Taittiriya Samhita · Chapter 5.5

5.5 prapāṭhaka:

5.5.1 anuvāka 1 dīkṣaṇīyeṣṭakābhidhānam
1 yad ekena saꣳsthāpayati yajñasya saṃtatyā avicchedāya / aindrāḥ paśavo ye muṣkarāḥ / yad aindrāḥ santo 'gnibhya ālabhyante devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti / āgneyīs triṣṭubho yājyānuvākyāḥ kuryāt / yad agneyīs tenāgneyāḥ / yat triṣṭubhas tenaindrāḥ samṛddhyai na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti vāyave niyutvate tūparam ā labhate tejo 'gner vāyus tejasa eṣa ā labhyate tasmād yadriyaṅ vāyuḥ //
2 vāti tadriyaṅṅ agnir dahati svam eva tat tejo 'nv eti yan na niyutvate syād un mādyed yajamānaḥ / niyutvate bhavati yajamānasyānunmādāya vāyumatī śvetavatī yājyānuvākye bhavataḥ satejastvāya hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgra ity āghāram ā ghārayati prajāpatir vai hiraṇyagarbhaḥ prajāpater anurūpatvāya sarvāṇi vā eṣa rūpāṇi paśūnām praty ā labhyate/ yac chmaśruṇas tat
3 puruṣāṇāꣳ rūpam / yat tūparas tad aśvānām / yad anyatodan tad gavām / yad avyā iva śaphās tad avīnām / yad ajas tad ajānām / vāyur vai paśūnām priyaṃ dhāma yad vāyavyo bhavaty etam evainam abhi saṃjānānāḥ paśava upa tiṣṭhante vāyavyaḥ kāryā3ḥ prājāpatyā3 ity āhuḥ / yad vāyavyaṃ kuryāt prajāpater iyāt / yat prājāpatyaṃ kuryād vāyoḥ
4 iyāt / yad vāyavyaḥ paśur bhavati tena vāyor naiti yat prājāpatyaḥ puroḍāśo bhavati tena prājāpater naiti yad dvādaśakapālas tena vaiśvānarān naiti / āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vapati dīkṣiṣyamāṇaḥ / agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajñaḥ / devatāś caiva yajñaṃ cā'' rabhate / agnir avamo devatānāṃ viṣṇuḥ paramaḥ / yad āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvapati devatāḥ
5 evobhayataḥ parigṛhya yajamāno 'va runddhe puroḍāśena vai devā amuṣmim̐lloka ārdhnuvañ caruṇāsmin yaḥ kāmayeta / amuṣmim̐lloka ṛdhnuyām iti sa puroḍāśaṃ kurvīta / amuṣminn eva loka ṛdhnoti yad aṣṭākapālas tenāgneyaḥ / yat trikapālas tena vaiṣṇavaḥ samṛddhyai yaḥ kāmayeta / asmim̐lloka ṛdhnuyām iti sa caruṃ kurvīta / agner ghṛtaṃ viṣṇos taṇḍulās tasmāt
6 caruḥ kāryaḥ / asminn eva loka ṛdhnoti / ādityo bhavati / iyaṃ vā aditiḥ / asyām eva prati tiṣṭhaty atho asyām evādhi yajñaṃ tanute yo vai saṃvatsaram ukhyam abhṛtvāgniṃ cinute yathā sāmi garbho 'vapadyate tādṛg eva tat / ārtim ārchet / vaiśvānaraṃ dvādaśakapālam purastān nir vapet saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ / yathā saṃvatsaram āptvā
7 kāla āgate vijāyata evam eva saṃvatsaram āptvā kāla āgate 'gniṃ cinute nārtim ārchati / eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyām evāsya tanuvam ava runddhe trīṇy etāni havīꣳṣi bhavanti traya ime lokāḥ / eṣāṃ lokānāꣳ rohāya //
5.5.2 anuvāka 2 cayanatatphalābhidhānam
1 prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā preṇā'nu prāviśat tābhyaḥ punaḥ sambhavituṃ nāśaknot so 'bravīt / ṛdhnavad it sa yo metaḥ punaḥ saṃcinavad iti taṃ devāḥ sam acinvan tato vai ta ārdhnuvan yat samacinvan tac cityasya cityatvam / ya evaṃ vidān agniṃ cinuta ṛdhnoty eva kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ / agnivān
2 asānīti vā agniś cīyate / agnivān eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ / devā mā vedann iti vā agniś cīyate vidur enaṃ devāḥ kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ / gṛhy asānīti vā agniś cīyate gṛhy eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ /
paśumān asānīti vā agniḥ
3 cīyate paśumān eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ sapta mā puruṣā upa jīvān iti vā agniś cīyate trayaḥ prāñcas trayaḥ pratyañca ātmā saptama etāvanta evainam amuṣmim̐lloka upa jīvanti prajāpatir agnim acikīṣata tam pṛthivyabravīt / na mayy agniṃ ceṣyase'ti mā dhakṣyati sā tvā'tidahyamānā vi dhaviṣye
4 sa pāpīyān bhaviṣyasīti/ so 'bravīt tathā vā ahaṃ kariṣyāmi yathā tvā nātidhakṣyatīti sa imām abhy amṛśat prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda / iti / imām eveṣṭakāṃ kṛtvopādhattānatidāhāya yat praty agniṃ cinvīta tad abhi mṛśet prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda
5 iti / imām eveṣṭakāṃ kṛtvopa dhatte 'natidāhāya prajāpatir akāmayata pra jāyeyeti sa etam ukhyam apaśyat taꣳ saṃvatsaram abibhas tato vai sa prājāyata tasmāt saṃvatsaram bhāryaḥ praiva jāyate taṃ vasavo 'bruvan pra tvam ajaniṣṭhā vayam pra jāyāmahā iti taṃ vasubhyaḥ prāyacchat taṃ trīṇy ahāny abibharuḥ / tena
6 trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca tasmāt tryaham bhāryaḥ praiva jāyate tān rudrā abruvan pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam pra jāyāmahā iti taꣳ rudrebhyaḥ prāyacchan taꣳ ṣaḍ ahāny abibharus tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca tasmāt ṣaḍaham bhāryaḥ praiva jāyate tān ādityā abruvan pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam
7 pra jāyāmahā iti / tam ādityebhyaḥ prāyacchan taṃ dvādaśāhāny abibharus tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca tasmād dvādaśāham bhāryaḥ praiva jāyate tenaiva te sahasram asṛjantokhāꣳ sahasratamīm / ya evam ukhyaꣳ sāhasraṃ veda pra sahasram paśūn āpnoti //
5.5.3 anuvāka 3 ukhāhomāderabhidhānam
1 yajuṣā vā eṣā kriyate yajuṣā pacyate yajuṣā vi mucyate yad ukhā sā vā eṣaitarhi yātayāmnī sā na punaḥ prayujyety āhuḥ / agne yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamāꣳ ity ukhāyāṃ juhoti tenaivainām punaḥ pra yuṅkte tenāyātayāmnī yo vā agniṃ yoga āgate yunakti yuṅkte yuñjāneṣu / agne
2 yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamāꣳ ity āha / eṣa vā agner yogas tenaivainaṃ yunakti yuṅkte yuñjāneṣu brahmavādino vadanti nyaṅṅ agniś cetavyā3 uttānā3 iti vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yad agniḥ / yan nyañcaṃ cinuyāt pṛṣṭita enam āhutaya ṛccheyuḥ / yad uttānaṃ na patituꣳ śaknuyād asuvargyo 'sya syāt prācīnam uttānam
3 puruṣaśīrṣam upa dadhāti mukhata evainam āhutaya ṛcchanti nottānaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati sauryā juhoti cakṣur evāsmin prati dadhāti dvir juhoti dve hi cakṣuṣī samānyā juhoti samānaꣳ hi cakṣuḥ samṛddhyai // devāsurāḥ saṃyattā āsan te vāmaṃ vasu saṃ nyadadhata tad devā vāmabhṛtā'vṛñjata tad vāmabhṛto vāmabhṛttvam / yad vāmabhṛtam upadadhāti vāmam eva tayā vasu yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte hiraṇyamūrdhnī bhavati jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir vāmam / jyotiṣaivāsya jyotir vāmaṃ vṛṅkte dviyajur bhavati pratiṣṭhityai //
5.5.4 anuvāka 4 retaḥsigādyabhidhānam
1 āpo varuṇasya patnaya āsan tā agnir abhy dhyāyat tāḥ sam abhavat tasya retaḥ parā'patat tad iyam abhavad yad dvitīyam parā'patat tad asāv abhavad iyaṃ vai virāḍ asau yad virājāv upadadhātīme evopa dhatte yad vā asau retaḥ siñcati tad asyām prati tiṣṭhati tat pra jāyate tā oṣadhayaḥ //

2 vīrudho bhavanti tā agnir atti ya evaṃ veda praiva jāyate 'nnādo bhavati yo retasvī syāt prathamāyāṃ tasya cityām ubhe upa dadhyād ime evāsmai samīcī retaḥ siñcato yaḥ siktaretāḥ syāt prathamāyāṃ tasya cityām anyām upa dadhyād uttamāyām anyāꣳ reta evāsya siktam ābhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti // saṃvatsaraṃ na kam
3 cana pratyavarohen na hīme kaṃ cana pratyavarohatas tad enayor vratam / yo vā apaśīrṣāṇam agniṃ cinute 'paśīrṣāmuṣmim̐lloke bhavati yaḥ saśīrṣāṇaṃ cinute saśīrṣāmuṣmim̐lloke bhavati cittiṃ juhomi manasā ghṛtena yathā devā ihā''gaman vītihotrā ṛtāvṛdhaḥ samudrasya vayunasya patmañ juhomi viśvakarmaṇe viśvā'hāmartyaꣳ havir iti svayamātṛṇṇām upadhāya juhoti //
4 etad vā agneḥ śiraḥ saśīrṣāṇam evāgniṃ cinute saśīrṣā'muṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis tasya yad ayathāpūrvaṃ kriyate 'suvargyam asya tat/
suvargyo 'gniḥ/ citim upadhāyābhi mṛśet / cittim acittiṃ cinavad vi vidvān pṛṣṭheva vītā vṛjinā ca martān rāye ca naḥ svapatyāya deva ditiṃ ca rāsvāditim uruṣyeti yathāpūrvam evainām upa dhatte prāñcam enaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati //
5.5.5 anuvāka 5 hiraṇyeṣṭakāderabhidhānam
1 viśvakarmā diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ prajāpatī rudro varuṇo 'gnir diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ / etā vai devatā eteṣām paśūnām adhipatayas tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yaḥ paśuśīrṣāṇy upadadhāti hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti / etābhya eva devatābhyo namas karoti brahmavādinaḥ
2 vadanti / agnau grāmyān paśūn pra dadhāti śucāraṇyān arpayati kiṃ tata uc chiꣳṣatīti yad dhiraṇyeṣṭakā upadadhāty amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛtenaiva grāmyebhyaḥ paśubhyo bheṣajaṃ karoti nainān hinasti prāṇo vai prathamā svayamātṛṇṇā vyāno dvitīyā'pānas tṛtīyā / anu prāṇyāt prathamāꣳ svayamātṛṇṇām upadhāya prāṇenaiva prāṇaꣳ sam ardhayati vyanyāt
3 dvitīyām upadhāya vyānenaiva vyānaꣳ sam ardhayati / apānyāt tṛtīyām upadhāya / apānenaivāpānaꣳ sam ardhayati / atho prāṇair evainaꣳ sam inddhe bhūr bhuvaḥ suvar iti svayamātṛṇṇā upa dadhāti / ime vai lokāḥ svayamātṛṇṇāḥ / etābhiḥ khalu vai vyāhṛtībhiḥ prajāpatiḥ prājāyata yad etābhir vyāhṛtībhiḥ svayamātṛṇṇā upadadhātīmān eva lokān upadhāyaiṣu
4 lokeṣv adhi pra jāyate / prāṇāya vyānāyāpānāya vāce tvā cakṣuṣe tvā tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda / agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam ajigāꣳsan tena patituṃ nāśaknuvan ta etāś catasraḥ svayamātṛṇṇā apaśyan tā dikṣūpādadhata tena sarvataścakṣuṣā suvargaṃ lokam āyan yac catasraḥ svayamātṛṇṇā dikṣūpadadhāti sarvataścakṣuṣaiva tad agninā yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti //
5.5.6 anuvāka 6 ahnāṃ rūpādīnāmabhidhānam
1 agna ā yāhi vītaye / ity āhāhvataivainam agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe / ity āha hutvaivainaṃ vṛṇīte / agnināgniḥ sam idhyate / ity āha sam inddha evainam agnir vṛtrāṇi jaṅghanat / ity āha samiddha evāsminn indriyaṃ dadhāti / agne stomam manāmahe / ity āha manuta evainam etāni vā ahnāꣳ rūpāṇi //
2 anvaham evainaṃ cinute / avāhnāꣳ rūpāṇi runddhe brahmavādino vadanti kasmāt satyād yātayāmnīr anyā iṣṭakā ayātayāmnī lokampṛṇety aindrāgnī hi bārhaspatyeti brūyāt / indrāgnī ca hi devānām bṛhaspatiś cāyātayāmānaḥ / anucaravatī bhavati / ajāmitvāya / anuṣṭubhānu carati / ātmā vai lokampṛṇā prāṇo 'nuṣṭup tasmāt prāṇaḥsarvāṇy aṅgāny anu carati tā asya sūdadohasaḥ
3 ity āha tasmāt paruṣiparuṣi rasaḥ/ somaꣳ śrīṇanti pṛśnaya ity āha / annaṃ vai pṛśny annam evāva runddhe / arko vā agnir arko 'nnam annam evāva runddhe janman devānāṃ viśas tṛṣv ā rocane diva ity āha / imān evāsmai lokāñ jyotiṣmataḥ karoti yo vā iṣṭakānām pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīdety āha / eṣā vā iṣṭakānām pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati //
5.5.7anuvāka 7 yūpaikatvādīnāmabhidhānam
1 suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agniḥ/ vajra ekādaśinī yad agnāv ekādaśinīm minuyād vajreṇainaꣳ suvargāl lokād antar dadhyāt /
yan na minuyāt svarubhiḥ paśūn vyardhayet / ekayūpam minoti nainaṃ vajreṇa suvargāl lokād antardadhāti na svarubhiḥ paśūn vyardhayati vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati / aindriyā
2 ṛcā''kramaṇam pratīṣṭakām upa dadhyāt / nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate rudro vā eṣa yad agniḥ /
tasya tisraḥ śaravyāḥ pratīcī tiraścy anūcī tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo 'gniṃ cinute / agniṃ citvā tisṛdhanvam ayācitam brāhmaṇāya dadyāt tābhya eva namas karoti / atho tābhya evā''tmānaṃ niṣkrīṇīte yat te rudra puraḥ
3 dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra saṃvatsareṇa namas karomi yat te rudra dakṣiṇā dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra parivatsareṇa namas karomi yat te rudra paścād dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudredāvatsareṇa namas karomi yat te rudrottarād dhanus tat
4 vāto anu vātu te tasmai te rudreduvatsareṇa namas karomi yat te rudropari dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra vatsareṇa namas karomi rudro vā eṣa yad agniḥ sa yathā vyāghraḥ kruddhas tiṣṭhaty evaṃ vā eṣa etarhi saṃcitam etair upa tiṣṭhate namaskārair evainaꣳ śamayati ye 'gnayaḥ
5 purīṣyāḥ praviṣṭāḥ pṛthivīm anu / teṣāṃ tvam asy uttamaḥ pra ṇo jīvātave suva // āpaṃ tvāgne manasā / āpaṃ tvāgne tapasā / āpaṃ tvāgne dīkṣayā / āpaṃ tvāgna upasadbhiḥ / āpaṃ tvāgne sutyayā / āpaṃ tvāgne dakṣiṇābhiḥ / āpaṃ tvāgne 'vabhṛthena / āpaṃ tvāgne vaśayā / āpaṃ tvāgne svagākāreṇety āha / 2 eṣā vā agner āptis 3 tayaivainam āpnoti //
5.5.8 anuvāka 8 upasthānādyabhidhānam
1 gāyatreṇa purastād upa tiṣṭhate prāṇam evāsmin dadhāti bṛhadrathaṃtarābhyām pakṣāv oja evāsmin dadhāti / ṛtusthā yajñāyajñiyena puccham ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati pṛṣṭhair upa tiṣṭhate tejo vai pṛṣṭhāni teja evāsmin dadhāti prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait taṃ vāravantīyenāvārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam / śyaitena śyetī akuruta tac chyaitasya śyaitatvam //
2 yad vāravantīyenopatiṣṭhate vārayata evainam / śyaitena śyetī kurute prajāpater hṛdayenāpipakṣam praty upa tiṣṭhate premāṇam evāsya gacchati prācyā tvā diśā sādayāmi gāyatreṇa chandasāgninā devatayāgneḥ śīrṣṇāgneḥ śira upa dadhāmi dakṣiṇayā tvā diśā sādayāmi traiṣṭubhena chandasendreṇa devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi pratīcyā tvā diśā sādayāmi //

3 jāgatena chandasā savitrā devatayāgneḥ pucchenāgneḥ puccham upa dadhāmi / udīcyā tvā diśā sādayāmy ānuṣṭubhena chandasā mitrāvaruṇābhyāṃ devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi / ūrdhvayā tvā diśā sādayāmi pāṅktena chandasā bṛhaspatinā devatayāgneḥ pṛṣṭhenāgneḥ pṛṣṭham upa dadhāmi yo vā apātmānam agniṃ cinute 'pātmāmuṣmim̐lloke bhavati yaḥ sātmānaṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke bhavati / ātmeṣṭakā upa dadhāti / eṣa vā agner ātmā sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda //
5.5.9 anuvāka 9 āhutyādyabhidhānam
1 agna udadhe yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma / agne dudhra gahya kiꣳśila vanya yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma pañca vā ete 'gnayo yac citaya udadhir eva nāma prathamo dudhraḥ
2 dvitīyo gahyas tṛtīyaḥ kiꣳśilaś caturtho vanyaḥ pañcamas tebhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca pra daheyur yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ / vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇo 'kṣyoś cakṣuḥ karṇayoḥ śrotram bāhuvor balamūruvor ojo 'riṣṭā viśvāny aṅgāni tanūḥ
3 tanuvā me saha namas te astu mā mā hiꣳsīḥ / apa vā etasmāt prāṇāḥ krāmanti yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇaḥ / ity āha prāṇān evātman dhatte yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanā''viveśa tasmai rudrāya namo astu / āhutibhāgā vā anye rudrā havirbhāgāḥ
4 anye śatarudrīyaꣳ hutvā gāvīdhukaṃ carum etena yajuṣā caramāyām iṣṭakāyāṃ ni dadhyād bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati tasya tvai śatarudrīyaꣳ hutam ity āhur yasyaitad agnau kriyata iti/ vasavas tvā rudraiḥ purastāt pāntu pitaras tvā yamarājānaḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pāntv ādityās tvā viśvair devaiḥ paścāt pāntu dyutānas tvā māruto marudbhir uttarataḥ pātu /
5 devās tvendrajyeṣṭhā varuṇarājāno 'dhastāc copariṣṭāc ca pāntu/ na vā etena pūto na medhyo na prokṣito yad enam ataḥ prācīnam prokṣati yat saṃcitam ājyena prokṣati tena pūtas tena medhyas tena prokṣitaḥ //
5.5.10 anuvāka 10 sarpāhutyādyabhidhānam
1 samīcī nāmāsi prācī dik (tulanīya : śau. atharvaveda 3.27.1) tasyās te 'gnir adhipatir asito rakṣitā yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām / te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi / ojasvinī nāmāsi dakṣiṇā dik tasyās ta indro 'dhipatiḥ pṛdākuḥ/ prācī nāmāsi pratīcī dik tasyās te
2 somo 'dhipatiḥ svajaḥ / avasthāvā nāmāsy udīcī dik tasyās te varuṇo 'dhipatis tiraścarājiḥ / adhipatnī nāmāsi bṛhatī dik tasyās te bṛhaspatir adhipatiḥ śvitraḥ / vaśinī nāmāsīyaṃ dik tasyās te yamo 'dhipatiḥ kalmāṣagrīvo rakṣitā yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām / te yaṃ dviṣmo yaś ca
3 no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi / etā vai devatā agniṃ citaꣳ rakṣanti tābhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyeyuḥ / yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ / hetayo nāma stha teṣāṃ vaḥ puro gṛhāḥ / agnir va iṣavaḥ salilaḥ / nilimpā nāma
4 stha teṣāṃ vo dakṣiṇā gṛhāḥ pitaro va iṣavaḥ sagaraḥ / vajriṇo nāma stha teṣāṃ vaḥ paścād gṛhāḥ svapno va iṣavo gahvaraḥ / avasthāvāno nāma stha teṣāṃ va uttarād gṛhāḥ / āpo va iṣavaḥ samudraḥ / adhipatayo nāma stha teṣāṃ va upari gṛhāḥ / varṣaṃ va iṣavo 'vasvān kravyā nāma stha pārthivāḥ teṣāṃ va iha gṛhāḥ //
5 annaṃ va iṣavo nimiṣo vātanāmam / tebhyo vo namas te no mṛḍayata te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi hutādo vā anye devā ahutādo 'nye tān agnicid evobhayān prīṇāti dadhnā madhumiśreṇaitā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivainān prīṇāti / atho khalv āhuḥ / iṣṭakā vai devā ahutāda iti
6 anuparikrāmaṃ juhoti / aparivargam evainān prīṇāti / imaꣳ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām prapyātam agne sarirasya madhye / utsaṃ juṣasva madhumantamūrva samudriyaꣳ sadanam ā viśasva // yo vā agnim prayujya na vimuñcati yathāśvo yukto 'vimucyamānaḥ kṣudhyan parābhavaty evam asyāgniḥ parā bhavati tam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati so 'gniṃ citvā lūkṣaḥ
7 bhavati / imaꣳ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām ity ājyasya pūrṇāꣳ srucaṃ juhoti / eṣa vā agner vimokaḥ / vimucyaivāsmā annam api dadhāti tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na sudhāyaꣳ ha vai vājī suhito dadhātīti / agnir vāva vājī tam eva tat prīṇāti sa enam prītaḥ prīṇāti vasīyān bhavati //
5.5.11 anuvāka 11 aśvamedhaśeṣabhūtaprathamapaśusaṃghavidhiḥ
1 indrāya rājñe sūkaraḥ / varuṇāya rājñe kṛṣṇaḥ / yamāya rājña ṛśyaḥ/ ṛṣabhāya rājñe gavayaḥ śārdūlāya rājñe gauraḥ puruṣarājāya markaṭaḥ kṣipraśyenasya vartikā nīlaṅgoḥ krimiḥ somasya rājñaḥ kuluṅgaḥ sindhoḥ śiꣳśumāraḥ / himavato hastī //
5.5.12 anuvāka 12 aśvamedhaśeṣabhūtadvitīya paśusaṃghavidhiḥ
1 mayuḥ prājāpatyaḥ / ūlo halīkṣṇo vṛṣadaꣳśas te dhātuḥ sarasvatyai śāriḥ śyetā puruṣavāk / sarasvate śukaḥ śyetaḥ puruṣavāk / āraṇyo 'jo nakulaḥ śakā te pauṣṇāḥ / vāce krauñcaḥ //
5.5.13 anuvāka 13 aśvamedhaśeṣabhūtatṛtīyapaśusaṃghavidhiḥ
1 apāṃ naptre jaṣaḥ / nākro makaraḥ kulīkayas te 'kūpārasya vāce paiṅgarājaḥ / bhagāya kuṣītakaḥ / ātī vāhaso darvidā te vāyavyāḥ / digbhyaś cakravākaḥ //
5.5.14 anuvāka 14 aśvamedhaśeṣabhūtacaturthapaśusaṃghavidhiḥ
1 balāyājagaraḥ / ākhuḥ sṛjayā śayaṇḍakas te maitrāḥ / mṛtyave 'sitaḥ / manyave svajaḥ kumbhīnasaḥ puṣkarasādo lohitāhis te tvāṣṭrāḥ pratiśrutkāyai vāhasaḥ //
5.5.15 anuvāka 15 aśvamedhaśeṣabhūtapañcamapaśusaṃghavidhiḥ
1 puruṣamṛgaś candramase godhā kālakā dārvāghāṭas te vanaspatīnām eṇy ahne kṛṣṇo rātriyai pikaḥ kṣviṅkā nīlaśīrṣṇī te 'ryamṇe dhātuḥ katkaṭaḥ //
5.5.16 anuvāka 16 aśvamedhaśeṣabhūtaṣaṣṭhapaśusaṃghavidhiḥ
1 saurī balākā / ṛśyo mayūraḥ śyenas te gandharvāṇām / vasūnāṃ kapiñjalaḥ / rudrāṇāṃ tittiriḥ / rohit kuṇḍṛṇācī golattikā tā apsarasām araṇyāya sṛmaraḥ //
5.5.17 anuvāka 17 aśvamedhaśeṣabhūtasaptamapaśusaṃghavidhiḥ
1 pṛṣato vaiśvadevaḥ pitvo nyaṅkuḥ kaśas te 'numatyai / anyavāpo 'rdhamāsānām māsāṃ kaśyapaḥ kvayiḥ kuṭarur dātyauhas te sinīvālyai bṛhaspataye śitpuṭaḥ //
5.5.18 anuvāka 18 aśvamedhaśeṣabhūtāṣṭamapaśusaṃghavidhiḥ
1 śakā bhaumī pāṅktrāḥ kaśo mānthīlavas te pitṛṇām ṛtūnāṃ jahakā saṃvatsarāya lopā kapota ulūkaḥ śaśas te nairṛtāḥ kṛkavākuḥ sāvitraḥ //
5.5.19 anuvāka 19 aśvamedhaśeṣabhūtanavamapaśusaṃghavidhiḥ
1 rurū raudraḥ kṛkalāsaḥ śakuniḥ pippakā te śaravyāyai hariṇo mārutaḥ / brahmaṇe śārgaḥ tarakṣuḥ kṛṣṇaḥ śvā caturakṣo gardabhas ta itarajanānām agnaye dhūṅkṣṇā //
5.5.20 anuvāka 20 aśvamedhaśeṣabhūtadaśamapaśusaṃghavidhiḥ

1 alaja āntarikṣaḥ / udro madguḥ plavas te 'pām adityai haꣳsasāciḥ / indrāṇyai kīrśā gṛdhraḥ śitikakṣī vārdhrāṇasas te divyāḥ / dyāvāpṛthivyā śvāvit //
5.5.21 anuvāka 21 aśvamedhaśeṣabhūtaekādaśapaśusaṃghavidhiḥ
1 suparṇaḥ pārjanyaḥ / haꣳso vṛko vṛṣadaꣳśas ta aindrāḥ / apām udraḥ / aryamṇe lopāśaḥ siꣳho nakulo vyāghras te mahendrāya kāmāya parasvān //
5.5.22 anuvāka 22 aśvamedhaśeṣabhūtaprathamagrāmyapaśusaṃghavidhiḥ
1 āgneyaḥ kṛṣṇagrīvaḥ sārasvatī meṣī babhruḥ saumyaḥ pauṣṇaḥ śyāmaḥ śitipṛṣṭho bārhaspatyaḥ śilpo vaiśvadevaḥ / aindro 'ruṇaḥ / mārutaḥ kalmāṣaḥ / aindrāgnaḥ saꣳhitaḥ / adhorāmaḥ sāvitraḥ / vāruṇaḥ petvaḥ //
5.5.23 anuvāka 23 aśvamedhaśeṣabhūtadvitīyaṃ grāmyapaśusaṃghavidhiḥ
1 aśvas tūparo gomṛgas te prājāpatyāḥ / āgneyau kṛṣṇagrīvau tvāṣṭrau lomaśasakthau śitipṛṣṭhau bārhaspatyau dhātre pṛṣodaraḥ sauryo balakṣaḥ petvaḥ //
5.5.24anuvāka 24 aśvamedhaśeṣabhūtatṛtīyagrāmyapaśusaṃghavidhiḥ
1 agnaye 'nīkavate rohitāñjir anaḍvān adhorāmau sāvitrau pauṣṇau rajatanābhī vaiśvadevau piśaṃgau tūparau mārutaḥ kalmāṣaḥ / āgneyaḥ kṛṣṇo 'jaḥ sārasvatī meṣī vāruṇaḥ kṛṣṇa ekaśitipāt petvaḥ //
5.5.1 anuvāka

dīkṣaṇīyeṣṭakābhidhānam

yad ekena saꣳsthāpayati yajñasya saṃtatyā avicchedāya /
aindrāḥ paśavo ye muṣkarāḥ /
yad aindrāḥ santo 'gnibhya ālabhyante devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti /
āgneyīs triṣṭubho yājyānuvākyāḥ kuryāt /
yad agneyīs tenāgneyāḥ /
yat triṣṭubhas tenaindrāḥ
samṛddhyai
na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti
vāyave niyutvate tūparam ā labhate tejo 'gner vāyus
tejasa eṣa ā labhyate
tasmād yadriyaṅ vāyuḥ

vāti tadriyaṅṅ agnir dahati
svam eva tat tejo 'nv eti
yan na niyutvate syād un mādyed yajamānaḥ /
niyutvate bhavati yajamānasyānunmādāya
vāyumatī śvetavatī yājyānuvākye bhavataḥ
satejastvāya
hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgra ity āghāram ā ghārayati
prajāpatir vai hiraṇyagarbhaḥ
prajāpater anurūpatvāya
sarvāṇi vā eṣa rūpāṇi paśūnām praty ā labhyate/
yac chmaśruṇas tat

puruṣāṇāꣳ rūpam /
yat tūparas tad aśvānām /
yad anyatodan tad gavām /
yad avyā iva śaphās tad avīnām /
yad ajas tad ajānām /
vāyur vai paśūnām priyaṃ dhāma
yad vāyavyo bhavaty etam evainam abhi saṃjānānāḥ paśava upa tiṣṭhante
vāyavyaḥ kāryā3ḥ prājāpatyā3 ity āhuḥ /
yad vāyavyaṃ kuryāt prajāpater iyāt /
yat prājāpatyaṃ kuryād vāyoḥ

iyāt /
yad vāyavyaḥ paśur bhavati tena vāyor naiti
yat prājāpatyaḥ puroḍāśo bhavati tena prājāpater naiti
yad dvādaśakapālas tena vaiśvānarān naiti /
āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vapati dīkṣiṣyamāṇaḥ /
agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajñaḥ /
devatāś caiva yajñaṃ cā'' rabhate /
agnir avamo devatānāṃ viṣṇuḥ paramaḥ /
yad āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvapati devatāḥ

evobhayataḥ parigṛhya yajamāno 'va runddhe
puroḍāśena vai devā amuṣmim̐lloka ārdhnuvañ caruṇāsmin
yaḥ kāmayeta /
amuṣmim̐lloka ṛdhnuyām iti sa puroḍāśaṃ kurvīta /
amuṣminn eva loka ṛdhnoti
yad aṣṭākapālas tenāgneyaḥ /
yat trikapālas tena vaiṣṇavaḥ
samṛddhyai
yaḥ kāmayeta /
asmim̐lloka ṛdhnuyām iti sa caruṃ kurvīta /
agner ghṛtaṃ viṣṇos taṇḍulās
tasmāt

caruḥ kāryaḥ /
asminn eva loka ṛdhnoti /
ādityo bhavati /
iyaṃ vā aditiḥ /
asyām eva prati tiṣṭhaty atho asyām evādhi yajñaṃ tanute
yo vai saṃvatsaram ukhyam abhṛtvāgniṃ cinute yathā sāmi garbho 'vapadyate tādṛg eva tat /
ārtim ārchet /
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālam purastān nir vapet
saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ /
yathā saṃvatsaram āptvā

kāla āgate vijāyata evam eva saṃvatsaram āptvā kāla āgate 'gniṃ cinute
nārtim ārchati /
eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ
priyām evāsya tanuvam ava runddhe
trīṇy etāni havīꣳṣi bhavanti
traya ime lokāḥ /
eṣāṃ lokānāꣳ rohāya //
5.5.2 anuvāka

cayanatatphalābhidhānam

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā preṇā'nu prāviśat
tābhyaḥ punaḥ sambhavituṃ nāśaknot
so 'bravīt /
ṛdhnavad it sa yo metaḥ punaḥ saṃcinavad iti
taṃ devāḥ sam acinvan
tato vai ta ārdhnuvan
yat samacinvan tac cityasya cityatvam /
ya evaṃ vidān agniṃ cinuta ṛdhnoty eva
kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ /
agnivān

asānīti vā agniś cīyate /
agnivān eva bhavati
kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ /
devā mā vedann iti vā agniś cīyate
vidur enaṃ devāḥ
kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ /
gṛhy asānīti vā agniś cīyate
gṛhy eva bhavati
kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ /
paśumān asānīti vā agniḥ

cīyate
paśumān eva bhavati
kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ
sapta mā puruṣā upa jīvān iti vā agniś cīyate
trayaḥ prāñcas trayaḥ pratyañca ātmā saptama etāvanta evainam amuṣmim̐lloka upa jīvanti
prajāpatir agnim acikīṣata
tam pṛthivyabravīt /
na mayy agniṃ ceṣyase'ti mā dhakṣyati sā tvā'tidahyamānā vi dhaviṣye

sa pāpīyān bhaviṣyasīti/
so 'bravīt
tathā vā ahaṃ kariṣyāmi yathā tvā nātidhakṣyatīti
sa imām abhy amṛśat
prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda /
iti /
imām eveṣṭakāṃ kṛtvopādhattānatidāhāya
yat praty agniṃ cinvīta tad abhi mṛśet
prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda

iti /
imām eveṣṭakāṃ kṛtvopa dhatte 'natidāhāya
prajāpatir akāmayata
pra jāyeyeti
sa etam ukhyam apaśyat
taꣳ saṃvatsaram abibhas
tato vai sa prājāyata
tasmāt saṃvatsaram bhāryaḥ praiva jāyate
taṃ vasavo 'bruvan
pra tvam ajaniṣṭhā vayam pra jāyāmahā iti
taṃ vasubhyaḥ prāyacchat
taṃ trīṇy ahāny abibharuḥ /
tena

trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca
tasmāt tryaham bhāryaḥ praiva jāyate
tān rudrā abruvan
pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam pra jāyāmahā iti
taꣳ rudrebhyaḥ prāyacchan
taꣳ ṣaḍ ahāny abibharus
tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca
tasmāt ṣaḍaham bhāryaḥ praiva jāyate
tān ādityā abruvan
pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam

pra jāyāmahā iti /
tam ādityebhyaḥ prāyacchan
taṃ dvādaśāhāny abibharus
tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastriꣳśataṃ ca
tasmād dvādaśāham bhāryaḥ praiva jāyate
tenaiva te sahasram asṛjantokhāꣳ sahasratamīm /
ya evam ukhyaꣳ sāhasraṃ veda pra sahasram paśūn āpnoti //
5.5.3 anuvāka

ukhāhomāderabhidhānam

yajuṣā vā eṣā kriyate yajuṣā pacyate yajuṣā vi mucyate yad ukhā
sā vā eṣaitarhi yātayāmnī sā na punaḥ prayujyety āhuḥ /
agne yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamāꣳ ity ukhāyāṃ juhoti
tenaivainām punaḥ pra yuṅkte tenāyātayāmnī
yo vā agniṃ yoga āgate yunakti yuṅkte yuñjāneṣu /
agne

yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamāꣳ ity āha /
eṣa vā agner yogas
tenaivainaṃ yunakti yuṅkte yuñjāneṣu
brahmavādino vadanti
nyaṅṅ agniś cetavyā3 uttānā3 iti
vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yad agniḥ /
yan nyañcaṃ cinuyāt pṛṣṭita enam āhutaya ṛccheyuḥ /
yad uttānaṃ na patituꣳ śaknuyād asuvargyo 'sya syāt
prācīnam uttānam

puruṣaśīrṣam upa dadhāti mukhata evainam āhutaya ṛcchanti nottānaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati
sauryā juhoti cakṣur evāsmin prati dadhāti
dvir juhoti dve hi cakṣuṣī
samānyā juhoti samānaꣳ hi cakṣuḥ samṛddhyai //
devāsurāḥ saṃyattā āsan
te vāmaṃ vasu saṃ nyadadhata
tad devā vāmabhṛtā'vṛñjata
tad vāmabhṛto vāmabhṛttvam /
yad vāmabhṛtam upadadhāti vāmam eva tayā vasu yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte
hiraṇyamūrdhnī bhavati
jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir vāmam /
jyotiṣaivāsya jyotir vāmaṃ vṛṅkte
dviyajur bhavati pratiṣṭhityai //
5.5.4 anuvāka

retaḥsigādyabhidhānam

āpo varuṇasya patnaya āsan tā agnir abhy dhyāyat tāḥ sam abhavat tasya retaḥ parā'patat tad iyam abhavad yad dvitīyam parā'patat tad asāv abhavad iyaṃ vai virāḍ asau
yad virājāv upadadhātīme evopa dhatte
yad vā asau retaḥ siñcati tad asyām prati tiṣṭhati tat pra jāyate tā oṣadhayaḥ

vīrudho bhavanti tā agnir atti ya evaṃ veda praiva jāyate 'nnādo bhavati yo retasvī syāt prathamāyāṃ tasya cityām ubhe upa dadhyād ime evāsmai samīcī retaḥ siñcato yaḥ siktaretāḥ syāt prathamāyāṃ tasya cityām anyām upa dadhyād uttamāyām anyāꣳ reta evāsya siktam ābhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti //
saṃvatsaraṃ na kam

cana pratyavarohen na hīme kaṃ cana pratyavarohatas tad enayor vratam /
yo vā apaśīrṣāṇam agniṃ cinute 'paśīrṣāmuṣmim̐lloke bhavati yaḥ saśīrṣāṇaṃ cinute saśīrṣāmuṣmim̐lloke bhavati
cittiṃ juhomi manasā ghṛtena yathā devā ihā''gaman vītihotrā ṛtāvṛdhaḥ samudrasya vayunasya patmañ juhomi viśvakarmaṇe viśvā'hāmartyaꣳ havir iti svayamātṛṇṇām upadhāya juhoti

etad vā agneḥ śiraḥ saśīrṣāṇam evāgniṃ cinute saśīrṣā'muṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda
suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis tasya yad ayathāpūrvaṃ kriyate 'suvargyam asya tat/
suvargyo 'gniḥ/
citim upadhāyābhi mṛśet /
cittim acittiṃ cinavad vi vidvān pṛṣṭheva vītā vṛjinā ca martān rāye ca naḥ svapatyāya deva ditiṃ ca rāsvāditim uruṣyeti yathāpūrvam evainām upa dhatte
prāñcam enaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati //
5.5.5 anuvāka

hiraṇyeṣṭakāderabhidhānam

viśvakarmā diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ
prajāpatī rudro varuṇo 'gnir diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ /
etā vai devatā eteṣām paśūnām adhipatayas
tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yaḥ paśuśīrṣāṇy upadadhāti
hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti /
etābhya eva devatābhyo namas karoti
brahmavādinaḥ

vadanti /
agnau grāmyān paśūn pra dadhāti śucāraṇyān arpayati kiṃ tata uc chiꣳṣatīti
yad dhiraṇyeṣṭakā upadadhāty amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛtenaiva grāmyebhyaḥ paśubhyo bheṣajaṃ karoti nainān hinasti
prāṇo vai prathamā svayamātṛṇṇā vyāno dvitīyā'pānas tṛtīyā /
anu prāṇyāt prathamāꣳ svayamātṛṇṇām upadhāya
prāṇenaiva prāṇaꣳ sam ardhayati
vyanyāt

dvitīyām upadhāya
vyānenaiva vyānaꣳ sam ardhayati /
apānyāt tṛtīyām upadhāya /
apānenaivāpānaꣳ sam ardhayati /
atho prāṇair evainaꣳ sam inddhe
bhūr bhuvaḥ suvar iti svayamātṛṇṇā upa dadhāti /
ime vai lokāḥ svayamātṛṇṇāḥ /
etābhiḥ khalu vai vyāhṛtībhiḥ prajāpatiḥ prājāyata
yad etābhir vyāhṛtībhiḥ svayamātṛṇṇā upadadhātīmān eva lokān upadhāyaiṣu

lokeṣv adhi pra jāyate /
prāṇāya vyānāyāpānāya vāce tvā cakṣuṣe tvā tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda /
agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam ajigāꣳsan
tena patituṃ nāśaknuvan
ta etāś catasraḥ svayamātṛṇṇā apaśyan
tā dikṣūpādadhata
tena sarvataścakṣuṣā suvargaṃ lokam āyan
yac catasraḥ svayamātṛṇṇā dikṣūpadadhāti sarvataścakṣuṣaiva tad agninā yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti //
5.5.6 anuvāka

ahnāṃ rūpādīnāmabhidhānam

agna ā yāhi vītaye /
ity āhāhvataivainam
agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe /
ity āha hutvaivainaṃ vṛṇīte /
agnināgniḥ sam idhyate /
ity āha sam inddha evainam
agnir vṛtrāṇi jaṅghanat /
ity āha samiddha evāsminn indriyaṃ dadhāti /
agne stomam manāmahe /
ity āha manuta evainam
etāni vā ahnāꣳ rūpāṇi

anvaham evainaṃ cinute /
avāhnāꣳ rūpāṇi runddhe
brahmavādino vadanti
kasmāt satyād yātayāmnīr anyā iṣṭakā ayātayāmnī lokampṛṇety aindrāgnī hi bārhaspatyeti brūyāt /
indrāgnī ca hi devānām bṛhaspatiś cāyātayāmānaḥ /
anucaravatī bhavati /
ajāmitvāya /
anuṣṭubhānu carati /
ātmā vai lokampṛṇā prāṇo 'nuṣṭup tasmāt prāṇaḥsarvāṇy aṅgāny anu carati
tā asya sūdadohasaḥ

ity āha
tasmāt paruṣiparuṣi rasaḥ/
somaꣳ śrīṇanti pṛśnaya ity āha /
annaṃ vai pṛśny annam evāva runddhe /
arko vā agnir arko 'nnam annam evāva runddhe
janman devānāṃ viśas tṛṣv ā rocane diva ity āha /
imān evāsmai lokāñ jyotiṣmataḥ karoti
yo vā iṣṭakānām pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati
tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīdety āha /
eṣā vā iṣṭakānām pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati //
5.5.7anuvāka

yūpaikatvādīnāmabhidhānam

suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agniḥ/
vajra ekādaśinī
yad agnāv ekādaśinīm minuyād vajreṇainaꣳ suvargāl lokād antar dadhyāt /
yan na minuyāt svarubhiḥ paśūn vyardhayet /
ekayūpam minoti
nainaṃ vajreṇa suvargāl lokād antardadhāti na svarubhiḥ paśūn vyardhayati
vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati /
aindriyā

ṛcā''kramaṇam pratīṣṭakām upa dadhyāt /
nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate
rudro vā eṣa yad agniḥ /
tasya tisraḥ śaravyāḥ pratīcī tiraścy anūcī
tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo 'gniṃ cinute /
agniṃ citvā tisṛdhanvam ayācitam brāhmaṇāya dadyāt
tābhya eva namas karoti /
atho tābhya evā''tmānaṃ niṣkrīṇīte
yat te rudra puraḥ

dhanus tad vāto anu vātu te
tasmai te rudra saṃvatsareṇa namas karomi
yat te rudra dakṣiṇā dhanus tad vāto anu vātu te
tasmai te rudra parivatsareṇa namas karomi
yat te rudra paścād dhanus tad vāto anu vātu te
tasmai te rudredāvatsareṇa namas karomi
yat te rudrottarād dhanus tat

vāto anu vātu te
tasmai te rudreduvatsareṇa namas karomi
yat te rudropari dhanus tad vāto anu vātu te
tasmai te rudra vatsareṇa namas karomi
rudro vā eṣa yad agniḥ
sa yathā vyāghraḥ kruddhas tiṣṭhaty evaṃ vā eṣa etarhi
saṃcitam etair upa tiṣṭhate
namaskārair evainaꣳ śamayati
ye 'gnayaḥ

purīṣyāḥ praviṣṭāḥ pṛthivīm anu /
teṣāṃ tvam asy uttamaḥ pra ṇo jīvātave suva //
āpaṃ tvāgne manasā /
āpaṃ tvāgne tapasā /
āpaṃ tvāgne dīkṣayā /
āpaṃ tvāgna upasadbhiḥ /
āpaṃ tvāgne sutyayā /
āpaṃ tvāgne dakṣiṇābhiḥ /
āpaṃ tvāgne 'vabhṛthena /
āpaṃ tvāgne vaśayā /
āpaṃ tvāgne svagākāreṇety āha /
2 eṣā vā agner āptis
3 tayaivainam āpnoti //
5.5.8 anuvāka

upasthānādyabhidhānam

gāyatreṇa purastād upa tiṣṭhate prāṇam evāsmin dadhāti
bṛhadrathaṃtarābhyām pakṣāv oja evāsmin dadhāti /
ṛtusthā yajñāyajñiyena puccham ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati
pṛṣṭhair upa tiṣṭhate
tejo vai pṛṣṭhāni
teja evāsmin dadhāti
prajāpatir agnim asṛjata
so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait
taṃ vāravantīyenāvārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam /
śyaitena śyetī akuruta tac chyaitasya śyaitatvam

yad vāravantīyenopatiṣṭhate vārayata evainam /
śyaitena śyetī kurute
prajāpater hṛdayenāpipakṣam praty upa tiṣṭhate
premāṇam evāsya gacchati
prācyā tvā diśā sādayāmi gāyatreṇa chandasāgninā devatayāgneḥ śīrṣṇāgneḥ śira upa dadhāmi
dakṣiṇayā tvā diśā sādayāmi traiṣṭubhena chandasendreṇa devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi
pratīcyā tvā diśā sādayāmi

jāgatena chandasā savitrā devatayāgneḥ pucchenāgneḥ puccham upa dadhāmi /
udīcyā tvā diśā sādayāmy ānuṣṭubhena chandasā mitrāvaruṇābhyāṃ devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi /
ūrdhvayā tvā diśā sādayāmi pāṅktena chandasā bṛhaspatinā devatayāgneḥ pṛṣṭhenāgneḥ pṛṣṭham upa dadhāmi
yo vā apātmānam agniṃ cinute 'pātmāmuṣmim̐lloke bhavati
yaḥ sātmānaṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke bhavati /
ātmeṣṭakā upa dadhāti /
eṣa vā agner ātmā
sātmānam evāgniṃ cinute
sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda //
5.5.9 anuvāka

āhutyādyabhidhānam

agna udadhe yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma /
agne dudhra gahya kiꣳśila vanya
yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma
pañca vā ete 'gnayo yac citaya udadhir eva nāma prathamo dudhraḥ

dvitīyo gahyas tṛtīyaḥ kiꣳśilaś caturtho vanyaḥ pañcamas tebhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca pra daheyur yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ /
vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇo 'kṣyoś cakṣuḥ karṇayoḥ śrotram bāhuvor balamūruvor ojo 'riṣṭā viśvāny aṅgāni tanūḥ

tanuvā me saha namas te astu mā mā hiꣳsīḥ /
apa vā etasmāt prāṇāḥ krāmanti yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇaḥ /
ity āha prāṇān evātman dhatte
yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanā''viveśa tasmai rudrāya namo astu /
āhutibhāgā vā anye rudrā havirbhāgāḥ

anye śatarudrīyaꣳ hutvā gāvīdhukaṃ carum etena yajuṣā caramāyām iṣṭakāyāṃ ni dadhyād bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati tasya tvai śatarudrīyaꣳ hutam
ity āhur yasyaitad agnau kriyata iti/
vasavas tvā rudraiḥ purastāt pāntu pitaras tvā yamarājānaḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pāntv ādityās tvā viśvair devaiḥ paścāt pāntu dyutānas tvā māruto marudbhir uttarataḥ pātu

devās tvendrajyeṣṭhā varuṇarājāno 'dhastāc copariṣṭāc ca pāntu/
na vā etena pūto na medhyo na prokṣito yad enam ataḥ prācīnam prokṣati yat saṃcitam ājyena prokṣati tena pūtas tena medhyas tena prokṣitaḥ //
5.5.10 anuvāka

sarpāhutyādyabhidhānam

samīcī nāmāsi prācī dik (tulanīya : śau. atharvaveda 3.27.1)
tasyās te 'gnir adhipatir asito rakṣitā
yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām /
te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi /
ojasvinī nāmāsi dakṣiṇā dik
tasyās ta indro 'dhipatiḥ pṛdākuḥ/
prācī nāmāsi pratīcī dik
tasyās te

somo 'dhipatiḥ svajaḥ /
avasthāvā nāmāsy udīcī dik
tasyās te varuṇo 'dhipatis tiraścarājiḥ /
adhipatnī nāmāsi bṛhatī dik
tasyās te bṛhaspatir adhipatiḥ śvitraḥ /
vaśinī nāmāsīyaṃ dik
tasyās te yamo 'dhipatiḥ kalmāṣagrīvo rakṣitā
yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām /
te yaṃ dviṣmo yaś ca

no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi /
etā vai devatā agniṃ citaꣳ rakṣanti
tābhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyeyuḥ /
yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati
nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ /
hetayo nāma stha
teṣāṃ vaḥ puro gṛhāḥ /
agnir va iṣavaḥ salilaḥ /
nilimpā nāma

stha
teṣāṃ vo dakṣiṇā gṛhāḥ
pitaro va iṣavaḥ sagaraḥ /
vajriṇo nāma stha
teṣāṃ vaḥ paścād gṛhāḥ
svapno va iṣavo gahvaraḥ /
avasthāvāno nāma stha
teṣāṃ va uttarād gṛhāḥ /
āpo va iṣavaḥ samudraḥ /
adhipatayo nāma stha
teṣāṃ va upari gṛhāḥ /
varṣaṃ va iṣavo 'vasvān
kravyā nāma stha pārthivāḥ
teṣāṃ va iha gṛhāḥ

annaṃ va iṣavo nimiṣo vātanāmam /
tebhyo vo namas
te no mṛḍayata
te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi
hutādo vā anye devā ahutādo 'nye
tān agnicid evobhayān prīṇāti
dadhnā madhumiśreṇaitā āhutīr juhoti
bhāgadheyenaivainān prīṇāti /
atho khalv āhuḥ /
iṣṭakā vai devā ahutāda iti

anuparikrāmaṃ juhoti /
aparivargam evainān prīṇāti /
imaꣳ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām prapyātam agne sarirasya madhye /
utsaṃ juṣasva madhumantamūrva samudriyaꣳ sadanam ā viśasva //
yo vā agnim prayujya na vimuñcati yathāśvo yukto 'vimucyamānaḥ kṣudhyan parābhavaty evam asyāgniḥ parā bhavati
tam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati
so 'gniṃ citvā lūkṣaḥ

bhavati /
imaꣳ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām ity ājyasya pūrṇāꣳ srucaṃ juhoti /
eṣa vā agner vimokaḥ /
vimucyaivāsmā annam api dadhāti
tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na
sudhāyaꣳ ha vai vājī suhito dadhātīti /
agnir vāva vājī
tam eva tat prīṇāti
sa enam prītaḥ prīṇāti vasīyān bhavati //
5.5.11 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtaprathamapaśusaṃghavidhiḥ

indrāya rājñe sūkaraḥ /
varuṇāya rājñe kṛṣṇaḥ /
yamāya rājña ṛśyaḥ/
ṛṣabhāya rājñe gavayaḥ
śārdūlāya rājñe gauraḥ
puruṣarājāya markaṭaḥ
kṣipraśyenasya vartikā
nīlaṅgoḥ krimiḥ
somasya rājñaḥ kuluṅgaḥ
sindhoḥ śiꣳśumāraḥ /
himavato hastī //
5.5.12 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtadvitīya paśusaṃghavidhiḥ

mayuḥ prājāpatyaḥ /
ūlo halīkṣṇo vṛṣadaꣳśas te dhātuḥ
sarasvatyai śāriḥ śyetā puruṣavāk /
sarasvate śukaḥ śyetaḥ puruṣavāk /
āraṇyo 'jo nakulaḥ śakā te pauṣṇāḥ /
vāce krauñcaḥ //
5.5.13 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtatṛtīyapaśusaṃghavidhiḥ

apāṃ naptre jaṣaḥ /
nākro makaraḥ kulīkayas te 'kūpārasya
vāce paiṅgarājaḥ /
bhagāya kuṣītakaḥ /
ātī vāhaso darvidā te vāyavyāḥ /
digbhyaś cakravākaḥ //
5.5.14 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtacaturthapaśusaṃghavidhiḥ

balāyājagaraḥ /
ākhuḥ sṛjayā śayaṇḍakas te maitrāḥ /
mṛtyave 'sitaḥ /
manyave svajaḥ
kumbhīnasaḥ puṣkarasādo lohitāhis te tvāṣṭrāḥ
pratiśrutkāyai vāhasaḥ //
5.5.15 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtapañcamapaśusaṃghavidhiḥ

puruṣamṛgaś candramase
godhā kālakā dārvāghāṭas te vanaspatīnām
eṇy ahne kṛṣṇo rātriyai
pikaḥ kṣviṅkā nīlaśīrṣṇī te 'ryamṇe
dhātuḥ katkaṭaḥ //
5.5.16 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtaṣaṣṭhapaśusaṃghavidhiḥ

saurī balākā /
ṛśyo mayūraḥ śyenas te gandharvāṇām /
vasūnāṃ kapiñjalaḥ /
rudrāṇāṃ tittiriḥ /
rohit kuṇḍṛṇācī golattikā tā apsarasām
araṇyāya sṛmaraḥ //
5.5.17 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtasaptamapaśusaṃghavidhiḥ

pṛṣato vaiśvadevaḥ
pitvo nyaṅkuḥ kaśas te 'numatyai /
anyavāpo 'rdhamāsānām
māsāṃ kaśyapaḥ
kvayiḥ kuṭarur dātyauhas te sinīvālyai
bṛhaspataye śitpuṭaḥ //
5.5.18 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtāṣṭamapaśusaṃghavidhiḥ

śakā bhaumī
pāṅktrāḥ kaśo mānthīlavas te pitṛṇām
ṛtūnāṃ jahakā
saṃvatsarāya lopā
kapota ulūkaḥ śaśas te nairṛtāḥ
kṛkavākuḥ sāvitraḥ //
5.5.19 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtanavamapaśusaṃghavidhiḥ

rurū raudraḥ
kṛkalāsaḥ śakuniḥ pippakā te śaravyāyai
hariṇo mārutaḥ /
brahmaṇe śārgaḥ
tarakṣuḥ kṛṣṇaḥ śvā caturakṣo gardabhas ta itarajanānām
agnaye dhūṅkṣṇā //
5.5.20 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtadaśamapaśusaṃghavidhiḥ

alaja āntarikṣaḥ /
udro madguḥ plavas te 'pām
adityai haꣳsasāciḥ /
indrāṇyai kīrśā
gṛdhraḥ śitikakṣī vārdhrāṇasas te divyāḥ /
dyāvāpṛthivyā śvāvit //
5.5.21 anuvāka 21 aśvamedhaśeṣabhūtaekādaśapaśusaṃghavidhiḥ

suparṇaḥ pārjanyaḥ /
haꣳso vṛko vṛṣadaꣳśas ta aindrāḥ /
apām udraḥ /
aryamṇe lopāśaḥ
siꣳho nakulo vyāghras te mahendrāya
kāmāya parasvān //
5.5.22 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtaprathamagrāmyapaśusaṃghavidhiḥ

āgneyaḥ kṛṣṇagrīvaḥ
sārasvatī meṣī
babhruḥ saumyaḥ
pauṣṇaḥ śyāmaḥ
śitipṛṣṭho bārhaspatyaḥ
śilpo vaiśvadevaḥ /
aindro 'ruṇaḥ /
mārutaḥ kalmāṣaḥ /
aindrāgnaḥ saꣳhitaḥ /
adhorāmaḥ sāvitraḥ /
vāruṇaḥ petvaḥ //
5.5.23 anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtadvitīyaṃ grāmyapaśusaṃghavidhiḥ

aśvas tūparo gomṛgas te prājāpatyāḥ /
āgneyau kṛṣṇagrīvau
tvāṣṭrau lomaśasakthau
śitipṛṣṭhau bārhaspatyau
dhātre pṛṣodaraḥ
sauryo balakṣaḥ petvaḥ //
5.5.24anuvāka

aśvamedhaśeṣabhūtatṛtīyagrāmyapaśusaṃghavidhiḥ

agnaye 'nīkavate rohitāñjir anaḍvān
adhorāmau sāvitrau
pauṣṇau rajatanābhī
vaiśvadevau piśaṃgau tūparau
mārutaḥ kalmāṣaḥ /
āgneyaḥ kṛṣṇo 'jaḥ
sārasvatī meṣī
vāruṇaḥ kṛṣṇa ekaśitipāt petvaḥ //