Taittiriya Samhita · Chapter 5.6

5.6 prapāṭhaka:

5.6.1 anuvāka 1 kumbheṣṭakāmantraṇārthamantrābhidhānam
1 hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā yāsu jātaḥ kaśyapo yāsv indraḥ / agniṃ garbhaṃ dadhire virūpās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu // yāsāꣳ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte avapaśyañ janānām / madhuścutaḥ śucayo yāḥ pāvakās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu // yāsāṃ devā divi kṛṇvanti bhakṣaṃ yā antarikṣe bahudhā bhavanti / yāḥ pṛthivīm payasondanti
2 śukrās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu // śivena mā cakṣuṣā paśyatāpaḥ śivayā tanuvo 'pa spṛśata tvacam me / sarvāꣳ agnīꣳ r apsuṣado huve vo mayi varco balam ojo ni dhatta // yad adaḥ samprayatīr ahāv anadatā hate / tasmād ā nadyo nāma stha tā vo nāmāni sindhavaḥ // yat preṣitā varuṇena tāḥ śībhaꣳ samavalgata /
3 tad āpnod indro vo yatīs tasmād āpo anu sthana // apakāmaꣳ syandamānā avīvarata vo hikam / indro vaḥ śaktibhir devīs tasmād vār ṇāma vo hitam // eko devo apy atiṣṭhat syandamānā yathāvaśam / ud āniṣur mahīr iti tasmād udakam ucyate // āpo bhadrā ghṛtam id āpa āsur agnīṣomau bibhraty āpa it tāḥ / tīvro raso madhupṛcām //
4 araṃgama ā mā prāṇena saha varcasā gan // ād it paśyāmy uta vā śṛṇomy ā mā ghoṣo gacchati vāṅ na āsām / manye bhejāno amṛtasya tarhi hiraṇyavarṇā atṛpaṃ yad vaḥ // āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase // yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ // tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ // divi śrayasvāntarikṣe yatasva pṛthivyā sam bhava brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvā //
5.6.2 anuvāka 2 kumbheṣṭakopadhānavidhiḥ
1 apāṃ grahān gṛhṇāti / etad vāva rājasūyaṃ yad ete grahāḥ savo 'gniḥ / varuṇasavo rājasūyam agnisavaś cityaḥ tābhyām eva sūyate / atho ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicite / āpo bhavanti / āpo vā agner bhrātṛvyāḥ / yad apo 'gner adhastād upadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / amṛtam
2 vā āpaḥ tasmād adbhir avatāntam abhi ṣiñcanti nārtim ārchati sarvam āyur eti yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda / annaṃ vā āpaḥ paśava āpaḥ / annam paśavaḥ / annādaḥ paśumān bhavati yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda dvādaśa bhavanti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarenaivāsmai
3 annam ava runddhe pātrāṇi bhavanti pātre vā annam adyate sayony evānnam ava runddhe / ā dvādaśāt puruṣād annam atty atho pātrān na chidyate yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda kumbhāś ca kumbhīś ca mithunāni bhavanti mithunasya prajātyai pra prajayā paśubhir mithunair jāyate yasyaitā upadhīyante ya u
4 cainā evaṃ veda śug vā agniḥ so 'dhvaryuṃ yajamānam prajāḥ śucārpayati yad apa upadadhāti śucam evāsya śamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ śāmyanti prajā yatraitā upadhīyante / apāṃ vā etāni hṛdayāni yad etā āpaḥ / yad etā apa upadadhāti divyābhir evaināḥ saꣳ sṛjati vaṣukaḥ parjanyaḥ
5 bhavati yo vā etāsām āyatanaṃ klṛptiṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai / anusītam upa dadhāti / etad vā āsām āyatanam eṣā klṛptiḥ / ya evaṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai dvaṃdvam anyā upa dadhāti catasro madhye dhṛtyai / annaṃ vā iṣṭakāḥ / etat khalu vai sākṣād annaṃ yad eṣa caruḥ / yad etaṃ carum upadadhāti sākṣāt
6 evāsmā annam ava runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmā annaṃ dadhāti tasmān madhyato 'nnam adyate bārhaspatyo bhavati brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivāsmā annam ava runddhe brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvety āha tejasvī brahmavarcasī bhavati yasyaiṣa upadhīyate ya u cainam evaṃ veda //
5.6.3 anuvāka 3 bhūteṣṭakādyabhidhānavidhiḥ
1 bhūteṣṭakā upa dadhāti / atrātra vai mṛtyur jāyate yatrayatraiva mṛtyur jāyate tata evainam ava yajate tasmād agnicit sarvam āyu eti sarve hy asya mṛtyavo 'veṣṭāḥ tasmād agnicin nābhicaritavai pratyag enam abhicāraḥ stṛṇute sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute devasuvām etāni havīꣳ ṣi bhavanti / etāvanto vai devānāꣳ savāḥ ta eva
2 asmai savān pra yacchanti ta enaꣳ suvante savo 'gnir varuṇasavo rājasūyam brahmasavaś cityaḥ / devasya tvā savituḥ prasava ity āha savitṛprasūta evainam brahmaṇā devatābhir abhi ṣiñcati / annasyānnasyābhi ṣiñcati / annasyānnasyāvaruddhyai purastāt pratyañcam abhi ṣiñcati purastād dhi pratīcīnam annam adyate śīrṣato 'bhi ṣiñcati śīrṣato hy annam adyate / ā mukhād anvavasrāvayati //
3 mukhata evāsmā annādyaṃ dadhāti / agnes tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha / eṣa vā agneḥ savaḥ tenaivainam abhi ṣiñcati bṛhaspates tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivainam abhi ṣiñcati / indrasya tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha / indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti / etat
4 vai rājasūyasya rūpam / ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicitaḥ / indrasya suṣuvāṇasya daśadhendriyaṃ vīryam parāpatat tad devāḥ sautrāmaṇyā sam abharan / sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute / agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajetendriyam eva vīryaꣳ sambhṛtyātman dhatte //
5.6.4 anuvāka 4 homābhidhānam
1 sajūr abdo 'yāvabhiḥ sajūr uṣā aruṇībhiḥ sajūḥ sūrya etaśena sajoṣāv aśvinā daꣳ sobhiḥ sajūr agnir vaiśvānara iḍābhiḥ / ghṛtena svāhā saṃvatsaro vā abdaḥ / māsā ayāvāḥ / uṣā aruṇī sūrya etaśaḥ / ime aśvinā saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ paśava iḍā paśavo ghṛtam / saṃvatsaram paśavo 'nu pra jāyante saṃvatsareṇaivāsmai paśūn pra janayati darbhastambe juhoti yat
2 vā asyā amṛtaṃ yad vīryaṃ tad darbhāḥ tasmiñ juhoti praiva jāyate 'nnādo bhavati yasyaivaṃ juhvati / etā vai devatā agneḥ purastādbhāgāḥ tā eva prīṇāti / atho cakṣur evāgneḥ purastāt prati dadhāti / anandho bhavati ya evaṃ veda / āpo vā idam agre salilam āsīt sa prajāpatiḥ puṣkaraparṇe vāto bhūto 'lelāyat saḥ
3 pratiṣṭhāṃ nāvindata sa etad apāṃ kulāyam apaśyat tasminn agnim acinuta tad iyam abhavat tato vai sa praty atiṣṭhat / yām purastād upādadhāt tac chiro 'bhavat sā prācī dig yāṃ dakṣiṇata upādadhāt sa dakṣiṇaḥ pakṣo 'bhavat sā dakṣiṇā dig yām paścād upādadhāt tat puccham abhavat sā pratīcī dig yām uttarata upādadhāt
4 sa uttaraḥ pakṣo 'bhavat sodīcī dig yām upariṣṭād upādadhāt tat pṛṣṭham abhavat sordhvā dig iyam vā agniḥ pañceṣṭakaḥ tasmād yad asyāṃ khananty abhīṣṭakāṃ tṛndanty abhi śarkarām / sarvā vā iyaṃ vayobhyo naktaṃ dṛśe dīpyate tasmād imāṃ vayāꣳ si naktaṃ nādhy āsate ya evaṃ vidvān agniṃ cinute praty eva

5 tiṣṭhaty abhi diśo jayati / āgneyo vai brāhmaṇaḥ tasmād brāhmaṇāya sarvāsu dikṣv ardhukam / svām eva tad diśam anv eti / apāṃ vā agniḥ kulāyam / tasmād āpo 'gniꣳ hārukāḥ svām eva tad yonim pra viśanti //
5.6.5 anuvāka 5 keṣāṃcid haviṣāmabhidhānam
1 saṃvatsaram ukhyam bhṛtvā dvitīye saṃvatsara āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vaped aindram ekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam bārhaspatyaṃ caruṃ vaiṣṇavaṃ trikapālam / tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajeta yad aṣṭākapālo bhavaty aṣṭākṣarā gāyatry āgneyaṃ gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tena dādhāra gāyatrīṃ chandaḥ / yad ekādaśakapālo bhavaty ekādaśākṣarā triṣṭug aindraṃ traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tena dādhāra triṣṭubham
2 chandaḥ / yad dvādaśakapālo bhavati dvādaśākṣarā jagatī vaiśvadevaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam / tṛtīyasavanam eva tena dādhāra jagatīṃ chandaḥ / yad bārhaspatyaś carur bhavati brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaiva tena dādhāra yad vaiṣṇavas trikapālo bhavati yajño vai viṣṇuḥ / yajñam eva tena dādhāra yat tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajate 'bhijityai yat saṃvatsaram ukhyam bibhartīmam eva
3 tena lokaꣳ spṛṇoti yad dvitīye saṃvatsare 'gniṃ cinute 'ntarikṣam eva tena spṛṇoti yat tṛtīye saṃvatsare yajate 'mum eva tena lokaꣳ spṛṇoti / etaṃ vai para āṭṇāraḥ kakṣīvāꣳ auśijo vītahavyaḥ śrāyasas trasadasyuḥ paurukutsyaḥ prajākāmā acinvata tato vai te sahasraꣳ sahasram putrān avindanta prathate prajayā paśubhis tām mātrām āpnoti yāṃ te 'gacchan ya evaṃ vidvān agniṃ cinute //
5.6.6 anuvāka 6 pūrvoktavidhipraśaṃsā
1 prajāpatir agnim acinuta sa kṣurapavir bhūtvātiṣṭhat taṃ devā bibhyato nopāyan te chandobhir ātmānaṃ chādayitvopāyan tac chandasāṃ chandastvam brahma vai chandāꣳ si brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam / kārṣṇī upānahāv upa muñcate chandobhir evātmānaṃ chādayitvāgnim upa caraty ātmano 'hiꣳ sāyai devanidhir vā eṣa ni dhīyate yad agniḥ //
2 anye vā vai nidhim aguptaṃ vindanti na vā prati pra jānāti / ukhām ā krāmaty ātmānam evādhipāṃ kurute guptyai / atho khalv āhuḥ / nākramyeti nairṛty ukhā yad ākrāmen nirṛtyā ātmānam api dadhyāt tasmān nākramyā puruṣaśīrṣam upa dadhāti guptyai / atho yathā brūyāt / etan me gopāyeti tādṛg eva tat //
3 prajāpatir vā atharvā / agnir eva dadhyaṅṅ ātharvaṇas tasyeṣṭakā asthāni / etaꣳ ha vāva tad ṛṣir abhyanūvāca / indro dadhīco asthabhir iti yad iṣṭakābhir agniṃ cinoti sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda śarīraṃ vā etad agner yac citya ātmā vaiśvānaraḥ / yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva saꣳ skṛtya
4 abhyārohati śarīraṃ vā etad yajamānaḥ saꣳ s kurute yad agniṃ cinute yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva saꣳ skṛtyātmanābhyārohati tasmāt tasya nāvadyanti jīvann eva devān apy eti vaiśvānaryarcā purīṣam upa dadhāti / iyaṃ vā agnir vaiśvānaras tasyaiṣā citir yat purīṣam agnim eva vaiśvānaraṃ cinute / eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyām evāsya tanuvam ava runddhe //
5.6.7 anuvāka 7 dīkṣāvikalpavidhiḥ
1 agner vai dīkṣayā devā virājam āpnuvan tisro rātrīr dīkṣitaḥ syāt tripadā virājam āpnoti ṣaḍ rātrīr dīkṣitaḥ syāt ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro virājam āpnoti daśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt / daśākṣarā virājam āpnoti dvādaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt / dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro virājam āpnoti trayodaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt trayodaśa
2 māsāḥ saṃvatsaraḥ// saṃvatsaro pañcadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ / ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate saṃvatsaro virājam āpnoti saptadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt / dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaro virājam āpnoti caturviꣳ śatiꣳ rātrīr dīkṣitaḥ syāt / caturviꣳ śatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro virājam āpnoti triꣳ śataꣳ rātrīr dīkṣitaḥ syāt //
3 triꣳ śadakṣarā virājam āpnoti māsaṃ dīkṣitaḥ syāt / yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaro virājam āpnoti caturo māso dīkṣitaḥ syāt / caturo vā etam māso vasavo 'bibharus te pṛthivīm ā'jayan gāyatrīṃ chandaḥ / aṣṭau rudrās te 'ntarikṣam ā'jayan triṣṭubhaṃ chandaḥ / dvādaśādityās te divam ā'jayañ jagatīṃ chandas tato vai te vyāvṛtam agacchañ chraiṣṭhyaṃ devānām / tasmād dvādaśa māso bhṛtvāgniṃ cinvīta dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniś cityas tasyāhorātrāṇīṣṭakāḥ / āpteṣṭakam enaṃ cinute 'tho vyāvṛtam eva gacchati śraiṣṭhyaꣳ samānānām //
5.6.8 anuvāka 8 anvārohaṇādyabhidhānam
1 suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis taṃ yan nānvārohet suvargāl lokād yajamāno hīyeta pṛthivīm ākramiṣam prāṇo mā mā hāsīt / antarikṣam ākramiṣam prajā mā mā hāsīt / divam ākramiṣaꣳ suvar aganma / ity āha / eṣa vā agner anvārohas tenaivainam anvārohati suvargasya lokasya samaṣṭyai yat pakṣasammitām minuyāt /
2 kanīyāꣳ saṃ yajñakratum upeyāt pāpīyasy asyātmanaḥ prajā syāt / vedisammitām minoti jyāyāꣳ sam eva yajñakratum upaiti nāsyātmanaḥ pāpīyasī prajā bhavati sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ sahasrasammito vā ayaṃ lokaḥ / imam eva lokam abhi jayati dviṣāhasraṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānaḥ / dviṣāhasraṃ vā antarikṣam antarikṣam evābhi jayati triṣāhasraṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ //
3 triṣāhasro vā asau loko 'mum eva lokam abhi jayati jānudaghnaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ / gāyatriyaivemaṃ lokam abhyārohati nābhidaghnaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas triṣṭubhaivāntarikṣam abhyārohati grīvadaghnaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ / jagatyaivāmuṃ lokam abhyārohati nāgniṃ citvā rāmām upeyād ayonau reto dhāsyāmīti na dvitīyaṃ citvānyasya striyam
4 upeyāt / na tṛtīyaṃ citvā kāṃ canopeyāt / reto vā etan ni dhatte yad agniṃ cinute yad upeyād retasā vyṛdhyeta / atho khalv āhuḥ / aprajasyaṃ tad yan nopeyād iti yad retaḥsicāv upadadhāti te eva yajamānasya reto bibhṛtas tasmād upeyād retaso 'skandāya trīṇi vāva retāꣳ si pitā putraḥ pautraḥ //
5 yad dve retaḥsicāv upadadhyād reto 'sya vi chindyāt tisra upa dadhāti retasaḥ saṃtatyai / iyaṃ vāva prathamā retaḥsig vāg vā iyaṃ tasmāt paśyantīmām paśyanti vācaṃ vadantīm
antarikṣaṃ dvitīyā prāṇo vā antarikṣaṃ tasmān nāntarikṣam paśyanti na prāṇam asau tṛtīyā cakṣur vā asau tasmāt paśyanty amūm paśyanti cakṣuḥ / yajuṣemāṃ ca

6 amūṃcopa dadhāti manasā madhyamām eṣāṃ lokānāṃ klṛptyai / atho prāṇānām iṣṭo yajño bhṛgubhir āśīrdā vasubhis tasya ta iṣṭasya vītasya draviṇeha bhakṣīyety āha stutaśastre evaitena duhe pitā mātariśvā'chidrā padā dhā achidrā uśijaḥ padā'nu takṣuḥ somo viśvavin netā neṣad bṛhaspatir १८४.१ukthāmadāni śaꣳsiṣad ity āha / etad vā agner uktham / tenaivainam anu śaꣳsati //
5.6.9 anuvāka 9 āsandyādyabhidhānam
1 sūyate vā eṣo 'gnīnāṃ ya ukhāyām bhriyate yad adhaḥ sādayed garbhāḥ prapādukāḥ syuḥ / atho yathā savāt pratyavarohati tādṛg eva tat / āsandī sādayati garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya / atho savam evainaṃ karoti garbho vā eṣa yad ukhyo yoniḥ śikyam / yac chikyād ukhāṃ nirūhed yoner garbhaṃ nir haṇyāt ṣaḍ-udyāmaꣳ śikyam bhavati ṣoḍhāvihito vai
2 puruṣa ātmā ca śiraś ca catvāry aṅgāni / ātmann evainam bibharti prajāpatir vā eṣa yad agnis tasyokhā colūkhalaṃ ca stanau tāv asya prajā upa jīvanti yad ukhāṃ colūkhalaṃ copadadhāti tābhyām eva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe saṃvatsaro vā eṣa yad agnis tasya tredhāvihitā iṣṭakāḥ prājāpatyā vaiṣṇavīḥ //
3 vaiśvakarmaṇīḥ / ahorātrāṇy evāsya prājāpatyāḥ / yad ukhyam bibharti prājāpatyā eva tad upa dhatte yat samidha ādadhāti vaiṣṇavā vai vanaspatayaḥ / vaiṣṇavīr eva tad upa dhatte yad iṣṭakābhir agniṃ cinotīyaṃ vai viśvakarmā vaiśvakarmaṇīr eva tad upa dhatte tasmād āhus trivṛd agnir iti taṃ vā etaṃ yajamāna eva cinvīta yad asyānyaś cinuyād yat taṃ dakṣiṇābhir na rādhayed agnim asya vṛñjīta yo 'syāgniṃ cinuyāt taṃ dakṣiṇābhī rādhayet / agnim eva tat spṛṇoti //
5.6.10 anuvāka 10 bahudhā cayanapraśaṃsā
1 prajāpatir agnim acinutartubhiḥ saṃvatsaram / vasantenaivāsya pūrvārdham acinuta grīṣmeṇa dakṣiṇam pakṣam / varṣābhiḥ puccham / śaradottaram pakṣam / hemantena madhyam brahmaṇā vā asya tat pūrvārdham acinuta kṣatreṇa dakṣiṇam pakṣam paśubhiḥ puccham / viśottaram pakṣam āśayā madhyam / ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ṛtubhir evainaṃ cinute / atho etad eva sarvam ava
2 runddhe śṛṇvanty enam agniṃ cikyānam atty annam / rocate / iyaṃ vāva prathamā citir oṣadhayo vanaspatayaḥ purīṣam antarikṣaṃ dvitīyā vayāꣳ si purīṣam asau tṛtīyā nakṣatrāṇi purīṣam / yajñaś caturthī dakṣiṇā purīṣam / yajamānaḥ pañcamī prajā purīṣam / yat tricitīkaṃ cinvīta yajñaṃ dakṣiṇām ātmānam prajām antar iyāt tasmāt pañcacitīkaś cetavyaḥ / etad eva sarvaꣳ spṛṇoti yat tisraś citayaḥ //
3 trivṛd dhy agniḥ / yad dve dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai pañca citayo bhavanti pāṅktaḥ puruṣaḥ / ātmānam eva spṛṇoti pañca citayo bhavanti pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati daśa sam padyante daśākṣaro vai puruṣaḥ / yāvān eva puruṣas taꣳ spṛṇoti / atho daśākṣarā annaṃ virājy evānnādye prati tiṣṭhati saṃvatsaro vai ṣaṣṭhī citiḥ / ṛtavaḥ purīṣam / ṣaṭ citayo bhavanti ṣaṭ purīṣāṇi dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati //
5.6.11 anuvāka 11 aṣṭādaśipaśuprathamasaṃghābhidhānam
1 rohito dhūmrarohitaḥ karkandhurohitas te prājāpatyāḥ / babhrur aruṇababhruḥ śukababhrus te raudrāḥ śyetaḥ śyetākṣaḥ śyetagrīvas te pitṛdevatyās tisraḥ kṛṣṇā vaśā vāruṇyas tisraḥ śvetā vaśāḥ sauryaḥ / maitrābārhaspatyā dhūmralalāmās tūparāḥ //
5.6.12 anuvāka 12 aṣṭādaśipaśudvitīyasaṃghābhidhānam
1 pṛśnis tiraścīnapṛśnir ūrdhvapṛśnis te mārutāḥ phalgūr lohitorṇī balakṣī tāḥ sārasvatyaḥ pṛṣatī sthūlapṛṣatī kṣudrapṛṣatī tā vaiśvadevyas tisraḥ śyāmā vaśāḥ pauṣṇiyas tisro rohiṇīr vaśā maitriyaḥ / aindrābārhaspatyā aruṇalalāmās tūparāḥ //
5.6.13 anuvāka 13 aṣṭādaśipaśutṛtīyasaṃghābhidhānam
1 śitibāhur anyataḥśitibāhuḥ samantaśitibāhus ta aindravāyavāḥ śitirandhro 'nyataḥśitirandhraḥ samantaśitirandhras te maitrāvaruṇāḥ śuddhavālaḥ sarvaśuddhavālo maṇivālas ta āśvinās tisraḥ śilpā vaśā vaiśvadevyas tisraḥ śyenīḥ parameṣṭhine somāpauṣṇāḥ śyāmalalāmās tūparāḥ //
5.6.14 anuvāka 14 aṣṭādaśipaśucaturthasaṃghābhidhānam
1 unnata ṛṣabho vāmanas ta aindrāvaruṇāḥ śitikakuc chitipṛṣṭhaḥ śitibhasat ta aindrābārhaspatyāḥ śitipāc chityoṣṭhaḥ śitibhrus ta aindrāvaiṣṇavās tisraḥ sidhmā vaśā vaiśvakarmaṇyas tisro dhātre pṛṣodarā aindrāpauṣṇāḥ śyetalalāmās tūparāḥ //
5.6.15anuvāka 15 aṣṭādaśipaśupañcamasaṃghābhidhānam
1 karṇās trayo yāmāḥ saumyās trayaḥ śvitiṃgā agnaye yaviṣṭhāya trayo nakulās tisro rohiṇīs tryavyas tā vasūnām / tisro 'ruṇā dityauhyas tā rudrāṇām / somaindrā babhrulalāmās tūparāḥ //
5.6.16 anuvāka 16 aṣṭādaśipaśuṣaṣṭhasaṃghābhidhānam
1 śuṇṭhās trayo vaiṣṇavāḥ / adhīlodhakarṇās trayo viṣṇava urukramāya lapsudinas trayo viṣṇava urugāyāya pañcāvīs tisra ādityānām / trivatsās tisro 'ṅgirasām aindrāvaiṣṇavā gauralalāmās tūparāḥ //
5.6.17 anuvāka 17 aṣṭādaśipaśusaptamasaṃghābhidhānam
1 indrāya rājñe trayaḥ śitipṛṣṭhāḥ / indrāyādhirājāya trayaḥ śitikakudaḥ / indrāya svarājñe trayaḥ śitibhasadas tisras turyauhyaḥ sādhyānām / tisraḥ paṣṭhauhyo viśveṣāṃ devānām āgnendrāḥ kṛṣṇalalāmās tūparāḥ //
5.6.18 anuvāka 18 aṣṭādaśipaśuaṣṭamasaṃghābhidhānam
1 adityai trayo rohitaitāḥ / indrāṇyai trayaḥ kṛṣṇaitāḥ kuhvai trayo 'ruṇaitās tisro dhenavo rākāyai trayo 'naḍvāhaḥ sinīvālyāḥ / āgnāvaiṣṇavā rohitalalāmās tūparāḥ //
5.6.19 anuvāka 19 aṣṭādaśipaśunavamasaṃghābhidhānam
1 saumyās trayaḥ piśaṃgāḥ somāya rājñe trayaḥ sāraṃgāḥ pārjanyā nabhorūpās tisro 'jā malhā indrāṇyai tisro meṣya ādityāḥ / dyāvāpṛthivyā mālaṃgās tūparāḥ //
5.6.20 anuvāka 20 aṣṭādaśipaśudaśamasaṃghābhidhānam
1 vāruṇās trayaḥ kṛṣṇalalāmāḥ / varuṇāya rājñe trayo rohitalalāmāḥ / varuṇāya riśādase trayo 'ruṇalalāmāḥ śilpās trayo vaiśvadevās trayaḥ pṛśnayaḥ sarvadevatyāḥ / aindrāsūrāḥ śyetalalāmās tūparāḥ //
5.6.21 anuvāka 21 dvaṃdvipaśvabhidhānam
1 somāya svarājñe 'novāhāv anaḍvāhau / indrāgnibhyām ojodābhyām uṣṭārau / indrāgnibhyām baladābhyāꣳ sīravāhāv avī dve dhenū bhaumī digbhyo vaḍabe dve dhenū bhaumī vairājī puruṣī dve dhenū bhaumī vāyava ārohaṇavāhāv anaḍvāhau vāruṇī kṛṣṇe vaśe arāḍyau divyāv ṛṣabhau parimarau //
5.6.22 anuvāka 22 ṛtupaśvabhidhānam
1 ekādaśa prātar gavyāḥ paśava ā labhyante chagalaḥ kalmāṣaḥ kikidīvir vidīgayas te tvāṣṭrāḥ saurīr nava śvetā vaśā anūbandhyā bhavanti / āgneya aindrāgna āśvinas te viśālayūpa ā labhyante //
5.6.23 anuvāka 23 ṛtupaśvabhidhānam
1 piśaṃgās trayo vāsantāḥ sāraṃgās trayo grīṣmāḥ pṛṣantas trayo vārṣikāḥ pṛśnayas trayaḥ śāradāḥ pṛśnisakthās trayo haimantikās avaliptās trayaḥ śaiśirāḥ saṃvatsarāya nivakṣasaḥ //
5.6.1 anuvāka

kumbheṣṭakāmantraṇārthamantrābhidhānam

hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā yāsu jātaḥ kaśyapo yāsv indraḥ / agniṃ garbhaṃ dadhire virūpās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu //
yāsāꣳ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte avapaśyañ janānām / madhuścutaḥ śucayo yāḥ pāvakās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu //
yāsāṃ devā divi kṛṇvanti bhakṣaṃ yā antarikṣe bahudhā bhavanti / yāḥ pṛthivīm payasondanti

śukrās tā na āpaḥ śaꣳ syonā bhavantu //
śivena mā cakṣuṣā paśyatāpaḥ śivayā tanuvo 'pa spṛśata tvacam me / sarvāꣳ agnīꣳ r apsuṣado huve vo mayi varco balam ojo ni dhatta //
yad adaḥ samprayatīr ahāv anadatā hate / tasmād ā nadyo nāma stha tā vo nāmāni sindhavaḥ //
yat preṣitā varuṇena tāḥ śībhaꣳ samavalgata

tad āpnod indro vo yatīs tasmād āpo anu sthana //
apakāmaꣳ syandamānā avīvarata vo hikam / indro vaḥ śaktibhir devīs tasmād vār ṇāma vo hitam //
eko devo apy atiṣṭhat syandamānā yathāvaśam / ud āniṣur mahīr iti tasmād udakam ucyate //
āpo bhadrā ghṛtam id āpa āsur agnīṣomau bibhraty āpa it tāḥ / tīvro raso madhupṛcām

araṃgama ā mā prāṇena saha varcasā gan //
ād it paśyāmy uta vā śṛṇomy ā mā ghoṣo gacchati vāṅ na āsām / manye bhejāno amṛtasya tarhi hiraṇyavarṇā atṛpaṃ yad vaḥ //
āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase //
yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ //
tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ //
divi śrayasvāntarikṣe yatasva pṛthivyā sam bhava brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvā //
5.6.2 anuvāka

kumbheṣṭakopadhānavidhiḥ

apāṃ grahān gṛhṇāti /
etad vāva rājasūyaṃ yad ete grahāḥ savo 'gniḥ /
varuṇasavo rājasūyam agnisavaś cityaḥ
tābhyām eva sūyate /
atho ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicite /
āpo bhavanti /
āpo vā agner bhrātṛvyāḥ /
yad apo 'gner adhastād upadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
amṛtam

vā āpaḥ
tasmād adbhir avatāntam abhi ṣiñcanti
nārtim ārchati sarvam āyur eti yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda /
annaṃ vā āpaḥ
paśava āpaḥ /
annam paśavaḥ /
annādaḥ paśumān bhavati yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda
dvādaśa bhavanti
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsarenaivāsmai

annam ava runddhe
pātrāṇi bhavanti
pātre vā annam adyate
sayony evānnam ava runddhe /
ā dvādaśāt puruṣād annam atty atho pātrān na chidyate yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda
kumbhāś ca kumbhīś ca mithunāni bhavanti
mithunasya prajātyai
pra prajayā paśubhir mithunair jāyate yasyaitā upadhīyante ya u

cainā evaṃ veda
śug vā agniḥ
so 'dhvaryuṃ yajamānam prajāḥ śucārpayati
yad apa upadadhāti śucam evāsya śamayati
nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ śāmyanti prajā yatraitā upadhīyante /
apāṃ vā etāni hṛdayāni yad etā āpaḥ /
yad etā apa upadadhāti divyābhir evaināḥ saꣳ sṛjati vaṣukaḥ parjanyaḥ

bhavati
yo vā etāsām āyatanaṃ klṛptiṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai /
anusītam upa dadhāti /
etad vā āsām āyatanam eṣā klṛptiḥ /
ya evaṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai
dvaṃdvam anyā upa dadhāti catasro madhye dhṛtyai /
annaṃ vā iṣṭakāḥ /
etat khalu vai sākṣād annaṃ yad eṣa caruḥ /
yad etaṃ carum upadadhāti sākṣāt

evāsmā annam ava runddhe
madhyata upa dadhāti
madhyata evāsmā annaṃ dadhāti
tasmān madhyato 'nnam adyate
bārhaspatyo bhavati
brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivāsmā annam ava runddhe
brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvety āha
tejasvī brahmavarcasī bhavati yasyaiṣa upadhīyate ya u cainam evaṃ veda //
5.6.3 anuvāka

bhūteṣṭakādyabhidhānavidhiḥ

bhūteṣṭakā upa dadhāti /
atrātra vai mṛtyur jāyate
yatrayatraiva mṛtyur jāyate tata evainam ava yajate
tasmād agnicit sarvam āyu eti sarve hy asya mṛtyavo 'veṣṭāḥ
tasmād agnicin nābhicaritavai pratyag enam abhicāraḥ stṛṇute
sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute
devasuvām etāni havīꣳ ṣi bhavanti /
etāvanto vai devānāꣳ savāḥ
ta eva

asmai savān pra yacchanti
ta enaꣳ suvante
savo 'gnir varuṇasavo rājasūyam brahmasavaś cityaḥ /
devasya tvā savituḥ prasava ity āha
savitṛprasūta evainam brahmaṇā devatābhir abhi ṣiñcati /
annasyānnasyābhi ṣiñcati /
annasyānnasyāvaruddhyai
purastāt pratyañcam abhi ṣiñcati
purastād dhi pratīcīnam annam adyate
śīrṣato 'bhi ṣiñcati
śīrṣato hy annam adyate /
ā mukhād anvavasrāvayati

mukhata evāsmā annādyaṃ dadhāti /
agnes tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha /
eṣa vā agneḥ savaḥ
tenaivainam abhi ṣiñcati
bṛhaspates tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha
brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivainam abhi ṣiñcati /
indrasya tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha /
indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti /
etat

vai rājasūyasya rūpam /
ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicitaḥ /
indrasya suṣuvāṇasya daśadhendriyaṃ vīryam parāpatat
tad devāḥ sautrāmaṇyā sam abharan /
sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute /
agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajetendriyam eva vīryaꣳ sambhṛtyātman dhatte //
5.6.4 anuvāka 4 homābhidhānam

sajūr abdo 'yāvabhiḥ
sajūr uṣā aruṇībhiḥ
sajūḥ sūrya etaśena
sajoṣāv aśvinā daꣳ sobhiḥ
sajūr agnir vaiśvānara iḍābhiḥ /
ghṛtena svāhā
saṃvatsaro vā abdaḥ /
māsā ayāvāḥ /
uṣā aruṇī
sūrya etaśaḥ /
ime aśvinā
saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ
paśava iḍā
paśavo ghṛtam /
saṃvatsaram paśavo 'nu pra jāyante
saṃvatsareṇaivāsmai paśūn pra janayati
darbhastambe juhoti
yat

vā asyā amṛtaṃ yad vīryaṃ tad darbhāḥ
tasmiñ juhoti
praiva jāyate 'nnādo bhavati yasyaivaṃ juhvati /
etā vai devatā agneḥ purastādbhāgāḥ
tā eva prīṇāti /
atho cakṣur evāgneḥ purastāt prati dadhāti /
anandho bhavati ya evaṃ veda /
āpo vā idam agre salilam āsīt
sa prajāpatiḥ puṣkaraparṇe vāto bhūto 'lelāyat
saḥ

pratiṣṭhāṃ nāvindata
sa etad apāṃ kulāyam apaśyat
tasminn agnim acinuta
tad iyam abhavat
tato vai sa praty atiṣṭhat /
yām purastād upādadhāt tac chiro 'bhavat sā prācī dig
yāṃ dakṣiṇata upādadhāt sa dakṣiṇaḥ pakṣo 'bhavat sā dakṣiṇā dig
yām paścād upādadhāt tat puccham abhavat sā pratīcī dig
yām uttarata upādadhāt

sa uttaraḥ pakṣo 'bhavat sodīcī dig
yām upariṣṭād upādadhāt tat pṛṣṭham abhavat sordhvā dig
iyam vā agniḥ pañceṣṭakaḥ
tasmād yad asyāṃ khananty abhīṣṭakāṃ tṛndanty abhi śarkarām /
sarvā vā iyaṃ vayobhyo naktaṃ dṛśe dīpyate
tasmād imāṃ vayāꣳ si naktaṃ nādhy āsate
ya evaṃ vidvān agniṃ cinute praty eva

tiṣṭhaty abhi diśo jayati /
āgneyo vai brāhmaṇaḥ
tasmād brāhmaṇāya sarvāsu dikṣv ardhukam /
svām eva tad diśam anv eti /
apāṃ vā agniḥ kulāyam /
tasmād āpo 'gniꣳ hārukāḥ
svām eva tad yonim pra viśanti //
5.6.5 anuvāka

keṣāṃcid haviṣāmabhidhānam

saṃvatsaram ukhyam bhṛtvā dvitīye saṃvatsara āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vaped aindram ekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam bārhaspatyaṃ caruṃ vaiṣṇavaṃ trikapālam /
tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajeta
yad aṣṭākapālo bhavaty aṣṭākṣarā gāyatry āgneyaṃ gāyatram prātaḥsavanam
prātaḥsavanam eva tena dādhāra gāyatrīṃ chandaḥ /
yad ekādaśakapālo bhavaty ekādaśākṣarā triṣṭug aindraṃ traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanam
mādhyaṃdinam eva savanaṃ tena dādhāra triṣṭubham

chandaḥ /
yad dvādaśakapālo bhavati dvādaśākṣarā jagatī vaiśvadevaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam /
tṛtīyasavanam eva tena dādhāra jagatīṃ chandaḥ /
yad bārhaspatyaś carur bhavati brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaiva tena dādhāra
yad vaiṣṇavas trikapālo bhavati yajño vai viṣṇuḥ /
yajñam eva tena dādhāra
yat tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajate 'bhijityai
yat saṃvatsaram ukhyam bibhartīmam eva

tena lokaꣳ spṛṇoti
yad dvitīye saṃvatsare 'gniṃ cinute 'ntarikṣam eva tena spṛṇoti
yat tṛtīye saṃvatsare yajate 'mum eva tena lokaꣳ spṛṇoti /
etaṃ vai para āṭṇāraḥ kakṣīvāꣳ auśijo vītahavyaḥ śrāyasas trasadasyuḥ paurukutsyaḥ prajākāmā acinvata
tato vai te sahasraꣳ sahasram putrān avindanta
prathate prajayā paśubhis tām mātrām āpnoti yāṃ te 'gacchan ya evaṃ vidvān agniṃ cinute //
5.6.6 anuvāka 6 pūrvoktavidhipraśaṃsā

prajāpatir agnim acinuta
sa kṣurapavir bhūtvātiṣṭhat
taṃ devā bibhyato nopāyan
te chandobhir ātmānaṃ chādayitvopāyan
tac chandasāṃ chandastvam
brahma vai chandāꣳ si
brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam /
kārṣṇī upānahāv upa muñcate chandobhir evātmānaṃ chādayitvāgnim upa caraty ātmano 'hiꣳ sāyai
devanidhir vā eṣa ni dhīyate yad agniḥ

anye vā vai nidhim aguptaṃ vindanti na vā prati pra jānāti /
ukhām ā krāmaty ātmānam evādhipāṃ kurute guptyai /
atho khalv āhuḥ /
nākramyeti
nairṛty ukhā yad ākrāmen nirṛtyā ātmānam api dadhyāt tasmān nākramyā
puruṣaśīrṣam upa dadhāti guptyai /
atho yathā brūyāt /
etan me gopāyeti tādṛg eva tat

prajāpatir vā atharvā /
agnir eva dadhyaṅṅ ātharvaṇas
tasyeṣṭakā asthāni /
etaꣳ ha vāva tad ṛṣir abhyanūvāca /
indro dadhīco asthabhir iti
yad iṣṭakābhir agniṃ cinoti sātmānam evāgniṃ cinute
sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda
śarīraṃ vā etad agner yac citya ātmā vaiśvānaraḥ /
yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva saꣳ skṛtya

abhyārohati
śarīraṃ vā etad yajamānaḥ saꣳ s kurute yad agniṃ cinute
yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva saꣳ skṛtyātmanābhyārohati
tasmāt tasya nāvadyanti jīvann eva devān apy eti
vaiśvānaryarcā purīṣam upa dadhāti /
iyaṃ vā agnir vaiśvānaras
tasyaiṣā citir yat purīṣam
agnim eva vaiśvānaraṃ cinute /
eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ
priyām evāsya tanuvam ava runddhe //
5.6.7 anuvāka 7 dīkṣāvikalpavidhiḥ

agner vai dīkṣayā devā virājam āpnuvan
tisro rātrīr dīkṣitaḥ syāt
tripadā
virājam āpnoti
ṣaḍ rātrīr dīkṣitaḥ syāt
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro
virājam āpnoti
daśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt /
daśākṣarā
virājam āpnoti
dvādaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt /
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro
virājam āpnoti
trayodaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt
trayodaśa

māsāḥ saṃvatsaraḥ//
saṃvatsaro
pañcadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt
pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ /
ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate
saṃvatsaro
virājam āpnoti
saptadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt /
dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro
virājam āpnoti
caturviꣳ śatiꣳ rātrīr dīkṣitaḥ syāt /
caturviꣳ śatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro
virājam āpnoti
triꣳ śataꣳ rātrīr dīkṣitaḥ syāt

triꣳ śadakṣarā
virājam āpnoti
māsaṃ dīkṣitaḥ syāt /
yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro
virājam āpnoti
caturo māso dīkṣitaḥ syāt /
caturo vā etam māso vasavo 'bibharus te pṛthivīm ā'jayan gāyatrīṃ chandaḥ /
aṣṭau rudrās te 'ntarikṣam ā'jayan triṣṭubhaṃ chandaḥ /
dvādaśādityās te divam ā'jayañ jagatīṃ chandas
tato vai te vyāvṛtam agacchañ chraiṣṭhyaṃ devānām /
tasmād dvādaśa māso bhṛtvāgniṃ cinvīta
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro 'gniś cityas
tasyāhorātrāṇīṣṭakāḥ /
āpteṣṭakam enaṃ cinute 'tho vyāvṛtam eva gacchati śraiṣṭhyaꣳ samānānām //
5.6.8 anuvāka

anvārohaṇādyabhidhānam

suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis
taṃ yan nānvārohet suvargāl lokād yajamāno hīyeta
pṛthivīm ākramiṣam prāṇo mā mā hāsīt /
antarikṣam ākramiṣam prajā mā mā hāsīt /
divam ākramiṣaꣳ suvar aganma /
ity āha /
eṣa vā agner anvārohas
tenaivainam anvārohati
suvargasya lokasya samaṣṭyai
yat pakṣasammitām minuyāt

kanīyāꣳ saṃ yajñakratum upeyāt pāpīyasy asyātmanaḥ prajā syāt /
vedisammitām minoti
jyāyāꣳ sam eva yajñakratum upaiti
nāsyātmanaḥ pāpīyasī prajā bhavati
sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ
sahasrasammito vā ayaṃ lokaḥ /
imam eva lokam abhi jayati
dviṣāhasraṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānaḥ /
dviṣāhasraṃ vā antarikṣam
antarikṣam evābhi jayati
triṣāhasraṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ

triṣāhasro vā asau loko 'mum eva lokam abhi jayati
jānudaghnaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ /
gāyatriyaivemaṃ lokam abhyārohati
nābhidaghnaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas
triṣṭubhaivāntarikṣam abhyārohati
grīvadaghnaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ /
jagatyaivāmuṃ lokam abhyārohati
nāgniṃ citvā rāmām upeyād ayonau reto dhāsyāmīti
na dvitīyaṃ citvānyasya striyam

upeyāt /
na tṛtīyaṃ citvā kāṃ canopeyāt /
reto vā etan ni dhatte yad agniṃ cinute
yad upeyād retasā vyṛdhyeta /
atho khalv āhuḥ /
aprajasyaṃ tad yan nopeyād iti
yad retaḥsicāv upadadhāti te eva yajamānasya reto bibhṛtas
tasmād upeyād retaso 'skandāya
trīṇi vāva retāꣳ si pitā putraḥ pautraḥ

yad dve retaḥsicāv upadadhyād reto 'sya vi chindyāt
tisra upa dadhāti retasaḥ saṃtatyai /
iyaṃ vāva prathamā retaḥsig vāg vā iyaṃ tasmāt paśyantīmām paśyanti vācaṃ vadantīm
antarikṣaṃ dvitīyā prāṇo vā antarikṣaṃ tasmān nāntarikṣam paśyanti na prāṇam
asau tṛtīyā cakṣur vā asau tasmāt paśyanty amūm paśyanti cakṣuḥ /
yajuṣemāṃ ca

amūṃcopa dadhāti manasā madhyamām
eṣāṃ lokānāṃ klṛptyai /
atho prāṇānām
iṣṭo yajño bhṛgubhir āśīrdā vasubhis tasya ta iṣṭasya vītasya draviṇeha bhakṣīyety āha
stutaśastre evaitena duhe
pitā mātariśvā'chidrā padā dhā achidrā uśijaḥ padā'nu takṣuḥ somo viśvavin netā neṣad bṛhaspatir ukthāmadāni śaꣳ siṣad ity āha /
etad vā agner uktham /
tenaivainam anu śaꣳ sati //
5.6.9 anuvāka

āsandyādyabhidhānam

sūyate vā eṣo 'gnīnāṃ ya ukhāyām bhriyate
yad adhaḥ sādayed garbhāḥ prapādukāḥ syuḥ /
atho yathā savāt pratyavarohati tādṛg eva tat /
āsandī sādayati garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya /
atho savam evainaṃ karoti
garbho vā eṣa yad ukhyo yoniḥ śikyam /
yac chikyād ukhāṃ nirūhed yoner garbhaṃ nir haṇyāt
ṣaḍ-udyāmaꣳ śikyam bhavati
ṣoḍhāvihito vai

puruṣa ātmā ca śiraś ca catvāry aṅgāni /
ātmann evainam bibharti
prajāpatir vā eṣa yad agnis
tasyokhā colūkhalaṃ ca stanau
tāv asya prajā upa jīvanti
yad ukhāṃ colūkhalaṃ copadadhāti tābhyām eva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe
saṃvatsaro vā eṣa yad agnis
tasya tredhāvihitā iṣṭakāḥ prājāpatyā vaiṣṇavīḥ

vaiśvakarmaṇīḥ /
ahorātrāṇy evāsya prājāpatyāḥ /
yad ukhyam bibharti prājāpatyā eva tad upa dhatte
yat samidha ādadhāti vaiṣṇavā vai vanaspatayaḥ /
vaiṣṇavīr eva tad upa dhatte
yad iṣṭakābhir agniṃ cinotīyaṃ vai viśvakarmā
vaiśvakarmaṇīr eva tad upa dhatte
tasmād āhus
trivṛd agnir iti
taṃ vā etaṃ yajamāna eva cinvīta
yad asyānyaś cinuyād yat taṃ dakṣiṇābhir na rādhayed agnim asya vṛñjīta
yo 'syāgniṃ cinuyāt taṃ dakṣiṇābhī rādhayet /
agnim eva tat spṛṇoti //
5.6.10 anuvāka

bahudhā cayanapraśaṃsā

prajāpatir agnim acinutartubhiḥ saṃvatsaram /
vasantenaivāsya pūrvārdham acinuta
grīṣmeṇa dakṣiṇam pakṣam /
varṣābhiḥ puccham /
śaradottaram pakṣam /
hemantena madhyam
brahmaṇā vā asya tat pūrvārdham acinuta
kṣatreṇa dakṣiṇam pakṣam
paśubhiḥ puccham /
viśottaram pakṣam
āśayā madhyam /
ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ṛtubhir evainaṃ cinute /
atho etad eva sarvam ava

runddhe
śṛṇvanty enam agniṃ cikyānam
atty annam /
rocate /
iyaṃ vāva prathamā citir oṣadhayo vanaspatayaḥ purīṣam
antarikṣaṃ dvitīyā vayāꣳ si purīṣam
asau tṛtīyā nakṣatrāṇi purīṣam /
yajñaś caturthī dakṣiṇā purīṣam /
yajamānaḥ pañcamī prajā purīṣam /
yat tricitīkaṃ cinvīta yajñaṃ dakṣiṇām ātmānam prajām antar iyāt
tasmāt pañcacitīkaś cetavyaḥ /
etad eva sarvaꣳ spṛṇoti
yat tisraś citayaḥ

trivṛd dhy agniḥ /
yad dve dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai
pañca citayo bhavanti
pāṅktaḥ puruṣaḥ /
ātmānam eva spṛṇoti
pañca citayo bhavanti
pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati
daśa sam padyante
daśākṣaro vai puruṣaḥ /
yāvān eva puruṣas taꣳ spṛṇoti /
atho daśākṣarā
annaṃ
virājy evānnādye prati tiṣṭhati
saṃvatsaro vai ṣaṣṭhī citiḥ /
ṛtavaḥ purīṣam /
ṣaṭ citayo bhavanti ṣaṭ purīṣāṇi
dvādaśa sam padyante
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsara eva prati tiṣṭhati //
5.6.11 anuvāka

aṣṭādaśipaśuprathamasaṃghābhidhānam

rohito dhūmrarohitaḥ karkandhurohitas te prājāpatyāḥ /
babhrur aruṇababhruḥ śukababhrus te raudrāḥ
śyetaḥ śyetākṣaḥ śyetagrīvas te pitṛdevatyās
tisraḥ kṛṣṇā vaśā vāruṇyas
tisraḥ śvetā vaśāḥ sauryaḥ /
maitrābārhaspatyā dhūmralalāmās tūparāḥ //
5.6.12 anuvāka

aṣṭādaśipaśudvitīyasaṃghābhidhānam

pṛśnis tiraścīnapṛśnir ūrdhvapṛśnis te mārutāḥ
phalgūr lohitorṇī balakṣī tāḥ sārasvatyaḥ
pṛṣatī sthūlapṛṣatī kṣudrapṛṣatī tā vaiśvadevyas
tisraḥ śyāmā vaśāḥ pauṣṇiyas
tisro rohiṇīr vaśā maitriyaḥ /
aindrābārhaspatyā aruṇalalāmās tūparāḥ //
5.6.13 anuvāka

aṣṭādaśipaśutṛtīyasaṃghābhidhānam

śitibāhur anyataḥśitibāhuḥ samantaśitibāhus ta aindravāyavāḥ
śitirandhro 'nyataḥśitirandhraḥ samantaśitirandhras te maitrāvaruṇāḥ
śuddhavālaḥ sarvaśuddhavālo maṇivālas ta āśvinās
tisraḥ śilpā vaśā vaiśvadevyas
tisraḥ śyenīḥ parameṣṭhine
somāpauṣṇāḥ śyāmalalāmās tūparāḥ //
5.6.14 anuvāka 14 aṣṭādaśipaśucaturthasaṃghābhidhānam

unnata ṛṣabho vāmanas ta aindrāvaruṇāḥ
śitikakuc chitipṛṣṭhaḥ śitibhasat ta aindrābārhaspatyāḥ
śitipāc chityoṣṭhaḥ śitibhrus ta aindrāvaiṣṇavās
tisraḥ sidhmā vaśā vaiśvakarmaṇyas
tisro dhātre pṛṣodarā aindrāpauṣṇāḥ śyetalalāmās tūparāḥ //
5.6.15anuvāka

aṣṭādaśipaśupañcamasaṃghābhidhānam

karṇās trayo yāmāḥ
saumyās trayaḥ śvitiṃgā agnaye yaviṣṭhāya trayo nakulās
tisro rohiṇīs tryavyas tā vasūnām /
tisro 'ruṇā dityauhyas tā rudrāṇām /
somaindrā babhrulalāmās tūparāḥ //
5.6.16 anuvāka

aṣṭādaśipaśuṣaṣṭhasaṃghābhidhānam

śuṇṭhās trayo vaiṣṇavāḥ /
adhīlodhakarṇās trayo viṣṇava urukramāya
lapsudinas trayo viṣṇava urugāyāya
pañcāvīs tisra ādityānām /
trivatsās tisro 'ṅgirasām
aindrāvaiṣṇavā gauralalāmās tūparāḥ //
5.6.17 anuvāka

aṣṭādaśipaśusaptamasaṃghābhidhānam

indrāya rājñe trayaḥ śitipṛṣṭhāḥ /
indrāyādhirājāya trayaḥ śitikakudaḥ /
indrāya svarājñe trayaḥ śitibhasadas
tisras turyauhyaḥ sādhyānām /
tisraḥ paṣṭhauhyo viśveṣāṃ devānām
āgnendrāḥ kṛṣṇalalāmās tūparāḥ //
5.6.18 anuvāka

aṣṭādaśipaśuaṣṭamasaṃghābhidhānam

adityai trayo rohitaitāḥ /
indrāṇyai trayaḥ kṛṣṇaitāḥ
kuhvai trayo 'ruṇaitās
tisro dhenavo rākāyai
trayo 'naḍvāhaḥ sinīvālyāḥ /
āgnāvaiṣṇavā rohitalalāmās tūparāḥ //
5.6.19 anuvāka

aṣṭādaśipaśunavamasaṃghābhidhānam

saumyās trayaḥ piśaṃgāḥ
somāya rājñe trayaḥ sāraṃgāḥ
pārjanyā nabhorūpās
tisro 'jā malhā indrāṇyai
tisro meṣya ādityāḥ /
dyāvāpṛthivyā mālaṃgās tūparāḥ //
5.6.20 anuvāka

aṣṭādaśipaśudaśamasaṃghābhidhānam

vāruṇās trayaḥ kṛṣṇalalāmāḥ /
varuṇāya rājñe trayo rohitalalāmāḥ /
varuṇāya riśādase trayo 'ruṇalalāmāḥ
śilpās trayo vaiśvadevās
trayaḥ pṛśnayaḥ sarvadevatyāḥ /
aindrāsūrāḥ śyetalalāmās tūparāḥ //
5.6.21 anuvāka

dvaṃdvipaśvabhidhānam

somāya svarājñe 'novāhāv anaḍvāhau /
indrāgnibhyām ojodābhyām uṣṭārau /
indrāgnibhyām baladābhyāꣳ sīravāhāv avī
dve dhenū bhaumī
digbhyo vaḍabe
dve dhenū bhaumī
vairājī puruṣī
dve dhenū bhaumī
vāyava ārohaṇavāhāv anaḍvāhau
vāruṇī kṛṣṇe vaśe
arāḍyau divyāv ṛṣabhau parimarau //
5.6.22 anuvāka

ṛtupaśvabhidhānam

ekādaśa prātar gavyāḥ paśava ā labhyante
chagalaḥ kalmāṣaḥ kikidīvir vidīgayas te tvāṣṭrāḥ
saurīr nava śvetā vaśā anūbandhyā bhavanti /
āgneya aindrāgna āśvinas te viśālayūpa ā labhyante //
5.6.23 anuvāka 23 ṛtupaśvabhidhānam

piśaṃgās trayo vāsantāḥ
sāraṃgās trayo grīṣmāḥ
pṛṣantas trayo vārṣikāḥ
pṛśnayas trayaḥ śāradāḥ
pṛśnisakthās trayo haimantikās
avaliptās trayaḥ śaiśirāḥ
saṃvatsarāya nivakṣasaḥ //