તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.7

5.7 પ્રપાઠક:

5.7.1 અનુવાક 1 ચિતિસ્પર્શાદ્યભિધાનમ્
1 યો વા અયથાદેવતમ્ અગ્નિં ચિનુત આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયાન્ ભવતિ યો યથાદેવતં ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ । આગ્નેય્યા ગાયત્રિયા પ્રથમાં ચિતિમ્ અભિ મૃશેત્ ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયાં જગત્યા તૃતીયામ્ અનુષ્ટુભા ચતુર્થીમ્ પઙ્ક્ત્યા પઞ્ચમીમ્ । યથાદેવતમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ । ઇડાયૈ વા એષા વિભક્તિઃ પશવ ઇડા પશુભિર્ એનમ્
2 ચિનુતે યો વૈ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિં ચિનોતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ । અશ્વાવ્ અભિતસ્ તિષ્ઠેતાં કૃષ્ણ ઉત્તરતઃ શ્વેતો દક્ષિણસ્ તાવ્ આલભ્યેષ્ટકા ઉપ દધ્યાત્ । એતદ્ વૈ પ્રજાપતે રૂપમ્ પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિં ચિનોતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ । એતદ્ વા અહ્નો રૂપં યચ્ છ્વેતો ઽશ્વો રાત્રિયૈ કૃષ્ણઃ । એતદ્ અહ્નઃ
3 રૂપં યદ્ ઇષ્ટકા રાત્રિયૈ પુરીષમ્ ઇષ્ટકા ઉપધાસ્યઞ્ છ્વેતમ્ અશ્વમ્ અભિ મૃશેત્ પુરીષમ્ ઉપધાસ્યન્ કૃષ્ણમ્ અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનં ચિનુતે હિરણ્યપાત્રમ્ મધોઃ પૂર્ણં દદાતિ મધવ્યો ઽસાનીતિ સૌર્યા ચિત્રવત્યાવેક્ષતે ચિત્રમ્ એવ ભવતિ મધ્યંદિને । અશ્વમ્ અવ ઘ્રાપયતિ । અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યો ઽશ્વસ્ તમ્ એવ સાક્ષાદ્ ઋધ્નોતિ ॥
5.7.2 અનુવાક 2 ઋષભેષ્ટકાદ્યભિધાનમ્
1 ત્વામ્ અગ્ને વૃષભં ચેકિતાનમ્ પુનર્ યુવાનમ્ જનયન્ન્ ઉપાગામ્ । અસ્થૂરિ ણો ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નો બ્રહ્મણા સꣳ શિશાધિ ॥ પશવો વા એતે યદ્ ઇષ્ટકાશ્ ચિત્યાંચિત્યામ્ ઋષભમ્ ઉપ દધાતિ મિથુનમ્ એવાસ્ય તદ્ યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય તસ્માદ્ યૂથે-યૂથ ઋષભઃ ।
સંવત્સરસ્ય પ્રતિમાં યાં ત્વા રાત્ર્ય્ ઉપાસતે । પ્રજાꣳ સુવીરાં કૃત્વા વિશ્વમ્ આયુર્ વ્યશ્નવત્ ॥ પ્રાજાપત્યામ્
2 એતામ્ ઉપ દધાતીયં વાવૈષૈકાષ્ટકા યદ્ એવૈકાષ્ટકાયામ્ અન્નં ક્રિયતે તદ્ એવૈતયાવ રુન્દ્ધે । એષા વૈ પ્રજાપતેઃ કામદુઘા તયૈવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ યેનાદિત્યા વસવો યેન રુદ્રાઃ । યેનાઙ્ગિરસો મહિમાનમ્ આનશુસ્ તેનૈતુ યજમાનઃ સ્વસ્તિ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાય
3 ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ । યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ન્ ઇત્ય્ ઉખ્યꣳ સમ્ ઇન્દ્ધ ઇષ્ટકા એવૈતા ઉપ ધત્તે વાનસ્પત્યાઃ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ શતાયુધાય શતવીર્યાય શતોતયે ઽભિમાતિષાહે । શતં યો નઃ શરદો અજીતાન્ ઇન્દ્રો નેષદ્ અતિ દુરિતાનિ વિશ્વા ॥ યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાના અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । તેષાં યો અજ્યાનિમ્ અજીતિમ્ આવહાત્ તસ્મૈ નો દેવાઃ
4 પરિ દત્તેહ સર્વે ॥ ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત નો વસન્તઃ શરદ્ વર્ષાઃ સુવિતં નો અસ્તુ । તેષામ્ ઋતૂનાꣳ શતશારદાનાં નિવાત એષાં અભયે સ્યામ ॥ ઇદુવત્સરાય પરિવત્સરાય સંવત્સરાય કૃણુતા બૃહન્ નમઃ । તેષાં વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયાનાં જ્યોગ્ અજીતા અહતાઃ સ્યામ ॥ ભદ્રાન્ નઃ શ્રેયઃ સમ્ અનૈષ્ટ દેવાસ્ ત્વયાવસેન સમ્ અશીમહિ ત્વા । સ નો મયોભૂઃ પિતો
5 આ વિશસ્વ શં તોકાય તનુવે સ્યોનઃ ॥ અજ્યાનીર્ એતા ઉપ દધાત્ય્ એતા વૈ દેવતા અપરાજિતાસ્ તા એવ પ્ર વિશતિ નૈવ જીયતે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદ્ અર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સર ઓષધીઃ પચન્ત્ય્ અથ કસ્માદ્ અન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આગ્રયણં નિર્ ઉપ્યત ઇતિ । એતા હિ તદ્ દેવતા ઉદજયન્ યદ્ ઋતુભ્યો નિર્વપેદ્ દેવતાભ્યઃ સમદં દધ્યાત્ । આગ્રયણં નિરુપ્યૈતા આહુતીર્ જુહોતિ । અર્ધમાસાન્ એવ માસાન્ ઋતૂન્ત્ સંવત્સરમ્ પ્રીણાતિ ન દેવતાભ્યઃ સમદમ્ દધાતિ ભદ્રાન્ નઃ શ્રેયઃ સમ્ અનૈષ્ટ દેવા ઇત્ય્ આહ હુતાદ્યાય યજમાનસ્યાપરાભાવાય ॥
5.7.3 અનુવાક 3 વજ્રિણીષ્ટકોપધાનવિધિઃ
1 ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્ તનૂપા નઃ પ્રતિસ્પશઃ । યો નઃ પુરસ્તાદ્ દક્ષિણતઃ પશ્ચાદ્ ઉત્તરતો ઽઘાયુર્ અભિદાસત્ય્ એતꣳ સો ઽશ્માનમ્ ઋચ્છતુ ॥ દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે ઽસુરા દિગ્ભ્ય આબાધન્ત તાન્ દેવા ઇષ્વા ચ વજ્રેણ ચાપાનુદન્ત યદ્ વજ્રિણીર્ ઉપદધાતીષ્વા ચૈવ તદ્ વજ્રેણ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ અપ નુદતે દિક્ષૂપ
2 દધાતિ દેવપુરા એવૈતાસ્ તનૂપાનીઃ પર્યૂહતે । અગ્નાવિષ્ણૂ સજોષસેમા વર્ધન્તુ વાં ગિરઃ । દ્યુમ્નૈર્ વાજેભિર્ આ ગતમ્ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ ન દેવતાયૈ જુહ્વત્ય્ અથ કિંદેવત્યા વસોર્ ધારેતિ । અગ્નિર્ વસુસ્ તસ્યૈષા ધારા વિષ્ણુર્ વસુસ્ તસ્યૈષા ધારા । ઽઽઆગ્નાવૈષ્ણવ્યર્ચા વસોર્ ધારાં જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનૌ સમ્ અર્ધયતિ । અથો એતામ્
3 એવાઽઽહુતિમ્ આયતનવતીં કરોતિ યત્કામ એનાં જુહોતિ તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્યૈતે તનુવૌ ઘોરાઽન્યા શિવાઽન્યા યચ્ છતરુદ્રીયં જુહોતિ યૈવાસ્ય ઘોરા તનૂસ્ તાં તેન શમયતિ યદ્ વસોર્ ધારાં જુહોતિ યૈવાસ્ય શિવા તનૂસ્ તાં તેન પ્રીણાતિ યો વૈ વસોર્ ધારાયૈ
4 પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યદ્ આજ્યમ્ ઉચ્છિષ્યેત તસ્મિન્ બ્રહ્મૌદનમ્ પચેત્ તમ્ બ્રાહ્મણાશ્ ચત્વારઃ પ્રાશ્નીયુઃ । એષ વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યદ્ બ્રાહ્મણઃ । એષા ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ પ્રિયાયામ્ એવૈનાં તનુવામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ચતસ્રો ધેનૂર્ દદ્યાત્ તાભિર્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે ॥
5.7.4 અનુવાક 4 હોમવિશેષાણાં રાષ્ટ્રભૃદિષ્ટકાનાં અભિધાનમ્
1 ચિત્તિં જુહોમિ મનસા ઘૃતેન । ઇત્ય્ આહ । અદાભ્યા વૈ નામૈષાઽઽહુતિર્ વૈશ્વકર્મણી નૈનં ચિક્યાનમ્ ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોતિ । અથો દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે । અગ્ને તમ્ અદ્ય ઇતિ પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ પઙ્ક્ત્યાહુત્યા યજ્ઞમુખમ્ આરભતે સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ ઇત્ય્ આહ હોત્રા એવાવ રુન્દ્ધે । અગ્નિર્ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ ભાગધેયમ્
2 ઇચ્છમાનસ્ તસ્મા એતદ્ ભાગધેયમ્ પ્રાયચ્છન્ । એતદ્ વા અગ્નેર્ અગ્નિહોત્રમ્ એતર્હિ ખલુ વા એષ જાતો યર્હિ સર્વશ્ ચિતઃ । જાતાયૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ સ એનમ્ પ્રીતઃ પ્રીણાતિ વસીયાન્ ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદ્ એષ ગાર્હપત્યશ્ ચીયતે ઽથ ક્વાસ્યાહવનીય ઇતિ । અસાવ્ આદિત્ય ઇતિ બ્રૂયાત્ । એતસ્મિન્ હિ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વતિ ॥
3 ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે સાક્ષાદ્ એવ દેવતા ઋધ્નોતિ । અગ્ને યશસ્વિન્ યશસેમમ્ અર્પયેન્દ્રાવતીમ્ અપચિતીમ્ ઇહા વહ । અયમ્ મૂર્ધા પરમેષ્ઠી સુવર્ચાઃ સમાનાનામ્ ઉત્તમશ્લોકો અસ્તુ ॥ ભદ્રમ્ પશ્યન્ત ઉપ સેદુર્ અગ્રે તપો દીક્ષામ્ ઋષયઃ સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્રમ્ બલમ્ ઓજશ્ ચ જાતં તદ્ અસ્મૈ દેવા અભિ સં નમન્તુ ॥ ધાતા વિધાતા પરમા
4 ઉત સંદૃક્ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી વિરાજા । સ્તોમાશ્ છન્દાꣳસિ નિવિદો મ આહુર્ એતસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અભિ સં નમામ ॥ અભ્યાવર્તધ્વમ્ ઉપ મેત સાકમ્ અયꣳ શાસ્તાધિપતિર્ વો અસ્તુ । અસ્ય વિજ્ઞાનમ્ અનુ સꣳ રભધ્વમ્ ઇમમ્ પશ્ચાદ્ અનુ જીવાથ સર્વે ॥ રાષ્ટ્રભૃત એતા ઉપ દધાતિ । એષા વા અગ્નેશ્ ચિતી રાષ્ટ્રભૃત્ તયૈવાસ્મિન્ રાષ્ટ્રં દધાતિ રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ નાસ્માદ્ રાષ્ટ્રમ્ ભ્રꣳશતે ॥
5.7.5 અનુવાક 5 પુનઃપરીન્ધનાદ્યભિધાનમ્
1 યથા વૈ પુત્રો જાતો મ્રિયત એવં વા એષ મ્રિયતે યસ્યાગ્નિર્ ઉખ્ય ઉદ્વાયતિ યન્ નિર્મન્થ્યં કુર્યાદ્ વિ છિન્દ્યાદ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેત્ સ એવ પુનઃ પરીધ્યઃ સ્વાદ્ એવૈનં યોનેર્ જનયતિ નાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્યં જનયતિ તમો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યસ્યાગ્નિર્ ઉખ્ય ઉદ્વાયતિ મૃત્યુસ્ તમઃ કૃષ્ણં વાસઃ કૃષ્ણા ધેનુર્ દક્ષિણા તમસા

2 એવ તમો મૃત્યુમ્ અપ હતે હિરણ્યં દદાતિ જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યમ્ । જ્યોતિષૈવ તમો ઽપ હતે । અથો તેજો વૈ હિરણ્યમ્ । તેજ એવાત્મન્ ધત્તે સુવર્ ન ઘર્મઃ સ્વાહા સુવર્ નાર્કઃ સ્વાહા સુવર્ ન શુક્રઃ સ્વાહા સુવર્ ન જ્યોતિઃ સ્વાહા સુવર્ ન સૂર્યઃ સ્વાહા । અર્કો વા એષ યદ્ અગ્નિર્ અસાવ્ આદિત્યઃ
3 અશ્વમેધઃ । યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોત્ય્ અર્કાશ્વમેધયોર્ એવ જ્યોતીꣳષિ સં દધાતિ । એષ હ ત્વા અર્કાશ્વમેધી યસ્યૈતદ્ અગ્નૌ ક્રિયતે । આપો વા ઇદમ્ અગ્રે સલિલમ્ આસીત્ સ એતામ્ પ્રજાપતિઃ પ્રથમાં ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ ઉપાધત્ત તદ્ ઇયમ્ અભવત્ તં વિશ્વકર્માબ્રવીત્ । ઉપ ત્વાયાનીતિ નેહ લોકો ઽસ્તીતિ
4 અબ્રવીત્ । સ એતાં દ્વિતીયાં ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ ઉપાધત્ત તદ્ અન્તરિક્ષમ્ અભવત્ સ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિમ્ બ્રવીત્ । ઉપ ત્વાયાનીતિ નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્ સ વિશ્વકર્માણમ્ અબ્રવીત્ । ઉપ ત્વાયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ દિશ્યાભિર્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તમ્ દિશ્યાભિર્ ઉપૈત્ તા ઉપાધત્ત તા દિશઃ ॥
5 અભવન્ । સ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિમ્ અબ્રવીત્ । ઉપ ત્વાયાનીતિ નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્ સ વિશ્વકર્માણં ચ યજ્ઞં ચાબ્રવીત્ । ઉપ વામ્ આયાનીતિ નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રૂતામ્ । સ એતાં તૃતીયાં ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ ઉપાધત્ત તદ્ અસાવ્ અભવત્ સ આદિત્યઃ પ્રજાપતિમ્ અબ્રવીત્ । ઉપ ત્વા
6 આયાનીતિ। નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્ સ વિશ્વકર્માણં ચ યજ્ઞં ચાબ્રવીત્ । ઉપ વામ્ આયાનીતિ નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રૂતામ્ । સ પરમેષ્ઠિનમ્ અબ્રવીત્ । ઉપ ત્વાયાનીતિ કેન મોપૈષ્યસીતિ લોકમ્પૃણયેત્ય્ અબ્રવીત્ તં લોકમ્પૃણયોપૈત્ તસ્માદ્ અયાતયામ્ની લોકમ્પૃણા । અયાતયામા હ્ય્ અસૌ
7 આદિત્યસ્ । તાન્ ઋષયો ઽબ્રુવન્ । ઉપ વ આયામેતિ કેન ન ઉપૈષ્યથેતિ ભૂમ્નેત્ય્ અબ્રુવન્ તાન્ દ્વાભ્યાં ચિતીભ્યામ્ ઉપાયન્ । સ પઞ્ચચિતીકઃ સમ્ અપદ્યત ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે ભૂયાન્ એવ ભવત્ય્ અભીમાઁલ્લોકાઞ્ જયતિ વિદુર્ એનં દેવાઃ । અથો એતાસામ્ એવ દેવતાનાꣳ સાયુજ્યં ગચ્છતિ ॥
5.7.6 અનુવાક 6 વ્રતચરણાદ્યભિધાનમ્
1 વયો વા અગ્નિર્ યદ્ અગ્નિચિત્ પક્ષિણો ઽશ્નીયાત્ તમ્ એવાગ્નિમ્ અદ્યાદ્ આર્તિમ્ આર્છેત્ સંવત્સરં વ્રતં ચરેત્ સંવત્સરꣳ હિ વ્રતં નાતિ પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । હિનસ્તિ ખલુ વૈ તમ્ પશુર્ ય એનમ્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચમ્ ઉપચરતિ તસ્માત્ પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ ઉપચર્ય આત્મનો ઽહિꣳસાયૈ તેજો ઽસિ તેજો મે યચ્છ પૃથિવીં યચ્છ ।
2 પૃથિવ્યૈ મા પાહિ જ્યોતિર્ અસિ જ્યોતિર્ મે યચ્છાન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષાન્ મા પાહિ સુવર્ અસિ સુવર્ મે યચ્છ દિવં યચ્છ દિવો મા પાહિ । ઇતિ આહૈતાભિર્ વા ઇમે લોકા વિધૃતાઃ । યદ્ એતા ઉપદધાત્ય્ એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતીમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણા જ્યોતિર્ હિરણ્યમ્ । યત્ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય
3 હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે ઽથો એતાભિર્ એવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ યાસ્ તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમ્ આતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિઃ સર્વાભી રુચે જનાય નસ્ કૃધિ ॥ યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચો ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિઃ સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥ રુચં નો ધેહિ
4 બ્રાહ્મણેષુ રુચꣳ રાજસુ નસ્ કૃધિ । રુચં વિશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચમ્ ॥ દ્વેધા વા અગ્નિં ચિક્યાનસ્ય યશ ઇન્દ્રિયં ગચ્છત્ય્ અગ્નિં વા ચિતમ્ ઈજાનં વા યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ । આત્મન્ન્ એવ યશ ઇન્દ્રિયં ધત્તે । ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમ્ આર્તોર્ યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ તત્ ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનઃ । ઇતિ વારુણ્યર્ચા
5 જુહુયાચ્ છાન્તિર્ એવૈષાગ્નેર્ ગુપ્તિર્ આત્મનઃ । હવિષ્કૃતો વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે યથા વૈ હવિ સ્કન્દત્ય્ એવં વા એષ સ્કન્દતિ યો ઽગ્નિં ચિત્વા સ્ત્રિયમ્ ઉપૈતિ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયા યજેત મૈત્રાવરુણતામ્ એવોપૈત્ય્ આત્મનો ઽસ્કન્દાય યો વા અગ્નિમ્ ઋતુસ્થાં વેદર્તુરૃતુર્ અસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ સંવત્સરો વા અગ્નિઃ
6 ઋતુસ્થાસ્ તસ્ય વસન્તઃ શિરો ગ્રીષ્મો દક્ષિણઃ પક્ષો વર્ષાઃ પુચ્છꣳ શરદ્ ઉત્તરઃ પક્ષો હેમન્તો મધ્યમ્ પૂર્વપક્ષાશ્ ચિતયો ઽપરપક્ષાઃ પુરીષમ્ અહોરાત્રાણીષ્ટકા એષ વા અગ્નિર્ ઋતુસ્થા ય એવં વેદર્તુરૃતુર્ અસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ પ્રજાપતિર્ વા એતં જ્યૈષ્ઠ્યકામો ન્ય્ અધત્ત તતો વૈ સ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અગચ્છત્ । ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છતિ ॥
5.7.7 અનુવાક 7 આકૂતિમન્ત્રાભિધાનમ્
1 યદ્ આકૂતાત્ સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસો વા સમ્ભૃતં ચક્ષુષો વા । તમ્ અનુ પ્રેહિ સુકૃતસ્ય લોકં યત્રર્ષયઃ પ્રથમજા યે પુરાણાઃ ॥ એતꣳ સધસ્થ પરિ તે દદામિ યમ્ આવહાચ્ છેવધિં જાતવેદાઃ । અન્વાગન્તા યજ્ઞપતિર્ વો અત્ર તꣳ સમ જાનીત પરમે વ્યોમન્ ॥ જાનીતાદ્ એનમ્ પરમે વ્યોમન્ દેવાઃ સધસ્થા વિદ રૂપમ્ અસ્ય । યદ્ આગચ્છાત્
2 પથિભિર્ દેવયાનૈર્ ઇષ્ટાપૂર્તે કૃણુતાદ્ આવિર્ અસ્મૈ ॥ સમ્ પ્ર ચ્યવધ્વમ્ અનુ સમ્ પ્ર યાતાગ્ને પથો દેવયાનાન્ કૃણુધ્વમ્ । અસ્મિન્ત્ સધસ્થે અધ્ય્ ઉત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ ચ સીદત ॥ પ્રસ્તરેણ પરિધિના સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા । ઋચેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥ યદ્ ઇષ્ટમ્ યત્ પરાદાનં યદ્ દત્તં યા ચ દક્ષિણા । તત્
3 અગ્નિર્ વૈશ્વકર્મણઃ સુવર્ દેવેષુ નો દધત્ ॥ યેના સહસ્રં વહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેનાગ્ને દક્ષિણા યુક્તા યજ્ઞં વહન્ત્ય્ ઋત્વિજઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥ યેનાગ્ને સુકૃતઃ પથા મધોર્ ધારા વ્યાનશુઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥ યત્ર ધારા અનપેતા મધોર્ ઘૃતસ્ય ચ યાઃ । તદ્ અગ્નિર્ વૈશ્વકર્મણઃ સુવર્ દેવેષુ નો દધત્ ॥
5.7.8 અનુવાક 8 સ્વયંચિત્યાદ્યભિધાનમ્
1 યાસ્ તે અગ્ને સમિધો યાનિ ધામ યા જિહ્વા જાતવેદો યો અર્ચિઃ । યે તે અગ્ને મેડયો ય ઇન્દવસ્ તેભિર્ આત્માનં ચિનુહિ પ્રજાનન્ ॥ ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ કિં વાહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં વા ન યદ્ વા અધ્વર્યુર્ અગ્નેશ્ ચિન્વન્ન્ અન્તરેત્ય્ આત્મનો વૈ તદ્ અન્તર્ એતિ યાસ્ તે અગ્ને સમિધો યાનિ
2 ધામેત્ય્ આહૈષા વા અગ્નેઃ સ્વયંચિતિર્ અગ્નિર્ એવ તદ્ અગ્નિં ચિનોતિ નાધ્વર્યુર્ આત્મનો ઽન્તર્ એતિ ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વ્ અગ્નય ઇમં નો યજ્ઞં નયતુ પ્રજાનન્ । ઘૃતમ્ પિન્વન્ન્ અજરꣳ સુવીરમ્ બ્રહ્મ સમિદ્ ભવત્ય્ આહુતીનામ્ ॥ સુવર્ગાય વા એષ લોકાયોપ ધીયતે યત્ કૂર્મશ્ ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વ્ અગ્નય ઇત્ય્ આહ ।
3 દિશ એવૈતેન પ્ર જાનાતીમં નો યજ્ઞં નયતુ પ્રજાનન્ન્ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ બ્રહ્મ સમિદ્ ભવત્ય્ આહુતીનામ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મણા વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યદ્ બ્રહ્મણ્વત્યોપદધાતિ બ્રહ્મણૈવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્ય પ્રજાઃ પશવશ્ છન્દાꣳસિ રૂપꣳ સર્વાન્ વર્ણાન્ ઇષ્ટકાનાં કુર્યાદ્ રૂપેણૈવ પ્રજામ્ પશૂઞ્ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે ઽથો પ્રજાભ્ય એવૈનમ્ પશુભ્યશ્ છન્દોભ્યો ઽવરુદ્ધ્ય ચિનુતે ॥
5.7.9 અનુવાક 9 અગ્નિગ્રહણાદ્યભિધાનમ્

1 મયિ ગૃહ્ણામ્ય્ અગ્રે અગ્નિꣳ રાયસ્ પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય । મયિ પ્રજામ્ મયિ વર્ચો દધામ્ય્ અરિષ્ટાઃ સ્યામ તનુવા સુવીરાઃ ॥ યો નો અગ્નિઃ પિતરો હૃત્સ્વ્ અન્તર્ અમર્ત્યો મર્ત્યાꣳ આવિવેશ । તમ્ આત્મન્ પરિ ગૃહ્ણીમહે વયમ્ મા સો અસ્માꣳ અવહાય પરા ગાત્ ॥ યદ્ અધ્વર્યુર્ આત્મન્ન્ અગ્નિમ્ અગૃહીત્વાગ્નિં ચિનુયાદ્ યો ઽસ્ય સ્વો ઽગ્નિસ્ તમ્ અપિ
2 યજમાનાય ચિનુયાદ્ અગ્નિં ખલુ વૈ પશવોઽનૂપ તિષ્ઠન્તે ઽપક્રામુકા અસ્માત્ પશવઃ સ્યુર્ મયિ ગૃહ્ણામ્ય્ અગ્રે અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહાત્મન્ન્ એવ સ્વમ્ અગ્નિં દાધાર નાસ્માત્ પશવો ઽપ ક્રામન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ મૃચ્ ચાપશ્ ચાગ્નેર્ અનાદ્યમ્ અથ કસ્માન્ મૃદા ચાદ્ભિશ્ ચાગ્નિશ્ ચીયત ઇતિ યદ્ અદ્ભિઃ સંયૌતિ ॥
3 આપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિર્ એવૈનꣳ સꣳ સૃજતિ યન્ મૃદા ચિનોતીયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો ઽગ્નિનૈવ તદ્ અગ્નિં ચિનોતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ મૃદા ચાદ્ભિશ્ ચાગ્નિશ્ ચીયતેથ કસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યત ઇતિ યચ્ છન્દોભિશ્ ચિનોત્ય્ અગ્નયો વૈ છન્દાꣳસિ તસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યતે ઽથો ઇયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યત્
4 મૃદા ચિનોતિ તસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યતે હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યં જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાત્ય્ અથો તેજો વૈ હિરણ્યં તેજ એવાત્મન્ ધત્તે યો વા અગ્નિꣳ સર્વતોમુખં ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વ્ અન્નમ્ અત્તિ સર્વા દિશો ઽભિ જયતિ ગાયત્રીમ્ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ ત્રિષ્ટુભં દક્ષિણતો જગતીમ્ પશ્ચાદ્ અનુષ્ટુભમ્ ઉત્તરતઃ પઙ્ક્તિમ્ મધ્ય એષ વા અગ્નિઃ સર્વતોમુખસ્ તં ય એવં વિદ્વાꣳશ્ ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વ્ અન્નમ્ અત્તિ સર્વા દિશો ઽભિ જયત્ય્ અથો દિશ્ય્ એવ દિશમ્ પ્ર વયતિ તસ્માદ્ દિશિ દિક્ પ્રોતા ॥
5.7.10 અનુવાક 10 પશુશીર્ષાભિધાનમ્
1 પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પ્રાઙ્ પ્રાદ્રવત્ તસ્મા અશ્વમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ સ દક્ષિણાઽવર્તત તસ્મૈ વૃષ્ણિમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ સ પ્રત્યઙ્ઙ્ આવર્તત તસ્મા ઋષભમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ સ ઉદઙ્ઙ્ આવર્તત તસ્મૈ બસ્તમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ સ ઊર્ધ્વો ઽદ્રવત્ તસ્મૈ પુરુષમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ । યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ સર્વત એવૈનમ્
2 અવરુધ્ય ચિનુતે । એતા વૈ પ્રાણભૃતશ્ ચક્ષુષ્મતીર્ ઇષ્ટકા યત્ પશુશીર્ષાણિ યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ તાભિર્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રાણિત્ય્ અથો તાભિર્ એવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ મૃદાભિલિપ્યોપ દધાતિ મેધ્યત્વાય પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિર્ અન્નમ્ પશવઃ । એષ ખલુ વા અગ્નિર્ યત્ પશુશીર્ષાણિ યં કામયેત કનીયો ઽસ્યાન્નમ્
3 સ્યાદ્ ઇતિસંતરાં તસ્ય પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપ દધ્યાત્ કનીય એવાસ્યાન્નમ્ ભવતિ યં કામયેત સમાવદ્ અસ્યાન્નꣳ સ્યાદ્ ઇતિ મધ્યતસ્ તસ્યોપ દધ્યાત્ સમાવદ્ એવાસ્યાન્નમ્ ભવતિ
યં કામયેત ભૂયો ઽસ્યાન્નꣳ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અન્તેષુ તસ્ય વ્યુદૂહ્યોપ દધ્યાદ્ અન્તત એવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ભૂયો ઽસ્યાન્નમ્ ભવતિ ॥
5.7.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રાભિધાનમ્
1 સ્તેગાન્ દꣳષ્ટ્રાભ્યામ્ મણ્ડૂકાઞ્ જમ્ભ્યેભિઃ । આદકાં ખાદેન । ઊર્જꣳ સꣳસૂદેન । અરણ્યં જામ્બીલેન મૃદમ્ બર્સ્વેભિઃ શર્કરાભિર્ અવકામ્ અવકાભિઃ શર્કરામ્ ઉત્સાદેન જિહ્વામ્ અવક્રન્દેન તાલુમ્ । સરસ્વતીં જિહ્વાગ્રેણ ॥
5.7.12 અનુવાક 12 પૂર્વોક્તદ્વિતીયાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 વાજꣳ હનૂભ્યામ્ અપ આસ્યેન । આદિત્યાઞ્ છ્મશ્રુભિઃ । ઉપયામમ્ અધરેણોષ્ઠેન સદ્ ઉત્તરેણ । અન્તરેણાનૂકાશમ્ પ્રકાશેન બાહ્યમ્ । સ્તનયિત્નું નિર્બાધેન સૂર્યાગ્ની ચક્ષુર્ભ્યામ્ । વિદ્યુતૌ કનાનકાભ્યામ્ અશનિમ્ મસ્તિષ્કેણ બલમ્ મજ્જભિઃ ॥
5.7.13 અનુવાક 13 પૂર્વોક્તતૃતીયાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 કૂર્માઞ્ છફૈઃ । અચ્છલાભિઃ કપિઞ્જલાન્ । સામ કુષ્ઠિકાભિઃ । જવં જઙ્ઘાભિઃ । અગદં જાનુભ્યામ્ । વીર્યં કુહાભ્યામ્ ભયમ્ પ્રચાલાભ્યામ્ । ગુહોપપક્ષાભ્યામ્ અશ્વિનાવ્ અꣳસાભ્યામ્ અદિતિꣳ શીર્ષ્ણા નિરૃતિં નિર્જાલ્મકેન શીર્ષ્ણા ॥
5.7.14 અનુવાક 14 પૂર્વોક્તચતુર્થાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 યોક્ત્રં ગૃધ્રાભિઃ । યુગમ્ આનતેન ચિત્તમ્ મન્યાભિઃ સંક્રોશાન્ પ્રાણૈઃ પ્રકાશેન ત્વચમ્ પરાકાશેનાન્તરામ્ મશકાન્ કેશૈઃ । ઇન્દ્રꣳ સ્વપસા વહેન બૃહસ્પતિꣳ શકુનિસાદેન રથમ્ ઉષ્ણિહાભિઃ ॥
5.7.15 અનુવાક 15 પૂર્વોક્તપઞ્ચમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 મિત્રાવરુણૌ શ્રોણીભ્યામ્ ઇન્દ્રાગ્ની શિખણ્ડાભ્યામ્ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી ઊરુભ્યામ્ ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ અષ્ઠીવદ્ભ્યામ્ । સવિતારમ્ પુચ્છેન ગન્ધર્વાઞ્ છેપેન । અપ્સરસો મુષ્કાભ્યામ્ પવમાનમ્ પાયુના પવિત્રમ્ પોત્રાભ્યામ્ આક્રમણꣳ સ્થૂરાભ્યામ્ પ્રતિક્રમણં કુષ્ઠાભ્યામ્ ॥
5.7.16 અનુવાક 16 પૂર્વોક્તષષ્ઠાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડઃ । અદિત્યૈ પાજસ્યમ્ । દિશાં જત્રવઃ । જીમૂતાન્ હૃદયૌપશાભ્યામ્ અન્તરિક્ષમ્ પુરિતતા નભ ઉદર્યેણ । ઇન્દ્રાણીમ્ પ્લીહ્ના વલ્મીકાન્ ક્લોમ્ના ગિરીન્ પ્લાશિભિઃ સમુદ્રમ્ ઉદરેણ વૈશ્વાનરમ્ ભસ્મના ॥
5.7.17 અનુવાક 17 પૂર્વોક્તસપ્તમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 પૂષ્ણો વનિષ્ઠુઃ । અન્ધાહે સ્થૂરગુદા સર્પાન્ ગુદાભિઃ । ઋતૂન્ પૃષ્ટીભિઃ । દિવમ્ પૃષ્ઠેન વસૂનામ્ પ્રથમા કીકસા રુદ્રાણાં દ્વિતીયા । આદિત્યાનાં તૃતીયા । અઙ્ગિરસાં ચતુર્થી સાધ્યાનામ્ પઞ્ચમી વિશ્વેષાં દેવાનાꣳ ષષ્ઠી ॥
5.7.18 અનુવાક 18 પૂર્વોક્તઅષ્ટમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 ઓજો ગ્રીવાભિઃ । નિરૃતિમ્ અસ્થભિઃ । ઇન્દ્રꣳ સ્વપસા વહેન રુદ્રસ્ય વિચલઃ સ્કન્ધઃ । અહોરાત્રયોર્ દ્વિતીયઃ । અર્ધમાસાનાં તૃતીયઃ । માસાં ચતુર્થઃ । ઋતૂનામ્ પઞ્ચમઃ સંવત્સરસ્ય ષષ્ઠઃ ॥
5.7.19 અનુવાક 19 પૂર્વોક્તનવમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 આનન્દં નન્દથુના કામમ્ પ્રત્યાસાભ્યામ્ ભયꣳ શિતીમભ્યામ્ પ્રશિષમ્ પ્રશાસાભ્યામ્ । સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વૃક્યાભ્યામ્ । શ્યામશબલૌ મતસ્નાભ્યામ્ । વ્યુષ્ટિꣳ રૂપેણ નિમ્રુક્તિમ્ અરૂપેણ ॥
5.7.20 અનુવાક 20 પૂર્વોક્તદશમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 અહર્ માꣳસેન રાત્રિમ્ પીવસા । અપો યૂષેણ ઘૃતꣳ રસેન્ શ્યાં વસયા દૂષીકાભિર્ હ્રાદુનિમ્ અશ્રુભિઃ પૃષ્વામ્ । દિવꣳ રૂપેણ નક્ષત્રાણિ પ્રતિરૂપેણ પૃથિવીં ચર્મણા છવીં છવ્યા । ઉપાકૃતાય સ્વાહા । આલબ્ધાય સ્વાહા હુતાય સ્વાહા ॥
5.7.21 અનુવાક 21 પૂર્વોક્તૈકાદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 અગ્નેઃ પક્ષતિઃ સરસ્વત્યૈ નિપક્ષતિઃ સોમસ્ય તૃતીયા । અપાં ચતુર્થી । ઓષધીનામ્ પઞ્ચમી સંવત્સરસ્ય ષષ્ઠી મરુતાꣳ સપ્તમી બૃહસ્પતેર્ અષ્ટમી મિત્રસ્ય નવમી વરુણસ્ય દશમી । ઇન્દ્રસ્યૈકાદશી વિશ્વેષાં દેવાનાં દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વમ્ । યમસ્ય પાટૂરઃ ॥
5.7.22 અનુવાક 22 પૂર્વોક્તદ્વાદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 વાયોઃ પક્ષતિઃ સરસ્વતો નિપક્ષતિઃ । ચન્દ્રમસસ્ તૃતીયા નક્ષત્રાણાં ચતુર્થી સવિતુઃ પઞ્ચમી રુદ્રસ્ય ષષ્ઠી સર્પાણાꣳ સપ્તમી । અર્યમ્ણો ઽષ્ટમી ત્વષ્ટુર્ નવમી ધાતુર્ દશમી । ઇન્દ્રાણ્યા એકાદશી । અદિત્યૈ દ્વાદશી દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વમ્ । યમ્યૈ પાટૂરઃ ॥
5.7.23 અનુવાક 23 પૂર્વોક્તત્રયોદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 પન્થામ્ અનૂવૃગ્ભ્યામ્ । સંતતિꣳ સ્નાવન્યાભ્યામ્ । શુકાન્ પિત્તેન હરિમાણં યક્ના હલીક્ષ્ણાન્ પાપવાતેન કૂશ્માઞ્ છકભિઃ શવર્તાન્ ઊવધ્યેન શુનો વિશસનેન સર્પાઁલ્લોહિતગન્ધેન વયાꣳસિ પક્વગન્ધેન પિપીલિકાઃ પ્રશાદેન ॥
5.7.24 અનુવાક 24 પૂર્વોક્તચતુર્દશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્
1 ક્રમૈર્ અત્ય્ અક્રમીદ્ વાજી વિશ્વૈર્ દેવૈર્ યજ્ઞિયૈઃ સંવિદાનઃ સ નો નય સુકૃતસ્ય લોકં તસ્ય તે વયꣳ સ્વધયા મદેમ ॥

5.7.25 અનુવાક 25 અશ્વમેધબ્રાહ્મણોક્ત દ્યૌસ્ત ઇતિ મન્ત્રાભિધાનમ્
1 દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્ પૃથિવી સધસ્થમ્ આત્માન્તરિક્ષમ્ । સમુદ્રો યોનિઃ સૂર્યસ્ તે ચક્ષુઃ । વાતઃ પ્રાણઃ । ચન્દ્રમાઃ શ્રોત્રમ્ માસાશ્ ચાર્ધમાષાશ્ ચ પર્વાણિ । ઋતવોઙ્ગાનિ સંવત્સરો મહિમા ॥
5.7.26 અનુવાક 26 અશ્વમેધબ્રાહ્મણોક્ત અગ્નિઃ પશુરિતિ મન્ત્રાભિધાનમ્
1 અગ્નિઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ અગ્નિઃ સ તે લોકસ્ તં જેષ્યસિ । અથાવ જિઘ્ર વાયુઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ વાયુઃ સ તે લોકસ્ તસ્માત્ ત્વાન્તર્ એષ્યામિ યદિ નાવજિઘ્રસિ । આદિત્યઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ આદિત્યઃ સ તે લોકસ્ તં જેષ્યસિ યદ્ય્ અવજિઘ્રસિ ॥
5.7.1 અનુવાક

ચિતિસ્પર્શાદ્યભિધાનમ્

યો વા અયથાદેવતમ્ અગ્નિં ચિનુત આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયાન્ ભવતિ
યો યથાદેવતં ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ ।
આગ્નેય્યા ગાયત્રિયા પ્રથમાં ચિતિમ્ અભિ મૃશેત્ ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયાં જગત્યા તૃતીયામ્ અનુષ્ટુભા ચતુર્થીમ્ પઙ્ક્ત્યા પઞ્ચમીમ્ ।
યથાદેવતમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ ।
ઇડાયૈ વા એષા વિભક્તિઃ
પશવ ઇડા
પશુભિર્ એનમ્

ચિનુતે
યો વૈ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિં ચિનોતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ ।
અશ્વાવ્ અભિતસ્ તિષ્ઠેતાં કૃષ્ણ ઉત્તરતઃ શ્વેતો દક્ષિણસ્
તાવ્ આલભ્યેષ્ટકા ઉપ દધ્યાત્ ।
એતદ્ વૈ પ્રજાપતે રૂપમ્
પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ
સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિં ચિનોતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ ।
એતદ્ વા અહ્નો રૂપં યચ્ છ્વેતો ઽશ્વો રાત્રિયૈ કૃષ્ણઃ ।
એતદ્ અહ્નઃ

રૂપં યદ્ ઇષ્ટકા રાત્રિયૈ પુરીષમ્
ઇષ્ટકા ઉપધાસ્યઞ્ છ્વેતમ્ અશ્વમ્ અભિ મૃશેત્ પુરીષમ્ ઉપધાસ્યન્ કૃષ્ણમ્
અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનં ચિનુતે
હિરણ્યપાત્રમ્ મધોઃ પૂર્ણં દદાતિ
મધવ્યો ઽસાનીતિ
સૌર્યા ચિત્રવત્યાવેક્ષતે
ચિત્રમ્ એવ ભવતિ મધ્યંદિને ।
અશ્વમ્ અવ ઘ્રાપયતિ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિઃ
પ્રાજાપત્યો ઽશ્વસ્
તમ્ એવ સાક્ષાદ્ ઋધ્નોતિ ॥
5.7.2 અનુવાક

ઋષભેષ્ટકાદ્યભિધાનમ્

ત્વામ્ અગ્ને વૃષભં ચેકિતાનમ્ પુનર્ યુવાનમ્ જનયન્ન્ ઉપાગામ્ । અસ્થૂરિ ણો ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નો બ્રહ્મણા સꣳ શિશાધિ ॥
પશવો વા એતે યદ્ ઇષ્ટકાશ્ ચિત્યાંચિત્યામ્ ઋષભમ્ ઉપ દધાતિ મિથુનમ્ એવાસ્ય તદ્ યજ્ઞે કરોતિ પ્રજનનાય તસ્માદ્ યૂથે-યૂથ ઋષભઃ ।
સંવત્સરસ્ય પ્રતિમાં યાં ત્વા રાત્ર્ય્ ઉપાસતે । પ્રજાꣳ સુવીરાં કૃત્વા વિશ્વમ્ આયુર્ વ્યશ્નવત્ ॥
પ્રાજાપત્યામ્

એતામ્ ઉપ દધાતીયં વાવૈષૈકાષ્ટકા યદ્ એવૈકાષ્ટકાયામ્ અન્નં ક્રિયતે તદ્ એવૈતયાવ રુન્દ્ધે ।
એષા વૈ પ્રજાપતેઃ કામદુઘા તયૈવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે
યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ યેનાદિત્યા વસવો યેન રુદ્રાઃ । યેનાઙ્ગિરસો મહિમાનમ્ આનશુસ્ તેનૈતુ યજમાનઃ સ્વસ્તિ ॥
સુવર્ગાય વા એષ લોકાય

ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ ।
યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ન્ ઇત્ય્ ઉખ્યꣳ સમ્ ઇન્દ્ધ ઇષ્ટકા એવૈતા ઉપ ધત્તે વાનસ્પત્યાઃ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ
શતાયુધાય શતવીર્યાય શતોતયે ઽભિમાતિષાહે । શતં યો નઃ શરદો અજીતાન્ ઇન્દ્રો નેષદ્ અતિ દુરિતાનિ વિશ્વા ॥
યે ચત્વારઃ પથયો દેવયાના અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । તેષાં યો અજ્યાનિમ્ અજીતિમ્ આવહાત્ તસ્મૈ નો દેવાઃ

પરિ દત્તેહ સર્વે ॥
ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત નો વસન્તઃ શરદ્ વર્ષાઃ સુવિતં નો અસ્તુ । તેષામ્ ઋતૂનાꣳ શતશારદાનાં નિવાત એષાં અભયે સ્યામ ॥
ઇદુવત્સરાય પરિવત્સરાય સંવત્સરાય કૃણુતા બૃહન્ નમઃ । તેષાં વયꣳ સુમતૌ યજ્ઞિયાનાં જ્યોગ્ અજીતા અહતાઃ સ્યામ ॥
ભદ્રાન્ નઃ શ્રેયઃ સમ્ અનૈષ્ટ દેવાસ્ ત્વયાવસેન સમ્ અશીમહિ ત્વા । સ નો મયોભૂઃ પિતો

આ વિશસ્વ શં તોકાય તનુવે સ્યોનઃ ॥
અજ્યાનીર્ એતા ઉપ દધાત્ય્ એતા વૈ દેવતા અપરાજિતાસ્ તા એવ પ્ર વિશતિ નૈવ જીયતે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
યદ્ અર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સર ઓષધીઃ પચન્ત્ય્ અથ કસ્માદ્ અન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આગ્રયણં નિર્ ઉપ્યત ઇતિ ।
એતા હિ તદ્ દેવતા ઉદજયન્ યદ્ ઋતુભ્યો નિર્વપેદ્ દેવતાભ્યઃ સમદં દધ્યાત્ ।
આગ્રયણં નિરુપ્યૈતા આહુતીર્ જુહોતિ ।
અર્ધમાસાન્ એવ માસાન્ ઋતૂન્ત્ સંવત્સરમ્ પ્રીણાતિ ન દેવતાભ્યઃ સમદમ્ દધાતિ
ભદ્રાન્ નઃ શ્રેયઃ સમ્ અનૈષ્ટ દેવા ઇત્ય્ આહ હુતાદ્યાય યજમાનસ્યાપરાભાવાય ॥
5.7.3 અનુવાક

વજ્રિણીષ્ટકોપધાનવિધિઃ

ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો ઽસિ વાર્ત્રઘ્નસ્ તનૂપા નઃ પ્રતિસ્પશઃ । યો નઃ પુરસ્તાદ્ દક્ષિણતઃ પશ્ચાદ્ ઉત્તરતો ઽઘાયુર્ અભિદાસત્ય્ એતꣳ સો ઽશ્માનમ્ ઋચ્છતુ ॥
દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે ઽસુરા દિગ્ભ્ય આબાધન્ત
તાન્ દેવા ઇષ્વા ચ વજ્રેણ ચાપાનુદન્ત
યદ્ વજ્રિણીર્ ઉપદધાતીષ્વા ચૈવ તદ્ વજ્રેણ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ અપ નુદતે
દિક્ષૂપ

દધાતિ
દેવપુરા એવૈતાસ્ તનૂપાનીઃ પર્યૂહતે ।
અગ્નાવિષ્ણૂ સજોષસેમા વર્ધન્તુ વાં ગિરઃ । દ્યુમ્નૈર્ વાજેભિર્ આ ગતમ્ ॥
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
યન્ ન દેવતાયૈ જુહ્વત્ય્ અથ કિંદેવત્યા વસોર્ ધારેતિ ।
અગ્નિર્ વસુસ્ તસ્યૈષા ધારા
વિષ્ણુર્ વસુસ્ તસ્યૈષા ધારા ।
ઽઽઆગ્નાવૈષ્ણવ્યર્ચા વસોર્ ધારાં જુહોતિ
ભાગધેયેનૈવૈનૌ સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો એતામ્

એવાઽઽહુતિમ્ આયતનવતીં કરોતિ
યત્કામ એનાં જુહોતિ તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે
રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્
તસ્યૈતે તનુવૌ ઘોરાઽન્યા શિવાઽન્યા
યચ્ છતરુદ્રીયં જુહોતિ યૈવાસ્ય ઘોરા તનૂસ્ તાં તેન શમયતિ
યદ્ વસોર્ ધારાં જુહોતિ યૈવાસ્ય શિવા તનૂસ્ તાં તેન પ્રીણાતિ
યો વૈ વસોર્ ધારાયૈ

પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યદ્ આજ્યમ્ ઉચ્છિષ્યેત તસ્મિન્ બ્રહ્મૌદનમ્ પચેત્
તમ્ બ્રાહ્મણાશ્ ચત્વારઃ પ્રાશ્નીયુઃ ।
એષ વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યદ્ બ્રાહ્મણઃ ।
એષા ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ
પ્રિયાયામ્ એવૈનાં તનુવામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
ચતસ્રો ધેનૂર્ દદ્યાત્
તાભિર્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે ॥
5.7.4 અનુવાક

હોમવિશેષાણાં રાષ્ટ્રભૃદિષ્ટકાનાં અભિધાનમ્

ચિત્તિં જુહોમિ મનસા ઘૃતેન ।
ઇત્ય્ આહ ।
અદાભ્યા વૈ નામૈષાઽઽહુતિર્ વૈશ્વકર્મણી
નૈનં ચિક્યાનમ્ ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોતિ ।
અથો દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે ।
અગ્ને તમ્ અદ્ય ઇતિ પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ
પઙ્ક્ત્યાહુત્યા યજ્ઞમુખમ્ આરભતે
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ ઇત્ય્ આહ
હોત્રા એવાવ રુન્દ્ધે ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ ભાગધેયમ્

ઇચ્છમાનસ્
તસ્મા એતદ્ ભાગધેયમ્ પ્રાયચ્છન્ ।
એતદ્ વા અગ્નેર્ અગ્નિહોત્રમ્
એતર્હિ ખલુ વા એષ જાતો યર્હિ સર્વશ્ ચિતઃ ।
જાતાયૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ
સ એનમ્ પ્રીતઃ પ્રીણાતિ
વસીયાન્ ભવતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદ્ એષ ગાર્હપત્યશ્ ચીયતે ઽથ ક્વાસ્યાહવનીય ઇતિ ।
અસાવ્ આદિત્ય ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
એતસ્મિન્ હિ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વતિ

ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે સાક્ષાદ્ એવ દેવતા ઋધ્નોતિ ।
અગ્ને યશસ્વિન્ યશસેમમ્ અર્પયેન્દ્રાવતીમ્ અપચિતીમ્ ઇહા વહ । અયમ્ મૂર્ધા પરમેષ્ઠી સુવર્ચાઃ સમાનાનામ્ ઉત્તમશ્લોકો અસ્તુ ॥
ભદ્રમ્ પશ્યન્ત ઉપ સેદુર્ અગ્રે તપો દીક્ષામ્ ઋષયઃ સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્રમ્ બલમ્ ઓજશ્ ચ જાતં તદ્ અસ્મૈ દેવા અભિ સં નમન્તુ ॥
ધાતા વિધાતા પરમા

ઉત સંદૃક્ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી વિરાજા । સ્તોમાશ્ છન્દાꣳસિ નિવિદો મ આહુર્ એતસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અભિ સં નમામ ॥
અભ્યાવર્તધ્વમ્ ઉપ મેત સાકમ્ અયꣳ શાસ્તાધિપતિર્ વો અસ્તુ । અસ્ય વિજ્ઞાનમ્ અનુ સꣳ રભધ્વમ્ ઇમમ્ પશ્ચાદ્ અનુ જીવાથ સર્વે ॥
રાષ્ટ્રભૃત એતા ઉપ દધાતિ ।
એષા વા અગ્નેશ્ ચિતી રાષ્ટ્રભૃત્
તયૈવાસ્મિન્ રાષ્ટ્રં દધાતિ
રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ
નાસ્માદ્ રાષ્ટ્રમ્ ભ્રꣳશતે ॥
5.7.5 અનુવાક

પુનઃપરીન્ધનાદ્યભિધાનમ્

યથા વૈ પુત્રો જાતો મ્રિયત એવં વા એષ મ્રિયતે યસ્યાગ્નિર્ ઉખ્ય ઉદ્વાયતિ
યન્ નિર્મન્થ્યં કુર્યાદ્ વિ છિન્દ્યાદ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેત્
સ એવ પુનઃ પરીધ્યઃ
સ્વાદ્ એવૈનં યોનેર્ જનયતિ
નાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્યં જનયતિ
તમો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યસ્યાગ્નિર્ ઉખ્ય ઉદ્વાયતિ
મૃત્યુસ્ તમઃ
કૃષ્ણં વાસઃ કૃષ્ણા ધેનુર્ દક્ષિણા
તમસા

એવ તમો મૃત્યુમ્ અપ હતે
હિરણ્યં દદાતિ
જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યમ્ ।
જ્યોતિષૈવ તમો ઽપ હતે ।
અથો તેજો વૈ હિરણ્યમ્ ।
તેજ એવાત્મન્ ધત્તે
સુવર્ ન ઘર્મઃ સ્વાહા
સુવર્ નાર્કઃ સ્વાહા
સુવર્ ન શુક્રઃ સ્વાહા
સુવર્ ન જ્યોતિઃ સ્વાહા
સુવર્ ન સૂર્યઃ સ્વાહા ।
અર્કો વા એષ યદ્ અગ્નિર્ અસાવ્ આદિત્યઃ

અશ્વમેધઃ ।
યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોત્ય્ અર્કાશ્વમેધયોર્ એવ જ્યોતીꣳષિ સં દધાતિ ।
એષ હ ત્વા અર્કાશ્વમેધી યસ્યૈતદ્ અગ્નૌ ક્રિયતે ।
આપો વા ઇદમ્ અગ્રે સલિલમ્ આસીત્
સ એતામ્ પ્રજાપતિઃ પ્રથમાં ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ ઉપાધત્ત તદ્ ઇયમ્ અભવત્
તં વિશ્વકર્માબ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વાયાનીતિ
નેહ લોકો ઽસ્તીતિ

અબ્રવીત્ ।
સ એતાં દ્વિતીયાં ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ ઉપાધત્ત તદ્ અન્તરિક્ષમ્ અભવત્
સ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિમ્ બ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વાયાનીતિ
નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્
સ વિશ્વકર્માણમ્ અબ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વાયાનીતિ
કેન મોપૈષ્યસીતિ
દિશ્યાભિર્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્
તમ્ દિશ્યાભિર્ ઉપૈત્
તા ઉપાધત્ત
તા દિશઃ

અભવન્ ।
સ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિમ્ અબ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વાયાનીતિ
નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્
સ વિશ્વકર્માણં ચ યજ્ઞં ચાબ્રવીત્ ।
ઉપ વામ્ આયાનીતિ
નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રૂતામ્ ।
સ એતાં તૃતીયાં ચિતિમ્ અપશ્યત્
તામ્ ઉપાધત્ત
તદ્ અસાવ્ અભવત્
સ આદિત્યઃ પ્રજાપતિમ્ અબ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વા

આયાનીતિ।
નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રવીત્
સ વિશ્વકર્માણં ચ યજ્ઞં ચાબ્રવીત્ ।
ઉપ વામ્ આયાનીતિ
નેહ લોકો ઽસ્તીત્ય્ અબ્રૂતામ્ ।
સ પરમેષ્ઠિનમ્ અબ્રવીત્ ।
ઉપ ત્વાયાનીતિ
કેન મોપૈષ્યસીતિ
લોકમ્પૃણયેત્ય્ અબ્રવીત્
તં લોકમ્પૃણયોપૈત્
તસ્માદ્ અયાતયામ્ની લોકમ્પૃણા ।
અયાતયામા હ્ય્ અસૌ

આદિત્યસ્ ।
તાન્ ઋષયો ઽબ્રુવન્ ।
ઉપ વ આયામેતિ
કેન ન ઉપૈષ્યથેતિ
ભૂમ્નેત્ય્ અબ્રુવન્
તાન્ દ્વાભ્યાં ચિતીભ્યામ્ ઉપાયન્ ।
સ પઞ્ચચિતીકઃ સમ્ અપદ્યત
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે ભૂયાન્ એવ ભવત્ય્ અભીમાઁલ્લોકાઞ્ જયતિ વિદુર્ એનં દેવાઃ ।
અથો એતાસામ્ એવ દેવતાનાꣳ સાયુજ્યં ગચ્છતિ ॥
5.7.6 અનુવાક

વ્રતચરણાદ્યભિધાનમ્

વયો વા અગ્નિર્ યદ્ અગ્નિચિત્ પક્ષિણો ઽશ્નીયાત્ તમ્ એવાગ્નિમ્ અદ્યાદ્ આર્તિમ્ આર્છેત્
સંવત્સરં વ્રતં ચરેત્
સંવત્સરꣳ હિ વ્રતં નાતિ
પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
હિનસ્તિ ખલુ વૈ તમ્ પશુર્ ય એનમ્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચમ્ ઉપચરતિ
તસ્માત્ પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ ઉપચર્ય આત્મનો ઽહિꣳસાયૈ
તેજો ઽસિ તેજો મે યચ્છ પૃથિવીં યચ્છ

પૃથિવ્યૈ મા પાહિ જ્યોતિર્ અસિ જ્યોતિર્ મે યચ્છાન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષાન્ મા પાહિ સુવર્ અસિ સુવર્ મે યચ્છ દિવં યચ્છ દિવો મા પાહિ ।
ઇતિ આહૈતાભિર્ વા ઇમે લોકા વિધૃતાઃ ।
યદ્ એતા ઉપદધાત્ય્ એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ
સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતીમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણા જ્યોતિર્ હિરણ્યમ્ ।
યત્ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપધાય

હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતીમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે ઽથો એતાભિર્ એવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ
યાસ્ તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમ્ આતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિઃ સર્વાભી રુચે જનાય નસ્ કૃધિ ॥
યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચો ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિઃ સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥
રુચં નો ધેહિ

બ્રાહ્મણેષુ રુચꣳ રાજસુ નસ્ કૃધિ । રુચં વિશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચમ્ ॥
દ્વેધા વા અગ્નિં ચિક્યાનસ્ય યશ ઇન્દ્રિયં ગચ્છત્ય્ અગ્નિં વા ચિતમ્ ઈજાનં વા
યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ ।
આત્મન્ન્ એવ યશ ઇન્દ્રિયં ધત્તે ।
ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમ્ આર્તોર્ યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ
તત્ ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનઃ ।
ઇતિ વારુણ્યર્ચા

જુહુયાચ્ છાન્તિર્ એવૈષાગ્નેર્ ગુપ્તિર્ આત્મનઃ ।
હવિષ્કૃતો વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે
યથા વૈ હવિ સ્કન્દત્ય્ એવં વા એષ સ્કન્દતિ યો ઽગ્નિં ચિત્વા સ્ત્રિયમ્ ઉપૈતિ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયા યજેત મૈત્રાવરુણતામ્ એવોપૈત્ય્ આત્મનો ઽસ્કન્દાય
યો વા અગ્નિમ્ ઋતુસ્થાં વેદર્તુરૃતુર્ અસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
સંવત્સરો વા અગ્નિઃ

ઋતુસ્થાસ્ તસ્ય વસન્તઃ શિરો ગ્રીષ્મો દક્ષિણઃ પક્ષો વર્ષાઃ પુચ્છꣳ શરદ્ ઉત્તરઃ પક્ષો હેમન્તો મધ્યમ્ પૂર્વપક્ષાશ્ ચિતયો ઽપરપક્ષાઃ પુરીષમ્ અહોરાત્રાણીષ્ટકા એષ વા અગ્નિર્ ઋતુસ્થા ય એવં વેદર્તુરૃતુર્ અસ્મૈ કલ્પમાન એતિ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
પ્રજાપતિર્ વા એતં જ્યૈષ્ઠ્યકામો ન્ય્ અધત્ત
તતો વૈ સ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અગચ્છત્ ।
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છતિ ॥
5.7.7 અનુવાક

આકૂતિમન્ત્રાભિધાનમ્

યદ્ આકૂતાત્ સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસો વા સમ્ભૃતં ચક્ષુષો વા । તમ્ અનુ પ્રેહિ સુકૃતસ્ય લોકં યત્રર્ષયઃ પ્રથમજા યે પુરાણાઃ ॥
એતꣳ સધસ્થ પરિ તે દદામિ યમ્ આવહાચ્ છેવધિં જાતવેદાઃ । અન્વાગન્તા યજ્ઞપતિર્ વો અત્ર તꣳ સમ જાનીત પરમે વ્યોમન્ ॥
જાનીતાદ્ એનમ્ પરમે વ્યોમન્ દેવાઃ સધસ્થા વિદ રૂપમ્ અસ્ય । યદ્ આગચ્છાત્

પથિભિર્ દેવયાનૈર્ ઇષ્ટાપૂર્તે કૃણુતાદ્ આવિર્ અસ્મૈ ॥
સમ્ પ્ર ચ્યવધ્વમ્ અનુ સમ્ પ્ર યાતાગ્ને પથો દેવયાનાન્ કૃણુધ્વમ્ । અસ્મિન્ત્ સધસ્થે અધ્ય્ ઉત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ ચ સીદત ॥
પ્રસ્તરેણ પરિધિના સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા । ઋચેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥
યદ્ ઇષ્ટમ્ યત્ પરાદાનં યદ્ દત્તં યા ચ દક્ષિણા । તત્

અગ્નિર્ વૈશ્વકર્મણઃ સુવર્ દેવેષુ નો દધત્ ॥
યેના સહસ્રં વહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥
યેનાગ્ને દક્ષિણા યુક્તા યજ્ઞં વહન્ત્ય્ ઋત્વિજઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥
યેનાગ્ને સુકૃતઃ પથા મધોર્ ધારા વ્યાનશુઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સુવર્ દેવેષુ ગન્તવે ॥
યત્ર ધારા અનપેતા મધોર્ ઘૃતસ્ય ચ યાઃ । તદ્ અગ્નિર્ વૈશ્વકર્મણઃ સુવર્ દેવેષુ નો દધત્ ॥
5.7.8 અનુવાક

સ્વયંચિત્યાદ્યભિધાનમ્

યાસ્ તે અગ્ને સમિધો યાનિ ધામ યા જિહ્વા જાતવેદો યો અર્ચિઃ । યે તે અગ્ને મેડયો ય ઇન્દવસ્ તેભિર્ આત્માનં ચિનુહિ પ્રજાનન્ ॥
ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ કિં વાહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં વા ન યદ્ વા અધ્વર્યુર્ અગ્નેશ્ ચિન્વન્ન્ અન્તરેત્ય્ આત્મનો વૈ તદ્ અન્તર્ એતિ યાસ્ તે અગ્ને સમિધો યાનિ

ધામેત્ય્ આહૈષા વા અગ્નેઃ સ્વયંચિતિર્ અગ્નિર્ એવ તદ્ અગ્નિં ચિનોતિ નાધ્વર્યુર્ આત્મનો ઽન્તર્ એતિ
ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વ્ અગ્નય ઇમં નો યજ્ઞં નયતુ પ્રજાનન્ । ઘૃતમ્ પિન્વન્ન્ અજરꣳ સુવીરમ્ બ્રહ્મ સમિદ્ ભવત્ય્ આહુતીનામ્ ॥
સુવર્ગાય વા એષ લોકાયોપ ધીયતે યત્ કૂર્મશ્
ચતસ્ર આશાઃ પ્ર ચરન્ત્વ્ અગ્નય ઇત્ય્ આહ

દિશ એવૈતેન પ્ર જાનાતીમં નો યજ્ઞં નયતુ પ્રજાનન્ન્ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ બ્રહ્મ સમિદ્ ભવત્ય્ આહુતીનામ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મણા વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યદ્ બ્રહ્મણ્વત્યોપદધાતિ બ્રહ્મણૈવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્ય પ્રજાઃ પશવશ્ છન્દાꣳસિ રૂપꣳ સર્વાન્ વર્ણાન્ ઇષ્ટકાનાં કુર્યાદ્ રૂપેણૈવ પ્રજામ્ પશૂઞ્ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે ઽથો પ્રજાભ્ય એવૈનમ્ પશુભ્યશ્ છન્દોભ્યો ઽવરુદ્ધ્ય ચિનુતે ॥
5.7.9 અનુવાક

અગ્નિગ્રહણાદ્યભિધાનમ્

મયિ ગૃહ્ણામ્ય્ અગ્રે અગ્નિꣳ રાયસ્ પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય । મયિ પ્રજામ્ મયિ વર્ચો દધામ્ય્ અરિષ્ટાઃ સ્યામ તનુવા સુવીરાઃ ॥
યો નો અગ્નિઃ પિતરો હૃત્સ્વ્ અન્તર્ અમર્ત્યો મર્ત્યાꣳ આવિવેશ । તમ્ આત્મન્ પરિ ગૃહ્ણીમહે વયમ્ મા સો અસ્માꣳ અવહાય પરા ગાત્ ॥
યદ્ અધ્વર્યુર્ આત્મન્ન્ અગ્નિમ્ અગૃહીત્વાગ્નિં ચિનુયાદ્ યો ઽસ્ય સ્વો ઽગ્નિસ્ તમ્ અપિ

યજમાનાય ચિનુયાદ્ અગ્નિં ખલુ વૈ પશવોઽનૂપ તિષ્ઠન્તે ઽપક્રામુકા અસ્માત્ પશવઃ સ્યુર્ મયિ ગૃહ્ણામ્ય્ અગ્રે અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહાત્મન્ન્ એવ સ્વમ્ અગ્નિં દાધાર નાસ્માત્ પશવો ઽપ ક્રામન્તિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ મૃચ્ ચાપશ્ ચાગ્નેર્ અનાદ્યમ્ અથ કસ્માન્ મૃદા ચાદ્ભિશ્ ચાગ્નિશ્ ચીયત ઇતિ યદ્ અદ્ભિઃ સંયૌતિ

આપો વૈ સર્વા દેવતા દેવતાભિર્ એવૈનꣳ સꣳ સૃજતિ યન્ મૃદા ચિનોતીયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો ઽગ્નિનૈવ તદ્ અગ્નિં ચિનોતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યન્ મૃદા ચાદ્ભિશ્ ચાગ્નિશ્ ચીયતેથ કસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યત ઇતિ યચ્ છન્દોભિશ્ ચિનોત્ય્ અગ્નયો વૈ છન્દાꣳસિ તસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યતે ઽથો ઇયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યત્

મૃદા ચિનોતિ તસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉચ્યતે
હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યં જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાત્ય્ અથો તેજો વૈ હિરણ્યં તેજ એવાત્મન્ ધત્તે
યો વા અગ્નિꣳ સર્વતોમુખં ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વ્ અન્નમ્ અત્તિ સર્વા દિશો ઽભિ જયતિ ગાયત્રીમ્ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ ત્રિષ્ટુભં દક્ષિણતો જગતીમ્ પશ્ચાદ્ અનુષ્ટુભમ્ ઉત્તરતઃ પઙ્ક્તિમ્ મધ્ય એષ વા અગ્નિઃ સર્વતોમુખસ્ તં ય એવં વિદ્વાꣳશ્ ચિનુતે સર્વાસુ પ્રજાસ્વ્ અન્નમ્ અત્તિ સર્વા દિશો ઽભિ જયત્ય્ અથો દિશ્ય્ એવ દિશમ્ પ્ર વયતિ તસ્માદ્ દિશિ દિક્ પ્રોતા ॥
5.7.10 અનુવાક

પશુશીર્ષાભિધાનમ્

પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત
સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પ્રાઙ્ પ્રાદ્રવત્ તસ્મા અશ્વમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્
સ દક્ષિણાઽવર્તત તસ્મૈ વૃષ્ણિમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્
સ પ્રત્યઙ્ઙ્ આવર્તત તસ્મા ઋષભમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્
સ ઉદઙ્ઙ્ આવર્તત તસ્મૈ બસ્તમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્
સ ઊર્ધ્વો ઽદ્રવત્ તસ્મૈ પુરુષમ્ પ્રત્ય્ આસ્યત્ ।
યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ સર્વત એવૈનમ્

અવરુધ્ય ચિનુતે ।
એતા વૈ પ્રાણભૃતશ્ ચક્ષુષ્મતીર્ ઇષ્ટકા યત્ પશુશીર્ષાણિ
યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ તાભિર્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રાણિત્ય્ અથો તાભિર્ એવાસ્મા ઇમે લોકાઃ પ્ર ભાન્તિ
મૃદાભિલિપ્યોપ દધાતિ મેધ્યત્વાય
પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિર્ અન્નમ્ પશવઃ ।
એષ ખલુ વા અગ્નિર્ યત્ પશુશીર્ષાણિ
યં કામયેત
કનીયો ઽસ્યાન્નમ્

સ્યાદ્ ઇતિસંતરાં તસ્ય પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપ દધ્યાત્ કનીય એવાસ્યાન્નમ્ ભવતિ
યં કામયેત
સમાવદ્ અસ્યાન્નꣳ સ્યાદ્ ઇતિ મધ્યતસ્ તસ્યોપ દધ્યાત્ સમાવદ્ એવાસ્યાન્નમ્ ભવતિ
યં કામયેત
ભૂયો ઽસ્યાન્નꣳ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અન્તેષુ તસ્ય વ્યુદૂહ્યોપ દધ્યાદ્ અન્તત એવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ભૂયો ઽસ્યાન્નમ્ ભવતિ ॥
5.7.11 અનુવાક

અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રાભિધાનમ્

સ્તેગાન્ દꣳષ્ટ્રાભ્યામ્
મણ્ડૂકાઞ્ જમ્ભ્યેભિઃ ।
આદકાં ખાદેન ।
ઊર્જꣳ સꣳસૂદેન ।
અરણ્યં જામ્બીલેન
મૃદમ્ બર્સ્વેભિઃ
શર્કરાભિર્ અવકામ્
અવકાભિઃ શર્કરામ્
ઉત્સાદેન જિહ્વામ્
અવક્રન્દેન તાલુમ્ ।
સરસ્વતીં જિહ્વાગ્રેણ ॥
અનુવાક

પૂર્વોક્તદ્વિતીયાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

વાજꣳ હનૂભ્યામ્
અપ આસ્યેન ।
આદિત્યાઞ્ છ્મશ્રુભિઃ ।
ઉપયામમ્ અધરેણોષ્ઠેન
સદ્ ઉત્તરેણ ।
અન્તરેણાનૂકાશમ્
પ્રકાશેન બાહ્યમ્ ।
સ્તનયિત્નું નિર્બાધેન
સૂર્યાગ્ની ચક્ષુર્ભ્યામ્ ।
વિદ્યુતૌ કનાનકાભ્યામ્
અશનિમ્ મસ્તિષ્કેણ
બલમ્ મજ્જભિઃ ॥
5.7.13 અનુવાક

પૂર્વોક્તતૃતીયાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

કૂર્માઞ્ છફૈઃ ।
અચ્છલાભિઃ કપિઞ્જલાન્ ।
સામ કુષ્ઠિકાભિઃ ।
જવં જઙ્ઘાભિઃ ।
અગદં જાનુભ્યામ્ ।
વીર્યં કુહાભ્યામ્
ભયમ્ પ્રચાલાભ્યામ્ ।
ગુહોપપક્ષાભ્યામ્
અશ્વિનાવ્ અꣳસાભ્યામ્
અદિતિꣳ શીર્ષ્ણા
નિરૃતિં નિર્જાલ્મકેન શીર્ષ્ણા ॥
5.7.14 અનુવાક

પૂર્વોક્તચતુર્થાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

યોક્ત્રં ગૃધ્રાભિઃ ।
યુગમ્ આનતેન
ચિત્તમ્ મન્યાભિઃ
સંક્રોશાન્ પ્રાણૈઃ
પ્રકાશેન ત્વચમ્
પરાકાશેનાન્તરામ્
મશકાન્ કેશૈઃ ।
ઇન્દ્રꣳ સ્વપસા વહેન
બૃહસ્પતિꣳ શકુનિસાદેન
રથમ્ ઉષ્ણિહાભિઃ ॥
5.7.15 અનુવાક

પૂર્વોક્તપઞ્ચમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

મિત્રાવરુણૌ શ્રોણીભ્યામ્
ઇન્દ્રાગ્ની શિખણ્ડાભ્યામ્
ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી ઊરુભ્યામ્
ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ અષ્ઠીવદ્ભ્યામ્ ।
સવિતારમ્ પુચ્છેન
ગન્ધર્વાઞ્ છેપેન ।
અપ્સરસો મુષ્કાભ્યામ્
પવમાનમ્ પાયુના
પવિત્રમ્ પોત્રાભ્યામ્
આક્રમણꣳ સ્થૂરાભ્યામ્
પ્રતિક્રમણં કુષ્ઠાભ્યામ્ ॥
5.7.16 અનુવાક

પૂર્વોક્તષષ્ઠાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડઃ ।
અદિત્યૈ પાજસ્યમ્ ।
દિશાં જત્રવઃ ।
જીમૂતાન્ હૃદયૌપશાભ્યામ્
અન્તરિક્ષમ્ પુરિતતા
નભ ઉદર્યેણ ।
ઇન્દ્રાણીમ્ પ્લીહ્ના
વલ્મીકાન્ ક્લોમ્ના
ગિરીન્ પ્લાશિભિઃ
સમુદ્રમ્ ઉદરેણ
વૈશ્વાનરમ્ ભસ્મના ॥
5.7.17 અનુવાક

પૂર્વોક્તસપ્તમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

પૂષ્ણો વનિષ્ઠુઃ ।
અન્ધાહે સ્થૂરગુદા
સર્પાન્ ગુદાભિઃ ।
ઋતૂન્ પૃષ્ટીભિઃ ।
દિવમ્ પૃષ્ઠેન
વસૂનામ્ પ્રથમા કીકસા
રુદ્રાણાં દ્વિતીયા ।
આદિત્યાનાં તૃતીયા ।
અઙ્ગિરસાં ચતુર્થી
સાધ્યાનામ્ પઞ્ચમી
વિશ્વેષાં દેવાનાꣳ ષષ્ઠી ॥
5.7.18 અનુવાક

પૂર્વોક્તઅષ્ટમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

ઓજો ગ્રીવાભિઃ ।
નિરૃતિમ્ અસ્થભિઃ ।
ઇન્દ્રꣳ સ્વપસા વહેન
રુદ્રસ્ય વિચલઃ સ્કન્ધઃ ।
અહોરાત્રયોર્ દ્વિતીયઃ ।
અર્ધમાસાનાં તૃતીયઃ ।
માસાં ચતુર્થઃ ।
ઋતૂનામ્ પઞ્ચમઃ
સંવત્સરસ્ય ષષ્ઠઃ ॥
5.7.19 અનુવાક

પૂર્વોક્તનવમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

આનન્દં નન્દથુના
કામમ્ પ્રત્યાસાભ્યામ્
ભયꣳ શિતીમભ્યામ્
પ્રશિષમ્ પ્રશાસાભ્યામ્ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વૃક્યાભ્યામ્ ।
શ્યામશબલૌ મતસ્નાભ્યામ્ ।
વ્યુષ્ટિꣳ રૂપેણ
નિમ્રુક્તિમ્ અરૂપેણ ॥
5.7.20 અનુવાક

પૂર્વોક્તદશમાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

અહર્ માꣳસેન
રાત્રિમ્ પીવસા ।
અપો યૂષેણ
ઘૃતꣳ રસેન્
શ્યાં વસયા
દૂષીકાભિર્ હ્રાદુનિમ્
અશ્રુભિઃ પૃષ્વામ્ ।
દિવꣳ રૂપેણ
નક્ષત્રાણિ પ્રતિરૂપેણ
પૃથિવીં ચર્મણા
છવીં છવ્યા ।
ઉપાકૃતાય સ્વાહા ।
આલબ્ધાય સ્વાહા
હુતાય સ્વાહા ॥
5.7.21 અનુવાક

પૂર્વોક્તૈકાદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

અગ્નેઃ પક્ષતિઃ
સરસ્વત્યૈ નિપક્ષતિઃ
સોમસ્ય તૃતીયા ।
અપાં ચતુર્થી ।
ઓષધીનામ્ પઞ્ચમી
સંવત્સરસ્ય ષષ્ઠી
મરુતાꣳ સપ્તમી
બૃહસ્પતેર્ અષ્ટમી
મિત્રસ્ય નવમી
વરુણસ્ય દશમી ।
ઇન્દ્રસ્યૈકાદશી
વિશ્વેષાં દેવાનાં દ્વાદશી
દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વમ્ ।
યમસ્ય પાટૂરઃ ॥
5.7.22 અનુવાક

પૂર્વોક્તદ્વાદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

વાયોઃ પક્ષતિઃ
સરસ્વતો નિપક્ષતિઃ ।
ચન્દ્રમસસ્ તૃતીયા
નક્ષત્રાણાં ચતુર્થી
સવિતુઃ પઞ્ચમી
રુદ્રસ્ય ષષ્ઠી
સર્પાણાꣳ સપ્તમી ।
અર્યમ્ણો ઽષ્ટમી
ત્વષ્ટુર્ નવમી ધાતુર્ દશમી ।
ઇન્દ્રાણ્યા એકાદશી ।
અદિત્યૈ દ્વાદશી
દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પાર્શ્વમ્ ।
યમ્યૈ પાટૂરઃ ॥
5.7.23 અનુવાક

પૂર્વોક્તત્રયોદશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

પન્થામ્ અનૂવૃગ્ભ્યામ્ ।
સંતતિꣳ સ્નાવન્યાભ્યામ્ ।
શુકાન્ પિત્તેન
હરિમાણં યક્ના
હલીક્ષ્ણાન્ પાપવાતેન
કૂશ્માઞ્ છકભિઃ
શવર્તાન્ ઊવધ્યેન
શુનો વિશસનેન
સર્પાઁલ્લોહિતગન્ધેન
વયાꣳસિ પક્વગન્ધેન
પિપીલિકાઃ પ્રશાદેન ॥
5.7.24 અનુવાક

પૂર્વોક્તચતુર્દશાનુવાકગતમન્ત્રાભિધાનમ્

ક્રમૈર્ અત્ય્ અક્રમીદ્ વાજી વિશ્વૈર્ દેવૈર્ યજ્ઞિયૈઃ સંવિદાનઃ
સ નો નય સુકૃતસ્ય લોકં તસ્ય તે વયꣳ સ્વધયા મદેમ ॥
5.7.25 અનુવાક

અશ્વમેધબ્રાહ્મણોક્ત દ્યૌસ્ત ઇતિ મન્ત્રાભિધાનમ્

દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્
પૃથિવી સધસ્થમ્
આત્માન્તરિક્ષમ્ ।
સમુદ્રો યોનિઃ
સૂર્યસ્ તે ચક્ષુઃ ।
વાતઃ પ્રાણઃ ।
ચન્દ્રમાઃ શ્રોત્રમ્
માસાશ્ ચાર્ધમાષાશ્ ચ પર્વાણિ ।
ઋતવોઙ્ગાનિ
સંવત્સરો મહિમા ॥
5.7.26 અનુવાક

અશ્વમેધબ્રાહ્મણોક્ત અગ્નિઃ પશુરિતિ મન્ત્રાભિધાનમ્

અગ્નિઃ પશુર્ આસીત્
તેનાયજન્ત
સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ અગ્નિઃ
સ તે લોકસ્
તં જેષ્યસિ ।
અથાવ જિઘ્ર
વાયુઃ પશુર્ આસીત્
તેનાયજન્ત
સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ વાયુઃ
સ તે લોકસ્
તસ્માત્ ત્વાન્તર્ એષ્યામિ યદિ નાવજિઘ્રસિ ।
આદિત્યઃ પશુર્ આસીત્
તેનાયજન્ત
સ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ આદિત્યઃ
સ તે લોકસ્
તં જેષ્યસિ યદ્ય્ અવજિઘ્રસિ ॥