તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.6

5.6 પ્રપાઠક:

5.6.1 અનુવાક 1 કુમ્ભેષ્ટકામન્ત્રણાર્થમન્ત્રાભિધાનમ્
1 હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ પાવકા યાસુ જાતઃ કશ્યપો યાસ્વ્ ઇન્દ્રઃ । અગ્નિં ગર્ભં દધિરે વિરૂપાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥ યાસાꣳ રાજા વરુણો યાતિ મધ્યે સત્યાનૃતે અવપશ્યઞ્ જનાનામ્ । મધુશ્ચુતઃ શુચયો યાઃ પાવકાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥ યાસાં દેવા દિવિ કૃણ્વન્તિ ભક્ષં યા અન્તરિક્ષે બહુધા ભવન્તિ । યાઃ પૃથિવીમ્ પયસોન્દન્તિ
2 શુક્રાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥ શિવેન મા ચક્ષુષા પશ્યતાપઃ શિવયા તનુવો ઽપ સ્પૃશત ત્વચમ્ મે । સર્વાꣳ અગ્નીꣳ ર્ અપ્સુષદો હુવે વો મયિ વર્ચો બલમ્ ઓજો નિ ધત્ત ॥ યદ્ અદઃ સમ્પ્રયતીર્ અહાવ્ અનદતા હતે । તસ્માદ્ આ નદ્યો નામ સ્થ તા વો નામાનિ સિન્ધવઃ ॥ યત્ પ્રેષિતા વરુણેન તાઃ શીભꣳ સમવલ્ગત ।
3 તદ્ આપ્નોદ્ ઇન્દ્રો વો યતીસ્ તસ્માદ્ આપો અનુ સ્થન ॥ અપકામꣳ સ્યન્દમાના અવીવરત વો હિકમ્ । ઇન્દ્રો વઃ શક્તિભિર્ દેવીસ્ તસ્માદ્ વાર્ ણામ વો હિતમ્ ॥ એકો દેવો અપ્ય્ અતિષ્ઠત્ સ્યન્દમાના યથાવશમ્ । ઉદ્ આનિષુર્ મહીર્ ઇતિ તસ્માદ્ ઉદકમ્ ઉચ્યતે ॥ આપો ભદ્રા ઘૃતમ્ ઇદ્ આપ આસુર્ અગ્નીષોમૌ બિભ્રત્ય્ આપ ઇત્ તાઃ । તીવ્રો રસો મધુપૃચામ્ ॥
4 અરંગમ આ મા પ્રાણેન સહ વર્ચસા ગન્ ॥ આદ્ ઇત્ પશ્યામ્ય્ ઉત વા શૃણોમ્ય્ આ મા ઘોષો ગચ્છતિ વાઙ્ ન આસામ્ । મન્યે ભેજાનો અમૃતસ્ય તર્હિ હિરણ્યવર્ણા અતૃપં યદ્ વઃ ॥ આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્ તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥ યો વઃ શિવતમો રસસ્ તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીર્ ઇવ માતરઃ ॥ તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥ દિવિ શ્રયસ્વાન્તરિક્ષે યતસ્વ પૃથિવ્યા સમ્ ભવ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસિ બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વા ॥
5.6.2 અનુવાક 2 કુમ્ભેષ્ટકોપધાનવિધિઃ
1 અપાં ગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ । એતદ્ વાવ રાજસૂયં યદ્ એતે ગ્રહાઃ સવો ઽગ્નિઃ । વરુણસવો રાજસૂયમ્ અગ્નિસવશ્ ચિત્યઃ તાભ્યામ્ એવ સૂયતે । અથો ઉભાવ્ એવ લોકાવ્ અભિ જયતિ યશ્ ચ રાજસૂયેનેજાનસ્ય યશ્ ચાગ્નિચિતે । આપો ભવન્તિ । આપો વા અગ્નેર્ ભ્રાતૃવ્યાઃ । યદ્ અપો ઽગ્નેર્ અધસ્તાદ્ ઉપદધાતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । અમૃતમ્
2 વા આપઃ તસ્માદ્ અદ્ભિર્ અવતાન્તમ્ અભિ ષિઞ્ચન્તિ નાર્તિમ્ આર્છતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ । અન્નં વા આપઃ પશવ આપઃ । અન્નમ્ પશવઃ । અન્નાદઃ પશુમાન્ ભવતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ દ્વાદશ ભવન્તિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરેનૈવાસ્મૈ
3 અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે પાત્રાણિ ભવન્તિ પાત્રે વા અન્નમ્ અદ્યતે સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । આ દ્વાદશાત્ પુરુષાદ્ અન્નમ્ અત્ત્ય્ અથો પાત્રાન્ ન છિદ્યતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ કુમ્ભાશ્ ચ કુમ્ભીશ્ ચ મિથુનાનિ ભવન્તિ મિથુનસ્ય પ્રજાત્યૈ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ
4 ચૈના એવં વેદ શુગ્ વા અગ્નિઃ સો ઽધ્વર્યું યજમાનમ્ પ્રજાઃ શુચાર્પયતિ યદ્ અપ ઉપદધાતિ શુચમ્ એવાસ્ય શમયતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ શામ્યન્તિ પ્રજા યત્રૈતા ઉપધીયન્તે । અપાં વા એતાનિ હૃદયાનિ યદ્ એતા આપઃ । યદ્ એતા અપ ઉપદધાતિ દિવ્યાભિર્ એવૈનાઃ સꣳ સૃજતિ વષુકઃ પર્જન્યઃ
5 ભવતિ યો વા એતાસામ્ આયતનં ક્લૃપ્તિં વેદાયતનવાન્ ભવતિ કલ્પતે ઽસ્મૈ । અનુસીતમ્ ઉપ દધાતિ । એતદ્ વા આસામ્ આયતનમ્ એષા ક્લૃપ્તિઃ । ય એવં વેદાયતનવાન્ ભવતિ કલ્પતે ઽસ્મૈ દ્વંદ્વમ્ અન્યા ઉપ દધાતિ ચતસ્રો મધ્યે ધૃત્યૈ । અન્નં વા ઇષ્ટકાઃ । એતત્ ખલુ વૈ સાક્ષાદ્ અન્નં યદ્ એષ ચરુઃ । યદ્ એતં ચરુમ્ ઉપદધાતિ સાક્ષાત્
6 એવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે મધ્યત ઉપ દધાતિ મધ્યત એવાસ્મા અન્નં દધાતિ તસ્માન્ મધ્યતો ઽન્નમ્ અદ્યતે બાર્હસ્પત્યો ભવતિ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસિ બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વેત્ય્ આહ તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ યસ્યૈષ ઉપધીયતે ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ ॥
5.6.3 અનુવાક 3 ભૂતેષ્ટકાદ્યભિધાનવિધિઃ
1 ભૂતેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । અત્રાત્ર વૈ મૃત્યુર્ જાયતે યત્રયત્રૈવ મૃત્યુર્ જાયતે તત એવૈનમ્ અવ યજતે તસ્માદ્ અગ્નિચિત્ સર્વમ્ આયુ એતિ સર્વે હ્ય્ અસ્ય મૃત્યવો ઽવેષ્ટાઃ તસ્માદ્ અગ્નિચિન્ નાભિચરિતવૈ પ્રત્યગ્ એનમ્ અભિચારઃ સ્તૃણુતે સૂયતે વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે દેવસુવામ્ એતાનિ હવીꣳ ષિ ભવન્તિ । એતાવન્તો વૈ દેવાનાꣳ સવાઃ ત એવ
2 અસ્મૈ સવાન્ પ્ર યચ્છન્તિ ત એનꣳ સુવન્તે સવો ઽગ્નિર્ વરુણસવો રાજસૂયમ્ બ્રહ્મસવશ્ ચિત્યઃ । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિર્ અભિ ષિઞ્ચતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાભિ ષિઞ્ચતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ પુરસ્તાદ્ ધિ પ્રતીચીનમ્ અન્નમ્ અદ્યતે શીર્ષતો ઽભિ ષિઞ્ચતિ શીર્ષતો હ્ય્ અન્નમ્ અદ્યતે । આ મુખાદ્ અન્વવસ્રાવયતિ ॥
3 મુખત એવાસ્મા અન્નાદ્યં દધાતિ । અગ્નેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નેઃ સવઃ તેનૈવૈનમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ બૃહસ્પતેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવૈનમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ । ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ । એતત્
4 વૈ રાજસૂયસ્ય રૂપમ્ । ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઉભાવ્ એવ લોકાવ્ અભિ જયતિ યશ્ ચ રાજસૂયેનેજાનસ્ય યશ્ ચાગ્નિચિતઃ । ઇન્દ્રસ્ય સુષુવાણસ્ય દશધેન્દ્રિયં વીર્યમ્ પરાપતત્ તદ્ દેવાઃ સૌત્રામણ્યા સમ્ અભરન્ । સૂયતે વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે । અગ્નિં ચિત્વા સૌત્રામણ્યા યજેતેન્દ્રિયમ્ એવ વીર્યꣳ સમ્ભૃત્યાત્મન્ ધત્તે ॥
5.6.4 અનુવાક 4 હોમાભિધાનમ્
1 સજૂર્ અબ્દો ઽયાવભિઃ સજૂર્ ઉષા અરુણીભિઃ સજૂઃ સૂર્ય એતશેન સજોષાવ્ અશ્વિના દꣳ સોભિઃ સજૂર્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનર ઇડાભિઃ । ઘૃતેન સ્વાહા સંવત્સરો વા અબ્દઃ । માસા અયાવાઃ । ઉષા અરુણી સૂર્ય એતશઃ । ઇમે અશ્વિના સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ પશવ ઇડા પશવો ઘૃતમ્ । સંવત્સરમ્ પશવો ઽનુ પ્ર જાયન્તે સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતિ દર્ભસ્તમ્બે જુહોતિ યત્
2 વા અસ્યા અમૃતં યદ્ વીર્યં તદ્ દર્ભાઃ તસ્મિઞ્ જુહોતિ પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ યસ્યૈવં જુહ્વતિ । એતા વૈ દેવતા અગ્નેઃ પુરસ્તાદ્ભાગાઃ તા એવ પ્રીણાતિ । અથો ચક્ષુર્ એવાગ્નેઃ પુરસ્તાત્ પ્રતિ દધાતિ । અનન્ધો ભવતિ ય એવં વેદ । આપો વા ઇદમ્ અગ્રે સલિલમ્ આસીત્ સ પ્રજાપતિઃ પુષ્કરપર્ણે વાતો ભૂતો ઽલેલાયત્ સઃ
3 પ્રતિષ્ઠાં નાવિન્દત સ એતદ્ અપાં કુલાયમ્ અપશ્યત્ તસ્મિન્ન્ અગ્નિમ્ અચિનુત તદ્ ઇયમ્ અભવત્ તતો વૈ સ પ્રત્ય્ અતિષ્ઠત્ । યામ્ પુરસ્તાદ્ ઉપાદધાત્ તચ્ છિરો ઽભવત્ સા પ્રાચી દિગ્ યાં દક્ષિણત ઉપાદધાત્ સ દક્ષિણઃ પક્ષો ઽભવત્ સા દક્ષિણા દિગ્ યામ્ પશ્ચાદ્ ઉપાદધાત્ તત્ પુચ્છમ્ અભવત્ સા પ્રતીચી દિગ્ યામ્ ઉત્તરત ઉપાદધાત્
4 સ ઉત્તરઃ પક્ષો ઽભવત્ સોદીચી દિગ્ યામ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપાદધાત્ તત્ પૃષ્ઠમ્ અભવત્ સોર્ધ્વા દિગ્ ઇયમ્ વા અગ્નિઃ પઞ્ચેષ્ટકઃ તસ્માદ્ યદ્ અસ્યાં ખનન્ત્ય્ અભીષ્ટકાં તૃન્દન્ત્ય્ અભિ શર્કરામ્ । સર્વા વા ઇયં વયોભ્યો નક્તં દૃશે દીપ્યતે તસ્માદ્ ઇમાં વયાꣳ સિ નક્તં નાધ્ય્ આસતે ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે પ્રત્ય્ એવ

5 તિષ્ઠત્ય્ અભિ દિશો જયતિ । આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણઃ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અર્ધુકમ્ । સ્વામ્ એવ તદ્ દિશમ્ અન્વ્ એતિ । અપાં વા અગ્નિઃ કુલાયમ્ । તસ્માદ્ આપો ઽગ્નિꣳ હારુકાઃ સ્વામ્ એવ તદ્ યોનિમ્ પ્ર વિશન્તિ ॥
5.6.5 અનુવાક 5 કેષાંચિદ્ હવિષામભિધાનમ્
1 સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ ભૃત્વા દ્વિતીયે સંવત્સર આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેદ્ ઐન્દ્રમ્ એકાદશકપાલં વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલમ્ બાર્હસ્પત્યં ચરું વૈષ્ણવં ત્રિકપાલમ્ । તૃતીયે સંવત્સરે ઽભિજિતા યજેત યદ્ અષ્ટાકપાલો ભવત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ આગ્નેયં ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રાતઃસવનમ્ એવ તેન દાધાર ગાયત્રીં છન્દઃ । યદ્ એકાદશકપાલો ભવત્ય્ એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્ ઐન્દ્રં ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ માધ્યંદિનમ્ એવ સવનં તેન દાધાર ત્રિષ્ટુભમ્
2 છન્દઃ । યદ્ દ્વાદશકપાલો ભવતિ દ્વાદશાક્ષરા જગતી વૈશ્વદેવં જાગતં તૃતીયસવનમ્ । તૃતીયસવનમ્ એવ તેન દાધાર જગતીં છન્દઃ । યદ્ બાર્હસ્પત્યશ્ ચરુર્ ભવતિ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મૈવ તેન દાધાર યદ્ વૈષ્ણવસ્ ત્રિકપાલો ભવતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞમ્ એવ તેન દાધાર યત્ તૃતીયે સંવત્સરે ઽભિજિતા યજતે ઽભિજિત્યૈ યત્ સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ બિભર્તીમમ્ એવ
3 તેન લોકꣳ સ્પૃણોતિ યદ્ દ્વિતીયે સંવત્સરે ઽગ્નિં ચિનુતે ઽન્તરિક્ષમ્ એવ તેન સ્પૃણોતિ યત્ તૃતીયે સંવત્સરે યજતે ઽમુમ્ એવ તેન લોકꣳ સ્પૃણોતિ । એતં વૈ પર આટ્ણારઃ કક્ષીવાꣳ ઔશિજો વીતહવ્યઃ શ્રાયસસ્ ત્રસદસ્યુઃ પૌરુકુત્સ્યઃ પ્રજાકામા અચિન્વત તતો વૈ તે સહસ્રꣳ સહસ્રમ્ પુત્રાન્ અવિન્દન્ત પ્રથતે પ્રજયા પશુભિસ્ તામ્ માત્રામ્ આપ્નોતિ યાં તે ઽગચ્છન્ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે ॥
5.6.6 અનુવાક 6 પૂર્વોક્તવિધિપ્રશંસા
1 પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુત સ ક્ષુરપવિર્ ભૂત્વાતિષ્ઠત્ તં દેવા બિભ્યતો નોપાયન્ તે છન્દોભિર્ આત્માનં છાદયિત્વોપાયન્ તચ્ છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્ બ્રહ્મ વૈ છન્દાꣳ સિ બ્રહ્મણ એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ । કાર્ષ્ણી ઉપાનહાવ્ ઉપ મુઞ્ચતે છન્દોભિર્ એવાત્માનં છાદયિત્વાગ્નિમ્ ઉપ ચરત્ય્ આત્મનો ઽહિꣳ સાયૈ દેવનિધિર્ વા એષ નિ ધીયતે યદ્ અગ્નિઃ ॥
2 અન્યે વા વૈ નિધિમ્ અગુપ્તં વિન્દન્તિ ન વા પ્રતિ પ્ર જાનાતિ । ઉખામ્ આ ક્રામત્ય્ આત્માનમ્ એવાધિપાં કુરુતે ગુપ્ત્યૈ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । નાક્રમ્યેતિ નૈરૃત્ય્ ઉખા યદ્ આક્રામેન્ નિરૃત્યા આત્માનમ્ અપિ દધ્યાત્ તસ્માન્ નાક્રમ્યા પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ ગુપ્ત્યૈ । અથો યથા બ્રૂયાત્ । એતન્ મે ગોપાયેતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ॥
3 પ્રજાપતિર્ વા અથર્વા । અગ્નિર્ એવ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણસ્ તસ્યેષ્ટકા અસ્થાનિ । એતꣳ હ વાવ તદ્ ઋષિર્ અભ્યનૂવાચ । ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્ ઇતિ યદ્ ઇષ્ટકાભિર્ અગ્નિં ચિનોતિ સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ શરીરં વા એતદ્ અગ્નેર્ યચ્ ચિત્ય આત્મા વૈશ્વાનરઃ । યચ્ ચિતે વૈશ્વાનરં જુહોતિ શરીરમ્ એવ સꣳ સ્કૃત્ય
4 અભ્યારોહતિ શરીરં વા એતદ્ યજમાનઃ સꣳ સ્ કુરુતે યદ્ અગ્નિં ચિનુતે યચ્ ચિતે વૈશ્વાનરં જુહોતિ શરીરમ્ એવ સꣳ સ્કૃત્યાત્મનાભ્યારોહતિ તસ્માત્ તસ્ય નાવદ્યન્તિ જીવન્ન્ એવ દેવાન્ અપ્ય્ એતિ વૈશ્વાનર્યર્ચા પુરીષમ્ ઉપ દધાતિ । ઇયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરસ્ તસ્યૈષા ચિતિર્ યત્ પુરીષમ્ અગ્નિમ્ એવ વૈશ્વાનરં ચિનુતે । એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અવ રુન્દ્ધે ॥
5.6.7 અનુવાક 7 દીક્ષાવિકલ્પવિધિઃ
1 અગ્નેર્ વૈ દીક્ષયા દેવા વિરાજમ્ આપ્નુવન્ તિસ્રો રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ત્રિપદા વિરાજમ્ આપ્નોતિ ષડ્ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ દશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । દશાક્ષરા વિરાજમ્ આપ્નોતિ દ્વાદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ ત્રયોદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ત્રયોદશ
2 માસાઃ સંવત્સરઃ॥ સંવત્સરો પઞ્ચદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ । અર્ધમાસશઃ સંવત્સર આપ્યતે સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ સપ્તદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ સ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ ચતુર્વિꣳ શતિꣳ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । ચતુર્વિꣳ શતિર્ અર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ ત્રિꣳ શતꣳ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ॥
3 ત્રિꣳ શદક્ષરા વિરાજમ્ આપ્નોતિ માસં દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । યો માસઃ સ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વિરાજમ્ આપ્નોતિ ચતુરો માસો દીક્ષિતઃ સ્યાત્ । ચતુરો વા એતમ્ માસો વસવો ઽબિભરુસ્ તે પૃથિવીમ્ આઽજયન્ ગાયત્રીં છન્દઃ । અષ્ટૌ રુદ્રાસ્ તે ઽન્તરિક્ષમ્ આઽજયન્ ત્રિષ્ટુભં છન્દઃ । દ્વાદશાદિત્યાસ્ તે દિવમ્ આઽજયઞ્ જગતીં છન્દસ્ તતો વૈ તે વ્યાવૃતમ્ અગચ્છઞ્ છ્રૈષ્ઠ્યં દેવાનામ્ । તસ્માદ્ દ્વાદશ માસો ભૃત્વાગ્નિં ચિન્વીત દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો ઽગ્નિશ્ ચિત્યસ્ તસ્યાહોરાત્રાણીષ્ટકાઃ । આપ્તેષ્ટકમ્ એનં ચિનુતે ઽથો વ્યાવૃતમ્ એવ ગચ્છતિ શ્રૈષ્ઠ્યꣳ સમાનાનામ્ ॥
5.6.8 અનુવાક 8 અન્વારોહણાદ્યભિધાનમ્
1 સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિસ્ તં યન્ નાન્વારોહેત્ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ યજમાનો હીયેત પૃથિવીમ્ આક્રમિષમ્ પ્રાણો મા મા હાસીત્ । અન્તરિક્ષમ્ આક્રમિષમ્ પ્રજા મા મા હાસીત્ । દિવમ્ આક્રમિષꣳ સુવર્ અગન્મ । ઇત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નેર્ અન્વારોહસ્ તેનૈવૈનમ્ અન્વારોહતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ યત્ પક્ષસમ્મિતામ્ મિનુયાત્ ।
2 કનીયાꣳ સં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉપેયાત્ પાપીયસ્ય્ અસ્યાત્મનઃ પ્રજા સ્યાત્ । વેદિસમ્મિતામ્ મિનોતિ જ્યાયાꣳ સમ્ એવ યજ્ઞક્રતુમ્ ઉપૈતિ નાસ્યાત્મનઃ પાપીયસી પ્રજા ભવતિ સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ સહસ્રસમ્મિતો વા અયં લોકઃ । ઇમમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ દ્વિષાહસ્રં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનઃ । દ્વિષાહસ્રં વા અન્તરિક્ષમ્ અન્તરિક્ષમ્ એવાભિ જયતિ ત્રિષાહસ્રં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ ॥
3 ત્રિષાહસ્રો વા અસૌ લોકો ઽમુમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ જાનુદઘ્નં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ । ગાયત્રિયૈવેમં લોકમ્ અભ્યારોહતિ નાભિદઘ્નં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનસ્ ત્રિષ્ટુભૈવાન્તરિક્ષમ્ અભ્યારોહતિ ગ્રીવદઘ્નં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ । જગત્યૈવામું લોકમ્ અભ્યારોહતિ નાગ્નિં ચિત્વા રામામ્ ઉપેયાદ્ અયોનૌ રેતો ધાસ્યામીતિ ન દ્વિતીયં ચિત્વાન્યસ્ય સ્ત્રિયમ્
4 ઉપેયાત્ । ન તૃતીયં ચિત્વા કાં ચનોપેયાત્ । રેતો વા એતન્ નિ ધત્તે યદ્ અગ્નિં ચિનુતે યદ્ ઉપેયાદ્ રેતસા વ્યૃધ્યેત । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । અપ્રજસ્યં તદ્ યન્ નોપેયાદ્ ઇતિ યદ્ રેતઃસિચાવ્ ઉપદધાતિ તે એવ યજમાનસ્ય રેતો બિભૃતસ્ તસ્માદ્ ઉપેયાદ્ રેતસો ઽસ્કન્દાય ત્રીણિ વાવ રેતાꣳ સિ પિતા પુત્રઃ પૌત્રઃ ॥
5 યદ્ દ્વે રેતઃસિચાવ્ ઉપદધ્યાદ્ રેતો ઽસ્ય વિ છિન્દ્યાત્ તિસ્ર ઉપ દધાતિ રેતસઃ સંતત્યૈ । ઇયં વાવ પ્રથમા રેતઃસિગ્ વાગ્ વા ઇયં તસ્માત્ પશ્યન્તીમામ્ પશ્યન્તિ વાચં વદન્તીમ્
અન્તરિક્ષં દ્વિતીયા પ્રાણો વા અન્તરિક્ષં તસ્માન્ નાન્તરિક્ષમ્ પશ્યન્તિ ન પ્રાણમ્ અસૌ તૃતીયા ચક્ષુર્ વા અસૌ તસ્માત્ પશ્યન્ત્ય્ અમૂમ્ પશ્યન્તિ ચક્ષુઃ । યજુષેમાં ચ

6 અમૂંચોપ દધાતિ મનસા મધ્યમામ્ એષાં લોકાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ । અથો પ્રાણાનામ્ ઇષ્ટો યજ્ઞો ભૃગુભિર્ આશીર્દા વસુભિસ્ તસ્ય ત ઇષ્ટસ્ય વીતસ્ય દ્રવિણેહ ભક્ષીયેત્ય્ આહ સ્તુતશસ્ત્રે એવૈતેન દુહે પિતા માતરિશ્વાઽછિદ્રા પદા ધા અછિદ્રા ઉશિજઃ પદાઽનુ તક્ષુઃ સોમો વિશ્વવિન્ નેતા નેષદ્ બૃહસ્પતિર્ ૧૮૪.૧ઉક્થામદાનિ શꣳસિષદ્ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વા અગ્નેર્ ઉક્થમ્ । તેનૈવૈનમ્ અનુ શꣳસતિ ॥
5.6.9 અનુવાક 9 આસન્દ્યાદ્યભિધાનમ્
1 સૂયતે વા એષો ઽગ્નીનાં ય ઉખાયામ્ ભ્રિયતે યદ્ અધઃ સાદયેદ્ ગર્ભાઃ પ્રપાદુકાઃ સ્યુઃ । અથો યથા સવાત્ પ્રત્યવરોહતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । આસન્દી સાદયતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યા અપ્રપાદાય । અથો સવમ્ એવૈનં કરોતિ ગર્ભો વા એષ યદ્ ઉખ્યો યોનિઃ શિક્યમ્ । યચ્ છિક્યાદ્ ઉખાં નિરૂહેદ્ યોનેર્ ગર્ભં નિર્ હણ્યાત્ ષડ્-ઉદ્યામꣳ શિક્યમ્ ભવતિ ષોઢાવિહિતો વૈ
2 પુરુષ આત્મા ચ શિરશ્ ચ ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાનિ । આત્મન્ન્ એવૈનમ્ બિભર્તિ પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્યોખા ચોલૂખલં ચ સ્તનૌ તાવ્ અસ્ય પ્રજા ઉપ જીવન્તિ યદ્ ઉખાં ચોલૂખલં ચોપદધાતિ તાભ્યામ્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે સંવત્સરો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્ય ત્રેધાવિહિતા ઇષ્ટકાઃ પ્રાજાપત્યા વૈષ્ણવીઃ ॥
3 વૈશ્વકર્મણીઃ । અહોરાત્રાણ્ય્ એવાસ્ય પ્રાજાપત્યાઃ । યદ્ ઉખ્યમ્ બિભર્તિ પ્રાજાપત્યા એવ તદ્ ઉપ ધત્તે યત્ સમિધ આદધાતિ વૈષ્ણવા વૈ વનસ્પતયઃ । વૈષ્ણવીર્ એવ તદ્ ઉપ ધત્તે યદ્ ઇષ્ટકાભિર્ અગ્નિં ચિનોતીયં વૈ વિશ્વકર્મા વૈશ્વકર્મણીર્ એવ તદ્ ઉપ ધત્તે તસ્માદ્ આહુસ્ ત્રિવૃદ્ અગ્નિર્ ઇતિ તં વા એતં યજમાન એવ ચિન્વીત યદ્ અસ્યાન્યશ્ ચિનુયાદ્ યત્ તં દક્ષિણાભિર્ ન રાધયેદ્ અગ્નિમ્ અસ્ય વૃઞ્જીત યો ઽસ્યાગ્નિં ચિનુયાત્ તં દક્ષિણાભી રાધયેત્ । અગ્નિમ્ એવ તત્ સ્પૃણોતિ ॥
5.6.10 અનુવાક 10 બહુધા ચયનપ્રશંસા
1 પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુતર્તુભિઃ સંવત્સરમ્ । વસન્તેનૈવાસ્ય પૂર્વાર્ધમ્ અચિનુત ગ્રીષ્મેણ દક્ષિણમ્ પક્ષમ્ । વર્ષાભિઃ પુચ્છમ્ । શરદોત્તરમ્ પક્ષમ્ । હેમન્તેન મધ્યમ્ બ્રહ્મણા વા અસ્ય તત્ પૂર્વાર્ધમ્ અચિનુત ક્ષત્રેણ દક્ષિણમ્ પક્ષમ્ પશુભિઃ પુચ્છમ્ । વિશોત્તરમ્ પક્ષમ્ આશયા મધ્યમ્ । ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઋતુભિર્ એવૈનં ચિનુતે । અથો એતદ્ એવ સર્વમ્ અવ
2 રુન્દ્ધે શૃણ્વન્ત્ય્ એનમ્ અગ્નિં ચિક્યાનમ્ અત્ત્ય્ અન્નમ્ । રોચતે । ઇયં વાવ પ્રથમા ચિતિર્ ઓષધયો વનસ્પતયઃ પુરીષમ્ અન્તરિક્ષં દ્વિતીયા વયાꣳ સિ પુરીષમ્ અસૌ તૃતીયા નક્ષત્રાણિ પુરીષમ્ । યજ્ઞશ્ ચતુર્થી દક્ષિણા પુરીષમ્ । યજમાનઃ પઞ્ચમી પ્રજા પુરીષમ્ । યત્ ત્રિચિતીકં ચિન્વીત યજ્ઞં દક્ષિણામ્ આત્માનમ્ પ્રજામ્ અન્તર્ ઇયાત્ તસ્માત્ પઞ્ચચિતીકશ્ ચેતવ્યઃ । એતદ્ એવ સર્વꣳ સ્પૃણોતિ યત્ તિસ્રશ્ ચિતયઃ ॥
3 ત્રિવૃદ્ ધ્ય્ અગ્નિઃ । યદ્ દ્વે દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ । આત્માનમ્ એવ સ્પૃણોતિ પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ પઞ્ચભિઃ પુરીષૈર્ અભ્ય્ ઊહતિ દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરો વૈ પુરુષઃ । યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તꣳ સ્પૃણોતિ । અથો દશાક્ષરા અન્નં વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ સંવત્સરો વૈ ષષ્ઠી ચિતિઃ । ઋતવઃ પુરીષમ્ । ષટ્ ચિતયો ભવન્તિ ષટ્ પુરીષાણિ દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.6.11 અનુવાક 11 અષ્ટાદશિપશુપ્રથમસંઘાભિધાનમ્
1 રોહિતો ધૂમ્રરોહિતઃ કર્કન્ધુરોહિતસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ । બભ્રુર્ અરુણબભ્રુઃ શુકબભ્રુસ્ તે રૌદ્રાઃ શ્યેતઃ શ્યેતાક્ષઃ શ્યેતગ્રીવસ્ તે પિતૃદેવત્યાસ્ તિસ્રઃ કૃષ્ણા વશા વારુણ્યસ્ તિસ્રઃ શ્વેતા વશાઃ સૌર્યઃ । મૈત્રાબાર્હસ્પત્યા ધૂમ્રલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.12 અનુવાક 12 અષ્ટાદશિપશુદ્વિતીયસંઘાભિધાનમ્
1 પૃશ્નિસ્ તિરશ્ચીનપૃશ્નિર્ ઊર્ધ્વપૃશ્નિસ્ તે મારુતાઃ ફલ્ગૂર્ લોહિતોર્ણી બલક્ષી તાઃ સારસ્વત્યઃ પૃષતી સ્થૂલપૃષતી ક્ષુદ્રપૃષતી તા વૈશ્વદેવ્યસ્ તિસ્રઃ શ્યામા વશાઃ પૌષ્ણિયસ્ તિસ્રો રોહિણીર્ વશા મૈત્રિયઃ । ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યા અરુણલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.13 અનુવાક 13 અષ્ટાદશિપશુતૃતીયસંઘાભિધાનમ્
1 શિતિબાહુર્ અન્યતઃશિતિબાહુઃ સમન્તશિતિબાહુસ્ ત ઐન્દ્રવાયવાઃ શિતિરન્ધ્રો ઽન્યતઃશિતિરન્ધ્રઃ સમન્તશિતિરન્ધ્રસ્ તે મૈત્રાવરુણાઃ શુદ્ધવાલઃ સર્વશુદ્ધવાલો મણિવાલસ્ ત આશ્વિનાસ્ તિસ્રઃ શિલ્પા વશા વૈશ્વદેવ્યસ્ તિસ્રઃ શ્યેનીઃ પરમેષ્ઠિને સોમાપૌષ્ણાઃ શ્યામલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.14 અનુવાક 14 અષ્ટાદશિપશુચતુર્થસંઘાભિધાનમ્
1 ઉન્નત ઋષભો વામનસ્ ત ઐન્દ્રાવરુણાઃ શિતિકકુચ્ છિતિપૃષ્ઠઃ શિતિભસત્ ત ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યાઃ શિતિપાચ્ છિત્યોષ્ઠઃ શિતિભ્રુસ્ ત ઐન્દ્રાવૈષ્ણવાસ્ તિસ્રઃ સિધ્મા વશા વૈશ્વકર્મણ્યસ્ તિસ્રો ધાત્રે પૃષોદરા ઐન્દ્રાપૌષ્ણાઃ શ્યેતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.15અનુવાક 15 અષ્ટાદશિપશુપઞ્ચમસંઘાભિધાનમ્
1 કર્ણાસ્ ત્રયો યામાઃ સૌમ્યાસ્ ત્રયઃ શ્વિતિંગા અગ્નયે યવિષ્ઠાય ત્રયો નકુલાસ્ તિસ્રો રોહિણીસ્ ત્ર્યવ્યસ્ તા વસૂનામ્ । તિસ્રો ઽરુણા દિત્યૌહ્યસ્ તા રુદ્રાણામ્ । સોમૈન્દ્રા બભ્રુલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.16 અનુવાક 16 અષ્ટાદશિપશુષષ્ઠસંઘાભિધાનમ્
1 શુણ્ઠાસ્ ત્રયો વૈષ્ણવાઃ । અધીલોધકર્ણાસ્ ત્રયો વિષ્ણવ ઉરુક્રમાય લપ્સુદિનસ્ ત્રયો વિષ્ણવ ઉરુગાયાય પઞ્ચાવીસ્ તિસ્ર આદિત્યાનામ્ । ત્રિવત્સાસ્ તિસ્રો ઽઙ્ગિરસામ્ ઐન્દ્રાવૈષ્ણવા ગૌરલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.17 અનુવાક 17 અષ્ટાદશિપશુસપ્તમસંઘાભિધાનમ્
1 ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે ત્રયઃ શિતિપૃષ્ઠાઃ । ઇન્દ્રાયાધિરાજાય ત્રયઃ શિતિકકુદઃ । ઇન્દ્રાય સ્વરાજ્ઞે ત્રયઃ શિતિભસદસ્ તિસ્રસ્ તુર્યૌહ્યઃ સાધ્યાનામ્ । તિસ્રઃ પષ્ઠૌહ્યો વિશ્વેષાં દેવાનામ્ આગ્નેન્દ્રાઃ કૃષ્ણલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.18 અનુવાક 18 અષ્ટાદશિપશુઅષ્ટમસંઘાભિધાનમ્
1 અદિત્યૈ ત્રયો રોહિતૈતાઃ । ઇન્દ્રાણ્યૈ ત્રયઃ કૃષ્ણૈતાઃ કુહ્વૈ ત્રયો ઽરુણૈતાસ્ તિસ્રો ધેનવો રાકાયૈ ત્રયો ઽનડ્વાહઃ સિનીવાલ્યાઃ । આગ્નાવૈષ્ણવા રોહિતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.19 અનુવાક 19 અષ્ટાદશિપશુનવમસંઘાભિધાનમ્
1 સૌમ્યાસ્ ત્રયઃ પિશંગાઃ સોમાય રાજ્ઞે ત્રયઃ સારંગાઃ પાર્જન્યા નભોરૂપાસ્ તિસ્રો ઽજા મલ્હા ઇન્દ્રાણ્યૈ તિસ્રો મેષ્ય આદિત્યાઃ । દ્યાવાપૃથિવ્યા માલંગાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.20 અનુવાક 20 અષ્ટાદશિપશુદશમસંઘાભિધાનમ્
1 વારુણાસ્ ત્રયઃ કૃષ્ણલલામાઃ । વરુણાય રાજ્ઞે ત્રયો રોહિતલલામાઃ । વરુણાય રિશાદસે ત્રયો ઽરુણલલામાઃ શિલ્પાસ્ ત્રયો વૈશ્વદેવાસ્ ત્રયઃ પૃશ્નયઃ સર્વદેવત્યાઃ । ઐન્દ્રાસૂરાઃ શ્યેતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.21 અનુવાક 21 દ્વંદ્વિપશ્વભિધાનમ્
1 સોમાય સ્વરાજ્ઞે ઽનોવાહાવ્ અનડ્વાહૌ । ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ ઓજોદાભ્યામ્ ઉષ્ટારૌ । ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ બલદાભ્યાꣳ સીરવાહાવ્ અવી દ્વે ધેનૂ ભૌમી દિગ્ભ્યો વડબે દ્વે ધેનૂ ભૌમી વૈરાજી પુરુષી દ્વે ધેનૂ ભૌમી વાયવ આરોહણવાહાવ્ અનડ્વાહૌ વારુણી કૃષ્ણે વશે અરાડ્યૌ દિવ્યાવ્ ઋષભૌ પરિમરૌ ॥
5.6.22 અનુવાક 22 ઋતુપશ્વભિધાનમ્
1 એકાદશ પ્રાતર્ ગવ્યાઃ પશવ આ લભ્યન્તે છગલઃ કલ્માષઃ કિકિદીવિર્ વિદીગયસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ સૌરીર્ નવ શ્વેતા વશા અનૂબન્ધ્યા ભવન્તિ । આગ્નેય ઐન્દ્રાગ્ન આશ્વિનસ્ તે વિશાલયૂપ આ લભ્યન્તે ॥
5.6.23 અનુવાક 23 ઋતુપશ્વભિધાનમ્
1 પિશંગાસ્ ત્રયો વાસન્તાઃ સારંગાસ્ ત્રયો ગ્રીષ્માઃ પૃષન્તસ્ ત્રયો વાર્ષિકાઃ પૃશ્નયસ્ ત્રયઃ શારદાઃ પૃશ્નિસક્થાસ્ ત્રયો હૈમન્તિકાસ્ અવલિપ્તાસ્ ત્રયઃ શૈશિરાઃ સંવત્સરાય નિવક્ષસઃ ॥
5.6.1 અનુવાક

કુમ્ભેષ્ટકામન્ત્રણાર્થમન્ત્રાભિધાનમ્

હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ પાવકા યાસુ જાતઃ કશ્યપો યાસ્વ્ ઇન્દ્રઃ । અગ્નિં ગર્ભં દધિરે વિરૂપાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસાꣳ રાજા વરુણો યાતિ મધ્યે સત્યાનૃતે અવપશ્યઞ્ જનાનામ્ । મધુશ્ચુતઃ શુચયો યાઃ પાવકાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસાં દેવા દિવિ કૃણ્વન્તિ ભક્ષં યા અન્તરિક્ષે બહુધા ભવન્તિ । યાઃ પૃથિવીમ્ પયસોન્દન્તિ

શુક્રાસ્ તા ન આપઃ શꣳ સ્યોના ભવન્તુ ॥
શિવેન મા ચક્ષુષા પશ્યતાપઃ શિવયા તનુવો ઽપ સ્પૃશત ત્વચમ્ મે । સર્વાꣳ અગ્નીꣳ ર્ અપ્સુષદો હુવે વો મયિ વર્ચો બલમ્ ઓજો નિ ધત્ત ॥
યદ્ અદઃ સમ્પ્રયતીર્ અહાવ્ અનદતા હતે । તસ્માદ્ આ નદ્યો નામ સ્થ તા વો નામાનિ સિન્ધવઃ ॥
યત્ પ્રેષિતા વરુણેન તાઃ શીભꣳ સમવલ્ગત

તદ્ આપ્નોદ્ ઇન્દ્રો વો યતીસ્ તસ્માદ્ આપો અનુ સ્થન ॥
અપકામꣳ સ્યન્દમાના અવીવરત વો હિકમ્ । ઇન્દ્રો વઃ શક્તિભિર્ દેવીસ્ તસ્માદ્ વાર્ ણામ વો હિતમ્ ॥
એકો દેવો અપ્ય્ અતિષ્ઠત્ સ્યન્દમાના યથાવશમ્ । ઉદ્ આનિષુર્ મહીર્ ઇતિ તસ્માદ્ ઉદકમ્ ઉચ્યતે ॥
આપો ભદ્રા ઘૃતમ્ ઇદ્ આપ આસુર્ અગ્નીષોમૌ બિભ્રત્ય્ આપ ઇત્ તાઃ । તીવ્રો રસો મધુપૃચામ્

અરંગમ આ મા પ્રાણેન સહ વર્ચસા ગન્ ॥
આદ્ ઇત્ પશ્યામ્ય્ ઉત વા શૃણોમ્ય્ આ મા ઘોષો ગચ્છતિ વાઙ્ ન આસામ્ । મન્યે ભેજાનો અમૃતસ્ય તર્હિ હિરણ્યવર્ણા અતૃપં યદ્ વઃ ॥
આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્ તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥
યો વઃ શિવતમો રસસ્ તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીર્ ઇવ માતરઃ ॥
તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥
દિવિ શ્રયસ્વાન્તરિક્ષે યતસ્વ પૃથિવ્યા સમ્ ભવ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસિ બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વા ॥
5.6.2 અનુવાક

કુમ્ભેષ્ટકોપધાનવિધિઃ

અપાં ગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ ।
એતદ્ વાવ રાજસૂયં યદ્ એતે ગ્રહાઃ સવો ઽગ્નિઃ ।
વરુણસવો રાજસૂયમ્ અગ્નિસવશ્ ચિત્યઃ
તાભ્યામ્ એવ સૂયતે ।
અથો ઉભાવ્ એવ લોકાવ્ અભિ જયતિ યશ્ ચ રાજસૂયેનેજાનસ્ય યશ્ ચાગ્નિચિતે ।
આપો ભવન્તિ ।
આપો વા અગ્નેર્ ભ્રાતૃવ્યાઃ ।
યદ્ અપો ઽગ્નેર્ અધસ્તાદ્ ઉપદધાતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
અમૃતમ્

વા આપઃ
તસ્માદ્ અદ્ભિર્ અવતાન્તમ્ અભિ ષિઞ્ચન્તિ
નાર્તિમ્ આર્છતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ ।
અન્નં વા આપઃ
પશવ આપઃ ।
અન્નમ્ પશવઃ ।
અન્નાદઃ પશુમાન્ ભવતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ
દ્વાદશ ભવન્તિ
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરેનૈવાસ્મૈ

અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે
પાત્રાણિ ભવન્તિ
પાત્રે વા અન્નમ્ અદ્યતે
સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
આ દ્વાદશાત્ પુરુષાદ્ અન્નમ્ અત્ત્ય્ અથો પાત્રાન્ ન છિદ્યતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈના એવં વેદ
કુમ્ભાશ્ ચ કુમ્ભીશ્ ચ મિથુનાનિ ભવન્તિ
મિથુનસ્ય પ્રજાત્યૈ
પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ

ચૈના એવં વેદ
શુગ્ વા અગ્નિઃ
સો ઽધ્વર્યું યજમાનમ્ પ્રજાઃ શુચાર્પયતિ
યદ્ અપ ઉપદધાતિ શુચમ્ એવાસ્ય શમયતિ
નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ શામ્યન્તિ પ્રજા યત્રૈતા ઉપધીયન્તે ।
અપાં વા એતાનિ હૃદયાનિ યદ્ એતા આપઃ ।
યદ્ એતા અપ ઉપદધાતિ દિવ્યાભિર્ એવૈનાઃ સꣳ સૃજતિ વષુકઃ પર્જન્યઃ

ભવતિ
યો વા એતાસામ્ આયતનં ક્લૃપ્તિં વેદાયતનવાન્ ભવતિ કલ્પતે ઽસ્મૈ ।
અનુસીતમ્ ઉપ દધાતિ ।
એતદ્ વા આસામ્ આયતનમ્ એષા ક્લૃપ્તિઃ ।
ય એવં વેદાયતનવાન્ ભવતિ કલ્પતે ઽસ્મૈ
દ્વંદ્વમ્ અન્યા ઉપ દધાતિ ચતસ્રો મધ્યે ધૃત્યૈ ।
અન્નં વા ઇષ્ટકાઃ ।
એતત્ ખલુ વૈ સાક્ષાદ્ અન્નં યદ્ એષ ચરુઃ ।
યદ્ એતં ચરુમ્ ઉપદધાતિ સાક્ષાત્

એવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે
મધ્યત ઉપ દધાતિ
મધ્યત એવાસ્મા અન્નં દધાતિ
તસ્માન્ મધ્યતો ઽન્નમ્ અદ્યતે
બાર્હસ્પત્યો ભવતિ
બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે
બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસિ બ્રહ્મવર્ચસાય ત્વેત્ય્ આહ
તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ યસ્યૈષ ઉપધીયતે ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ ॥
5.6.3 અનુવાક

ભૂતેષ્ટકાદ્યભિધાનવિધિઃ

ભૂતેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
અત્રાત્ર વૈ મૃત્યુર્ જાયતે
યત્રયત્રૈવ મૃત્યુર્ જાયતે તત એવૈનમ્ અવ યજતે
તસ્માદ્ અગ્નિચિત્ સર્વમ્ આયુ એતિ સર્વે હ્ય્ અસ્ય મૃત્યવો ઽવેષ્ટાઃ
તસ્માદ્ અગ્નિચિન્ નાભિચરિતવૈ પ્રત્યગ્ એનમ્ અભિચારઃ સ્તૃણુતે
સૂયતે વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે
દેવસુવામ્ એતાનિ હવીꣳ ષિ ભવન્તિ ।
એતાવન્તો વૈ દેવાનાꣳ સવાઃ
ત એવ

અસ્મૈ સવાન્ પ્ર યચ્છન્તિ
ત એનꣳ સુવન્તે
સવો ઽગ્નિર્ વરુણસવો રાજસૂયમ્ બ્રહ્મસવશ્ ચિત્યઃ ।
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ
સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિર્ અભિ ષિઞ્ચતિ ।
અન્નસ્યાન્નસ્યાભિ ષિઞ્ચતિ ।
અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ
પુરસ્તાદ્ ધિ પ્રતીચીનમ્ અન્નમ્ અદ્યતે
શીર્ષતો ઽભિ ષિઞ્ચતિ
શીર્ષતો હ્ય્ અન્નમ્ અદ્યતે ।
આ મુખાદ્ અન્વવસ્રાવયતિ

મુખત એવાસ્મા અન્નાદ્યં દધાતિ ।
અગ્નેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નેઃ સવઃ
તેનૈવૈનમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ
બૃહસ્પતેસ્ ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ
બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવૈનમ્ અભિ ષિઞ્ચતિ ।
ઇન્દ્રસ્ય ત્વા સામ્રાજ્યેનાભિ ષિઞ્ચામીત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ ।
એતત્

વૈ રાજસૂયસ્ય રૂપમ્ ।
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઉભાવ્ એવ લોકાવ્ અભિ જયતિ યશ્ ચ રાજસૂયેનેજાનસ્ય યશ્ ચાગ્નિચિતઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય સુષુવાણસ્ય દશધેન્દ્રિયં વીર્યમ્ પરાપતત્
તદ્ દેવાઃ સૌત્રામણ્યા સમ્ અભરન્ ।
સૂયતે વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે ।
અગ્નિં ચિત્વા સૌત્રામણ્યા યજેતેન્દ્રિયમ્ એવ વીર્યꣳ સમ્ભૃત્યાત્મન્ ધત્તે ॥
5.6.4 અનુવાક 4 હોમાભિધાનમ્

સજૂર્ અબ્દો ઽયાવભિઃ
સજૂર્ ઉષા અરુણીભિઃ
સજૂઃ સૂર્ય એતશેન
સજોષાવ્ અશ્વિના દꣳ સોભિઃ
સજૂર્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનર ઇડાભિઃ ।
ઘૃતેન સ્વાહા
સંવત્સરો વા અબ્દઃ ।
માસા અયાવાઃ ।
ઉષા અરુણી
સૂર્ય એતશઃ ।
ઇમે અશ્વિના
સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ
પશવ ઇડા
પશવો ઘૃતમ્ ।
સંવત્સરમ્ પશવો ઽનુ પ્ર જાયન્તે
સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતિ
દર્ભસ્તમ્બે જુહોતિ
યત્

વા અસ્યા અમૃતં યદ્ વીર્યં તદ્ દર્ભાઃ
તસ્મિઞ્ જુહોતિ
પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ યસ્યૈવં જુહ્વતિ ।
એતા વૈ દેવતા અગ્નેઃ પુરસ્તાદ્ભાગાઃ
તા એવ પ્રીણાતિ ।
અથો ચક્ષુર્ એવાગ્નેઃ પુરસ્તાત્ પ્રતિ દધાતિ ।
અનન્ધો ભવતિ ય એવં વેદ ।
આપો વા ઇદમ્ અગ્રે સલિલમ્ આસીત્
સ પ્રજાપતિઃ પુષ્કરપર્ણે વાતો ભૂતો ઽલેલાયત્
સઃ

પ્રતિષ્ઠાં નાવિન્દત
સ એતદ્ અપાં કુલાયમ્ અપશ્યત્
તસ્મિન્ન્ અગ્નિમ્ અચિનુત
તદ્ ઇયમ્ અભવત્
તતો વૈ સ પ્રત્ય્ અતિષ્ઠત્ ।
યામ્ પુરસ્તાદ્ ઉપાદધાત્ તચ્ છિરો ઽભવત્ સા પ્રાચી દિગ્
યાં દક્ષિણત ઉપાદધાત્ સ દક્ષિણઃ પક્ષો ઽભવત્ સા દક્ષિણા દિગ્
યામ્ પશ્ચાદ્ ઉપાદધાત્ તત્ પુચ્છમ્ અભવત્ સા પ્રતીચી દિગ્
યામ્ ઉત્તરત ઉપાદધાત્

સ ઉત્તરઃ પક્ષો ઽભવત્ સોદીચી દિગ્
યામ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપાદધાત્ તત્ પૃષ્ઠમ્ અભવત્ સોર્ધ્વા દિગ્
ઇયમ્ વા અગ્નિઃ પઞ્ચેષ્ટકઃ
તસ્માદ્ યદ્ અસ્યાં ખનન્ત્ય્ અભીષ્ટકાં તૃન્દન્ત્ય્ અભિ શર્કરામ્ ।
સર્વા વા ઇયં વયોભ્યો નક્તં દૃશે દીપ્યતે
તસ્માદ્ ઇમાં વયાꣳ સિ નક્તં નાધ્ય્ આસતે
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે પ્રત્ય્ એવ

તિષ્ઠત્ય્ અભિ દિશો જયતિ ।
આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણઃ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાય સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અર્ધુકમ્ ।
સ્વામ્ એવ તદ્ દિશમ્ અન્વ્ એતિ ।
અપાં વા અગ્નિઃ કુલાયમ્ ।
તસ્માદ્ આપો ઽગ્નિꣳ હારુકાઃ
સ્વામ્ એવ તદ્ યોનિમ્ પ્ર વિશન્તિ ॥
5.6.5 અનુવાક

કેષાંચિદ્ હવિષામભિધાનમ્

સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ ભૃત્વા દ્વિતીયે સંવત્સર આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેદ્ ઐન્દ્રમ્ એકાદશકપાલં વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલમ્ બાર્હસ્પત્યં ચરું વૈષ્ણવં ત્રિકપાલમ્ ।
તૃતીયે સંવત્સરે ઽભિજિતા યજેત
યદ્ અષ્ટાકપાલો ભવત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ આગ્નેયં ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્
પ્રાતઃસવનમ્ એવ તેન દાધાર ગાયત્રીં છન્દઃ ।
યદ્ એકાદશકપાલો ભવત્ય્ એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્ ઐન્દ્રં ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્
માધ્યંદિનમ્ એવ સવનં તેન દાધાર ત્રિષ્ટુભમ્

છન્દઃ ।
યદ્ દ્વાદશકપાલો ભવતિ દ્વાદશાક્ષરા જગતી વૈશ્વદેવં જાગતં તૃતીયસવનમ્ ।
તૃતીયસવનમ્ એવ તેન દાધાર જગતીં છન્દઃ ।
યદ્ બાર્હસ્પત્યશ્ ચરુર્ ભવતિ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મૈવ તેન દાધાર
યદ્ વૈષ્ણવસ્ ત્રિકપાલો ભવતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ।
યજ્ઞમ્ એવ તેન દાધાર
યત્ તૃતીયે સંવત્સરે ઽભિજિતા યજતે ઽભિજિત્યૈ
યત્ સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ બિભર્તીમમ્ એવ

તેન લોકꣳ સ્પૃણોતિ
યદ્ દ્વિતીયે સંવત્સરે ઽગ્નિં ચિનુતે ઽન્તરિક્ષમ્ એવ તેન સ્પૃણોતિ
યત્ તૃતીયે સંવત્સરે યજતે ઽમુમ્ એવ તેન લોકꣳ સ્પૃણોતિ ।
એતં વૈ પર આટ્ણારઃ કક્ષીવાꣳ ઔશિજો વીતહવ્યઃ શ્રાયસસ્ ત્રસદસ્યુઃ પૌરુકુત્સ્યઃ પ્રજાકામા અચિન્વત
તતો વૈ તે સહસ્રꣳ સહસ્રમ્ પુત્રાન્ અવિન્દન્ત
પ્રથતે પ્રજયા પશુભિસ્ તામ્ માત્રામ્ આપ્નોતિ યાં તે ઽગચ્છન્ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુતે ॥
5.6.6 અનુવાક 6 પૂર્વોક્તવિધિપ્રશંસા

પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુત
સ ક્ષુરપવિર્ ભૂત્વાતિષ્ઠત્
તં દેવા બિભ્યતો નોપાયન્
તે છન્દોભિર્ આત્માનં છાદયિત્વોપાયન્
તચ્ છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્
બ્રહ્મ વૈ છન્દાꣳ સિ
બ્રહ્મણ એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ ।
કાર્ષ્ણી ઉપાનહાવ્ ઉપ મુઞ્ચતે છન્દોભિર્ એવાત્માનં છાદયિત્વાગ્નિમ્ ઉપ ચરત્ય્ આત્મનો ઽહિꣳ સાયૈ
દેવનિધિર્ વા એષ નિ ધીયતે યદ્ અગ્નિઃ

અન્યે વા વૈ નિધિમ્ અગુપ્તં વિન્દન્તિ ન વા પ્રતિ પ્ર જાનાતિ ।
ઉખામ્ આ ક્રામત્ય્ આત્માનમ્ એવાધિપાં કુરુતે ગુપ્ત્યૈ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
નાક્રમ્યેતિ
નૈરૃત્ય્ ઉખા યદ્ આક્રામેન્ નિરૃત્યા આત્માનમ્ અપિ દધ્યાત્ તસ્માન્ નાક્રમ્યા
પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ ગુપ્ત્યૈ ।
અથો યથા બ્રૂયાત્ ।
એતન્ મે ગોપાયેતિ તાદૃગ્ એવ તત્

પ્રજાપતિર્ વા અથર્વા ।
અગ્નિર્ એવ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણસ્
તસ્યેષ્ટકા અસ્થાનિ ।
એતꣳ હ વાવ તદ્ ઋષિર્ અભ્યનૂવાચ ।
ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્ ઇતિ
યદ્ ઇષ્ટકાભિર્ અગ્નિં ચિનોતિ સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે
સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ
શરીરં વા એતદ્ અગ્નેર્ યચ્ ચિત્ય આત્મા વૈશ્વાનરઃ ।
યચ્ ચિતે વૈશ્વાનરં જુહોતિ શરીરમ્ એવ સꣳ સ્કૃત્ય

અભ્યારોહતિ
શરીરં વા એતદ્ યજમાનઃ સꣳ સ્ કુરુતે યદ્ અગ્નિં ચિનુતે
યચ્ ચિતે વૈશ્વાનરં જુહોતિ શરીરમ્ એવ સꣳ સ્કૃત્યાત્મનાભ્યારોહતિ
તસ્માત્ તસ્ય નાવદ્યન્તિ જીવન્ન્ એવ દેવાન્ અપ્ય્ એતિ
વૈશ્વાનર્યર્ચા પુરીષમ્ ઉપ દધાતિ ।
ઇયં વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરસ્
તસ્યૈષા ચિતિર્ યત્ પુરીષમ્
અગ્નિમ્ એવ વૈશ્વાનરં ચિનુતે ।
એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ
પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અવ રુન્દ્ધે ॥
5.6.7 અનુવાક 7 દીક્ષાવિકલ્પવિધિઃ

અગ્નેર્ વૈ દીક્ષયા દેવા વિરાજમ્ આપ્નુવન્
તિસ્રો રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્
ત્રિપદા
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
ષડ્ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્
ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
દશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
દશાક્ષરા
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
દ્વાદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
ત્રયોદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્
ત્રયોદશ

માસાઃ સંવત્સરઃ॥
સંવત્સરો
પઞ્ચદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્
પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ ।
અર્ધમાસશઃ સંવત્સર આપ્યતે
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
સપ્તદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ સ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
ચતુર્વિꣳ શતિꣳ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
ચતુર્વિꣳ શતિર્ અર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
ત્રિꣳ શતꣳ રાત્રીર્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્

ત્રિꣳ શદક્ષરા
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
માસં દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
યો માસઃ સ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો
વિરાજમ્ આપ્નોતિ
ચતુરો માસો દીક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
ચતુરો વા એતમ્ માસો વસવો ઽબિભરુસ્ તે પૃથિવીમ્ આઽજયન્ ગાયત્રીં છન્દઃ ।
અષ્ટૌ રુદ્રાસ્ તે ઽન્તરિક્ષમ્ આઽજયન્ ત્રિષ્ટુભં છન્દઃ ।
દ્વાદશાદિત્યાસ્ તે દિવમ્ આઽજયઞ્ જગતીં છન્દસ્
તતો વૈ તે વ્યાવૃતમ્ અગચ્છઞ્ છ્રૈષ્ઠ્યં દેવાનામ્ ।
તસ્માદ્ દ્વાદશ માસો ભૃત્વાગ્નિં ચિન્વીત
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો ઽગ્નિશ્ ચિત્યસ્
તસ્યાહોરાત્રાણીષ્ટકાઃ ।
આપ્તેષ્ટકમ્ એનં ચિનુતે ઽથો વ્યાવૃતમ્ એવ ગચ્છતિ શ્રૈષ્ઠ્યꣳ સમાનાનામ્ ॥
5.6.8 અનુવાક

અન્વારોહણાદ્યભિધાનમ્

સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિસ્
તં યન્ નાન્વારોહેત્ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ યજમાનો હીયેત
પૃથિવીમ્ આક્રમિષમ્ પ્રાણો મા મા હાસીત્ ।
અન્તરિક્ષમ્ આક્રમિષમ્ પ્રજા મા મા હાસીત્ ।
દિવમ્ આક્રમિષꣳ સુવર્ અગન્મ ।
ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નેર્ અન્વારોહસ્
તેનૈવૈનમ્ અન્વારોહતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ
યત્ પક્ષસમ્મિતામ્ મિનુયાત્

કનીયાꣳ સં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉપેયાત્ પાપીયસ્ય્ અસ્યાત્મનઃ પ્રજા સ્યાત્ ।
વેદિસમ્મિતામ્ મિનોતિ
જ્યાયાꣳ સમ્ એવ યજ્ઞક્રતુમ્ ઉપૈતિ
નાસ્યાત્મનઃ પાપીયસી પ્રજા ભવતિ
સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ
સહસ્રસમ્મિતો વા અયં લોકઃ ।
ઇમમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ
દ્વિષાહસ્રં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનઃ ।
દ્વિષાહસ્રં વા અન્તરિક્ષમ્
અન્તરિક્ષમ્ એવાભિ જયતિ
ત્રિષાહસ્રં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ

ત્રિષાહસ્રો વા અસૌ લોકો ઽમુમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ
જાનુદઘ્નં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ ।
ગાયત્રિયૈવેમં લોકમ્ અભ્યારોહતિ
નાભિદઘ્નં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનસ્
ત્રિષ્ટુભૈવાન્તરિક્ષમ્ અભ્યારોહતિ
ગ્રીવદઘ્નં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ ।
જગત્યૈવામું લોકમ્ અભ્યારોહતિ
નાગ્નિં ચિત્વા રામામ્ ઉપેયાદ્ અયોનૌ રેતો ધાસ્યામીતિ
ન દ્વિતીયં ચિત્વાન્યસ્ય સ્ત્રિયમ્

ઉપેયાત્ ।
ન તૃતીયં ચિત્વા કાં ચનોપેયાત્ ।
રેતો વા એતન્ નિ ધત્તે યદ્ અગ્નિં ચિનુતે
યદ્ ઉપેયાદ્ રેતસા વ્યૃધ્યેત ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
અપ્રજસ્યં તદ્ યન્ નોપેયાદ્ ઇતિ
યદ્ રેતઃસિચાવ્ ઉપદધાતિ તે એવ યજમાનસ્ય રેતો બિભૃતસ્
તસ્માદ્ ઉપેયાદ્ રેતસો ઽસ્કન્દાય
ત્રીણિ વાવ રેતાꣳ સિ પિતા પુત્રઃ પૌત્રઃ

યદ્ દ્વે રેતઃસિચાવ્ ઉપદધ્યાદ્ રેતો ઽસ્ય વિ છિન્દ્યાત્
તિસ્ર ઉપ દધાતિ રેતસઃ સંતત્યૈ ।
ઇયં વાવ પ્રથમા રેતઃસિગ્ વાગ્ વા ઇયં તસ્માત્ પશ્યન્તીમામ્ પશ્યન્તિ વાચં વદન્તીમ્
અન્તરિક્ષં દ્વિતીયા પ્રાણો વા અન્તરિક્ષં તસ્માન્ નાન્તરિક્ષમ્ પશ્યન્તિ ન પ્રાણમ્
અસૌ તૃતીયા ચક્ષુર્ વા અસૌ તસ્માત્ પશ્યન્ત્ય્ અમૂમ્ પશ્યન્તિ ચક્ષુઃ ।
યજુષેમાં ચ

અમૂંચોપ દધાતિ મનસા મધ્યમામ્
એષાં લોકાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ ।
અથો પ્રાણાનામ્
ઇષ્ટો યજ્ઞો ભૃગુભિર્ આશીર્દા વસુભિસ્ તસ્ય ત ઇષ્ટસ્ય વીતસ્ય દ્રવિણેહ ભક્ષીયેત્ય્ આહ
સ્તુતશસ્ત્રે એવૈતેન દુહે
પિતા માતરિશ્વાઽછિદ્રા પદા ધા અછિદ્રા ઉશિજઃ પદાઽનુ તક્ષુઃ સોમો વિશ્વવિન્ નેતા નેષદ્ બૃહસ્પતિર્ ઉક્થામદાનિ શꣳ સિષદ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વા અગ્નેર્ ઉક્થમ્ ।
તેનૈવૈનમ્ અનુ શꣳ સતિ ॥
5.6.9 અનુવાક

આસન્દ્યાદ્યભિધાનમ્

સૂયતે વા એષો ઽગ્નીનાં ય ઉખાયામ્ ભ્રિયતે
યદ્ અધઃ સાદયેદ્ ગર્ભાઃ પ્રપાદુકાઃ સ્યુઃ ।
અથો યથા સવાત્ પ્રત્યવરોહતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
આસન્દી સાદયતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યા અપ્રપાદાય ।
અથો સવમ્ એવૈનં કરોતિ
ગર્ભો વા એષ યદ્ ઉખ્યો યોનિઃ શિક્યમ્ ।
યચ્ છિક્યાદ્ ઉખાં નિરૂહેદ્ યોનેર્ ગર્ભં નિર્ હણ્યાત્
ષડ્-ઉદ્યામꣳ શિક્યમ્ ભવતિ
ષોઢાવિહિતો વૈ

પુરુષ આત્મા ચ શિરશ્ ચ ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાનિ ।
આત્મન્ન્ એવૈનમ્ બિભર્તિ
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ અગ્નિસ્
તસ્યોખા ચોલૂખલં ચ સ્તનૌ
તાવ્ અસ્ય પ્રજા ઉપ જીવન્તિ
યદ્ ઉખાં ચોલૂખલં ચોપદધાતિ તાભ્યામ્ એવ યજમાનો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે ઽગ્નિં દુહે
સંવત્સરો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્
તસ્ય ત્રેધાવિહિતા ઇષ્ટકાઃ પ્રાજાપત્યા વૈષ્ણવીઃ

વૈશ્વકર્મણીઃ ।
અહોરાત્રાણ્ય્ એવાસ્ય પ્રાજાપત્યાઃ ।
યદ્ ઉખ્યમ્ બિભર્તિ પ્રાજાપત્યા એવ તદ્ ઉપ ધત્તે
યત્ સમિધ આદધાતિ વૈષ્ણવા વૈ વનસ્પતયઃ ।
વૈષ્ણવીર્ એવ તદ્ ઉપ ધત્તે
યદ્ ઇષ્ટકાભિર્ અગ્નિં ચિનોતીયં વૈ વિશ્વકર્મા
વૈશ્વકર્મણીર્ એવ તદ્ ઉપ ધત્તે
તસ્માદ્ આહુસ્
ત્રિવૃદ્ અગ્નિર્ ઇતિ
તં વા એતં યજમાન એવ ચિન્વીત
યદ્ અસ્યાન્યશ્ ચિનુયાદ્ યત્ તં દક્ષિણાભિર્ ન રાધયેદ્ અગ્નિમ્ અસ્ય વૃઞ્જીત
યો ઽસ્યાગ્નિં ચિનુયાત્ તં દક્ષિણાભી રાધયેત્ ।
અગ્નિમ્ એવ તત્ સ્પૃણોતિ ॥
5.6.10 અનુવાક

બહુધા ચયનપ્રશંસા

પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુતર્તુભિઃ સંવત્સરમ્ ।
વસન્તેનૈવાસ્ય પૂર્વાર્ધમ્ અચિનુત
ગ્રીષ્મેણ દક્ષિણમ્ પક્ષમ્ ।
વર્ષાભિઃ પુચ્છમ્ ।
શરદોત્તરમ્ પક્ષમ્ ।
હેમન્તેન મધ્યમ્
બ્રહ્મણા વા અસ્ય તત્ પૂર્વાર્ધમ્ અચિનુત
ક્ષત્રેણ દક્ષિણમ્ પક્ષમ્
પશુભિઃ પુચ્છમ્ ।
વિશોત્તરમ્ પક્ષમ્
આશયા મધ્યમ્ ।
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઋતુભિર્ એવૈનં ચિનુતે ।
અથો એતદ્ એવ સર્વમ્ અવ

રુન્દ્ધે
શૃણ્વન્ત્ય્ એનમ્ અગ્નિં ચિક્યાનમ્
અત્ત્ય્ અન્નમ્ ।
રોચતે ।
ઇયં વાવ પ્રથમા ચિતિર્ ઓષધયો વનસ્પતયઃ પુરીષમ્
અન્તરિક્ષં દ્વિતીયા વયાꣳ સિ પુરીષમ્
અસૌ તૃતીયા નક્ષત્રાણિ પુરીષમ્ ।
યજ્ઞશ્ ચતુર્થી દક્ષિણા પુરીષમ્ ।
યજમાનઃ પઞ્ચમી પ્રજા પુરીષમ્ ।
યત્ ત્રિચિતીકં ચિન્વીત યજ્ઞં દક્ષિણામ્ આત્માનમ્ પ્રજામ્ અન્તર્ ઇયાત્
તસ્માત્ પઞ્ચચિતીકશ્ ચેતવ્યઃ ।
એતદ્ એવ સર્વꣳ સ્પૃણોતિ
યત્ તિસ્રશ્ ચિતયઃ

ત્રિવૃદ્ ધ્ય્ અગ્નિઃ ।
યદ્ દ્વે દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ
પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ ।
આત્માનમ્ એવ સ્પૃણોતિ
પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ
પઞ્ચભિઃ પુરીષૈર્ અભ્ય્ ઊહતિ
દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરો વૈ પુરુષઃ ।
યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તꣳ સ્પૃણોતિ ।
અથો દશાક્ષરા
અન્નં
વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ
સંવત્સરો વૈ ષષ્ઠી ચિતિઃ ।
ઋતવઃ પુરીષમ્ ।
ષટ્ ચિતયો ભવન્તિ ષટ્ પુરીષાણિ
દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.6.11 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુપ્રથમસંઘાભિધાનમ્

રોહિતો ધૂમ્રરોહિતઃ કર્કન્ધુરોહિતસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ ।
બભ્રુર્ અરુણબભ્રુઃ શુકબભ્રુસ્ તે રૌદ્રાઃ
શ્યેતઃ શ્યેતાક્ષઃ શ્યેતગ્રીવસ્ તે પિતૃદેવત્યાસ્
તિસ્રઃ કૃષ્ણા વશા વારુણ્યસ્
તિસ્રઃ શ્વેતા વશાઃ સૌર્યઃ ।
મૈત્રાબાર્હસ્પત્યા ધૂમ્રલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.12 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુદ્વિતીયસંઘાભિધાનમ્

પૃશ્નિસ્ તિરશ્ચીનપૃશ્નિર્ ઊર્ધ્વપૃશ્નિસ્ તે મારુતાઃ
ફલ્ગૂર્ લોહિતોર્ણી બલક્ષી તાઃ સારસ્વત્યઃ
પૃષતી સ્થૂલપૃષતી ક્ષુદ્રપૃષતી તા વૈશ્વદેવ્યસ્
તિસ્રઃ શ્યામા વશાઃ પૌષ્ણિયસ્
તિસ્રો રોહિણીર્ વશા મૈત્રિયઃ ।
ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યા અરુણલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.13 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુતૃતીયસંઘાભિધાનમ્

શિતિબાહુર્ અન્યતઃશિતિબાહુઃ સમન્તશિતિબાહુસ્ ત ઐન્દ્રવાયવાઃ
શિતિરન્ધ્રો ઽન્યતઃશિતિરન્ધ્રઃ સમન્તશિતિરન્ધ્રસ્ તે મૈત્રાવરુણાઃ
શુદ્ધવાલઃ સર્વશુદ્ધવાલો મણિવાલસ્ ત આશ્વિનાસ્
તિસ્રઃ શિલ્પા વશા વૈશ્વદેવ્યસ્
તિસ્રઃ શ્યેનીઃ પરમેષ્ઠિને
સોમાપૌષ્ણાઃ શ્યામલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.14 અનુવાક 14 અષ્ટાદશિપશુચતુર્થસંઘાભિધાનમ્

ઉન્નત ઋષભો વામનસ્ ત ઐન્દ્રાવરુણાઃ
શિતિકકુચ્ છિતિપૃષ્ઠઃ શિતિભસત્ ત ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યાઃ
શિતિપાચ્ છિત્યોષ્ઠઃ શિતિભ્રુસ્ ત ઐન્દ્રાવૈષ્ણવાસ્
તિસ્રઃ સિધ્મા વશા વૈશ્વકર્મણ્યસ્
તિસ્રો ધાત્રે પૃષોદરા ઐન્દ્રાપૌષ્ણાઃ શ્યેતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.15અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુપઞ્ચમસંઘાભિધાનમ્

કર્ણાસ્ ત્રયો યામાઃ
સૌમ્યાસ્ ત્રયઃ શ્વિતિંગા અગ્નયે યવિષ્ઠાય ત્રયો નકુલાસ્
તિસ્રો રોહિણીસ્ ત્ર્યવ્યસ્ તા વસૂનામ્ ।
તિસ્રો ઽરુણા દિત્યૌહ્યસ્ તા રુદ્રાણામ્ ।
સોમૈન્દ્રા બભ્રુલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.16 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુષષ્ઠસંઘાભિધાનમ્

શુણ્ઠાસ્ ત્રયો વૈષ્ણવાઃ ।
અધીલોધકર્ણાસ્ ત્રયો વિષ્ણવ ઉરુક્રમાય
લપ્સુદિનસ્ ત્રયો વિષ્ણવ ઉરુગાયાય
પઞ્ચાવીસ્ તિસ્ર આદિત્યાનામ્ ।
ત્રિવત્સાસ્ તિસ્રો ઽઙ્ગિરસામ્
ઐન્દ્રાવૈષ્ણવા ગૌરલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.17 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુસપ્તમસંઘાભિધાનમ્

ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે ત્રયઃ શિતિપૃષ્ઠાઃ ।
ઇન્દ્રાયાધિરાજાય ત્રયઃ શિતિકકુદઃ ।
ઇન્દ્રાય સ્વરાજ્ઞે ત્રયઃ શિતિભસદસ્
તિસ્રસ્ તુર્યૌહ્યઃ સાધ્યાનામ્ ।
તિસ્રઃ પષ્ઠૌહ્યો વિશ્વેષાં દેવાનામ્
આગ્નેન્દ્રાઃ કૃષ્ણલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.18 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુઅષ્ટમસંઘાભિધાનમ્

અદિત્યૈ ત્રયો રોહિતૈતાઃ ।
ઇન્દ્રાણ્યૈ ત્રયઃ કૃષ્ણૈતાઃ
કુહ્વૈ ત્રયો ઽરુણૈતાસ્
તિસ્રો ધેનવો રાકાયૈ
ત્રયો ઽનડ્વાહઃ સિનીવાલ્યાઃ ।
આગ્નાવૈષ્ણવા રોહિતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.19 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુનવમસંઘાભિધાનમ્

સૌમ્યાસ્ ત્રયઃ પિશંગાઃ
સોમાય રાજ્ઞે ત્રયઃ સારંગાઃ
પાર્જન્યા નભોરૂપાસ્
તિસ્રો ઽજા મલ્હા ઇન્દ્રાણ્યૈ
તિસ્રો મેષ્ય આદિત્યાઃ ।
દ્યાવાપૃથિવ્યા માલંગાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.20 અનુવાક

અષ્ટાદશિપશુદશમસંઘાભિધાનમ્

વારુણાસ્ ત્રયઃ કૃષ્ણલલામાઃ ।
વરુણાય રાજ્ઞે ત્રયો રોહિતલલામાઃ ।
વરુણાય રિશાદસે ત્રયો ઽરુણલલામાઃ
શિલ્પાસ્ ત્રયો વૈશ્વદેવાસ્
ત્રયઃ પૃશ્નયઃ સર્વદેવત્યાઃ ।
ઐન્દ્રાસૂરાઃ શ્યેતલલામાસ્ તૂપરાઃ ॥
5.6.21 અનુવાક

દ્વંદ્વિપશ્વભિધાનમ્

સોમાય સ્વરાજ્ઞે ઽનોવાહાવ્ અનડ્વાહૌ ।
ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ ઓજોદાભ્યામ્ ઉષ્ટારૌ ।
ઇન્દ્રાગ્નિભ્યામ્ બલદાભ્યાꣳ સીરવાહાવ્ અવી
દ્વે ધેનૂ ભૌમી
દિગ્ભ્યો વડબે
દ્વે ધેનૂ ભૌમી
વૈરાજી પુરુષી
દ્વે ધેનૂ ભૌમી
વાયવ આરોહણવાહાવ્ અનડ્વાહૌ
વારુણી કૃષ્ણે વશે
અરાડ્યૌ દિવ્યાવ્ ઋષભૌ પરિમરૌ ॥
5.6.22 અનુવાક

ઋતુપશ્વભિધાનમ્

એકાદશ પ્રાતર્ ગવ્યાઃ પશવ આ લભ્યન્તે
છગલઃ કલ્માષઃ કિકિદીવિર્ વિદીગયસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ
સૌરીર્ નવ શ્વેતા વશા અનૂબન્ધ્યા ભવન્તિ ।
આગ્નેય ઐન્દ્રાગ્ન આશ્વિનસ્ તે વિશાલયૂપ આ લભ્યન્તે ॥
5.6.23 અનુવાક 23 ઋતુપશ્વભિધાનમ્

પિશંગાસ્ ત્રયો વાસન્તાઃ
સારંગાસ્ ત્રયો ગ્રીષ્માઃ
પૃષન્તસ્ ત્રયો વાર્ષિકાઃ
પૃશ્નયસ્ ત્રયઃ શારદાઃ
પૃશ્નિસક્થાસ્ ત્રયો હૈમન્તિકાસ્
અવલિપ્તાસ્ ત્રયઃ શૈશિરાઃ
સંવત્સરાય નિવક્ષસઃ ॥