તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.5

5.5 પ્રપાઠક:

5.5.1 અનુવાક 1 દીક્ષણીયેષ્ટકાભિધાનમ્
1 યદ્ એકેન સꣳસ્થાપયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય । ઐન્દ્રાઃ પશવો યે મુષ્કરાઃ । યદ્ ઐન્દ્રાઃ સન્તો ઽગ્નિભ્ય આલભ્યન્તે દેવતાભ્યઃ સમદં દધાતિ । આગ્નેયીસ્ ત્રિષ્ટુભો યાજ્યાનુવાક્યાઃ કુર્યાત્ । યદ્ અગ્નેયીસ્ તેનાગ્નેયાઃ । યત્ ત્રિષ્ટુભસ્ તેનૈન્દ્રાઃ સમૃદ્ધ્યૈ ન દેવતાભ્યઃ સમદં દધાતિ વાયવે નિયુત્વતે તૂપરમ્ આ લભતે તેજો ઽગ્નેર્ વાયુસ્ તેજસ એષ આ લભ્યતે તસ્માદ્ યદ્રિયઙ્ વાયુઃ ॥
2 વાતિ તદ્રિયઙ્ઙ્ અગ્નિર્ દહતિ સ્વમ્ એવ તત્ તેજો ઽન્વ્ એતિ યન્ ન નિયુત્વતે સ્યાદ્ ઉન્ માદ્યેદ્ યજમાનઃ । નિયુત્વતે ભવતિ યજમાનસ્યાનુન્માદાય વાયુમતી શ્વેતવતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ સતેજસ્ત્વાય હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્ર ઇત્ય્ આઘારમ્ આ ઘારયતિ પ્રજાપતિર્ વૈ હિરણ્યગર્ભઃ પ્રજાપતેર્ અનુરૂપત્વાય સર્વાણિ વા એષ રૂપાણિ પશૂનામ્ પ્રત્ય્ આ લભ્યતે। યચ્ છ્મશ્રુણસ્ તત્
3 પુરુષાણાꣳ રૂપમ્ । યત્ તૂપરસ્ તદ્ અશ્વાનામ્ । યદ્ અન્યતોદન્ તદ્ ગવામ્ । યદ્ અવ્યા ઇવ શફાસ્ તદ્ અવીનામ્ । યદ્ અજસ્ તદ્ અજાનામ્ । વાયુર્ વૈ પશૂનામ્ પ્રિયં ધામ યદ્ વાયવ્યો ભવત્ય્ એતમ્ એવૈનમ્ અભિ સંજાનાનાઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્તે વાયવ્યઃ કાર્યા3ઃ પ્રાજાપત્યા3 ઇત્ય્ આહુઃ । યદ્ વાયવ્યં કુર્યાત્ પ્રજાપતેર્ ઇયાત્ । યત્ પ્રાજાપત્યં કુર્યાદ્ વાયોઃ
4 ઇયાત્ । યદ્ વાયવ્યઃ પશુર્ ભવતિ તેન વાયોર્ નૈતિ યત્ પ્રાજાપત્યઃ પુરોડાશો ભવતિ તેન પ્રાજાપતેર્ નૈતિ યદ્ દ્વાદશકપાલસ્ તેન વૈશ્વાનરાન્ નૈતિ । આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્ વપતિ દીક્ષિષ્યમાણઃ । અગ્નિઃ સર્વા દેવતા વિષ્ણુર્ યજ્ઞઃ । દેવતાશ્ ચૈવ યજ્ઞં ચાઽઽ રભતે । અગ્નિર્ અવમો દેવતાનાં વિષ્ણુઃ પરમઃ । યદ્ આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપતિ દેવતાઃ
5 એવોભયતઃ પરિગૃહ્ય યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે પુરોડાશેન વૈ દેવા અમુષ્મિઁલ્લોક આર્ધ્નુવઞ્ ચરુણાસ્મિન્ યઃ કામયેત । અમુષ્મિઁલ્લોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ સ પુરોડાશં કુર્વીત । અમુષ્મિન્ન્ એવ લોક ઋધ્નોતિ યદ્ અષ્ટાકપાલસ્ તેનાગ્નેયઃ । યત્ ત્રિકપાલસ્ તેન વૈષ્ણવઃ સમૃદ્ધ્યૈ યઃ કામયેત । અસ્મિઁલ્લોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ સ ચરું કુર્વીત । અગ્નેર્ ઘૃતં વિષ્ણોસ્ તણ્ડુલાસ્ તસ્માત્
6 ચરુઃ કાર્યઃ । અસ્મિન્ન્ એવ લોક ઋધ્નોતિ । આદિત્યો ભવતિ । ઇયં વા અદિતિઃ । અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠત્ય્ અથો અસ્યામ્ એવાધિ યજ્ઞં તનુતે યો વૈ સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ અભૃત્વાગ્નિં ચિનુતે યથા સામિ ગર્ભો ઽવપદ્યતે તાદૃગ્ એવ તત્ । આર્તિમ્ આર્છેત્ । વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્ સંવત્સરો વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ । યથા સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા
7 કાલ આગતે વિજાયત એવમ્ એવ સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા કાલ આગતે ઽગ્નિં ચિનુતે નાર્તિમ્ આર્છતિ । એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અવ રુન્દ્ધે ત્રીણ્ય્ એતાનિ હવીꣳષિ ભવન્તિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષાં લોકાનાꣳ રોહાય ॥
5.5.2 અનુવાક 2 ચયનતત્ફલાભિધાનમ્
1 પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પ્રેણાઽનુ પ્રાવિશત્ તાભ્યઃ પુનઃ સમ્ભવિતું નાશક્નોત્ સો ઽબ્રવીત્ । ઋધ્નવદ્ ઇત્ સ યો મેતઃ પુનઃ સંચિનવદ્ ઇતિ તં દેવાઃ સમ્ અચિન્વન્ તતો વૈ ત આર્ધ્નુવન્ યત્ સમચિન્વન્ તચ્ ચિત્યસ્ય ચિત્યત્વમ્ । ય એવં વિદાન્ અગ્નિં ચિનુત ઋધ્નોત્ય્ એવ કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ । અગ્નિવાન્
2 અસાનીતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે । અગ્નિવાન્ એવ ભવતિ કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ । દેવા મા વેદન્ન્ ઇતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે વિદુર્ એનં દેવાઃ કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ । ગૃહ્ય્ અસાનીતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે ગૃહ્ય્ એવ ભવતિ કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ ।
પશુમાન્ અસાનીતિ વા અગ્નિઃ
3 ચીયતે પશુમાન્ એવ ભવતિ કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ સપ્ત મા પુરુષા ઉપ જીવાન્ ઇતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે ત્રયઃ પ્રાઞ્ચસ્ ત્રયઃ પ્રત્યઞ્ચ આત્મા સપ્તમ એતાવન્ત એવૈનમ્ અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ જીવન્તિ પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિકીષત તમ્ પૃથિવ્યબ્રવીત્ । ન મય્ય્ અગ્નિં ચેષ્યસેઽતિ મા ધક્ષ્યતિ સા ત્વાઽતિદહ્યમાના વિ ધવિષ્યે
4 સ પાપીયાન્ ભવિષ્યસીતિ। સો ઽબ્રવીત્ તથા વા અહં કરિષ્યામિ યથા ત્વા નાતિધક્ષ્યતીતિ સ ઇમામ્ અભ્ય્ અમૃશત્ પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ । ઇતિ । ઇમામ્ એવેષ્ટકાં કૃત્વોપાધત્તાનતિદાહાય યત્ પ્રત્ય્ અગ્નિં ચિન્વીત તદ્ અભિ મૃશેત્ પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
5 ઇતિ । ઇમામ્ એવેષ્ટકાં કૃત્વોપ ધત્તે ઽનતિદાહાય પ્રજાપતિર્ અકામયત પ્ર જાયેયેતિ સ એતમ્ ઉખ્યમ્ અપશ્યત્ તꣳ સંવત્સરમ્ અબિભસ્ તતો વૈ સ પ્રાજાયત તસ્માત્ સંવત્સરમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે તં વસવો ઽબ્રુવન્ પ્ર ત્વમ્ અજનિષ્ઠા વયમ્ પ્ર જાયામહા ઇતિ તં વસુભ્યઃ પ્રાયચ્છત્ તં ત્રીણ્ય્ અહાન્ય્ અબિભરુઃ । તેન
6 ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ તસ્માત્ ત્ર્યહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે તાન્ રુદ્રા અબ્રુવન્ પ્ર યૂયમ્ અજનિઢ્વં વયમ્ પ્ર જાયામહા ઇતિ તꣳ રુદ્રેભ્યઃ પ્રાયચ્છન્ તꣳ ષડ્ અહાન્ય્ અબિભરુસ્ તેન ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ તસ્માત્ ષડહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે તાન્ આદિત્યા અબ્રુવન્ પ્ર યૂયમ્ અજનિઢ્વં વયમ્
7 પ્ર જાયામહા ઇતિ । તમ્ આદિત્યેભ્યઃ પ્રાયચ્છન્ તં દ્વાદશાહાન્ય્ અબિભરુસ્ તેન ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ તસ્માદ્ દ્વાદશાહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે તેનૈવ તે સહસ્રમ્ અસૃજન્તોખાꣳ સહસ્રતમીમ્ । ય એવમ્ ઉખ્યꣳ સાહસ્રં વેદ પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોતિ ॥
5.5.3 અનુવાક 3 ઉખાહોમાદેરભિધાનમ્
1 યજુષા વા એષા ક્રિયતે યજુષા પચ્યતે યજુષા વિ મુચ્યતે યદ્ ઉખા સા વા એષૈતર્હિ યાતયામ્ની સા ન પુનઃ પ્રયુજ્યેત્ય્ આહુઃ । અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ ઇત્ય્ ઉખાયાં જુહોતિ તેનૈવૈનામ્ પુનઃ પ્ર યુઙ્ક્તે તેનાયાતયામ્ની યો વા અગ્નિં યોગ આગતે યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ । અગ્ને
2 યુક્ષ્વા હિ યે તવ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ ઇત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નેર્ યોગસ્ તેનૈવૈનં યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ન્યઙ્ઙ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્યા3 ઉત્તાના3 ઇતિ વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ । યન્ ન્યઞ્ચં ચિનુયાત્ પૃષ્ટિત એનમ્ આહુતય ઋચ્છેયુઃ । યદ્ ઉત્તાનં ન પતિતુꣳ શક્નુયાદ્ અસુવર્ગ્યો ઽસ્ય સ્યાત્ પ્રાચીનમ્ ઉત્તાનમ્
3 પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ મુખત એવૈનમ્ આહુતય ઋચ્છન્તિ નોત્તાનં ચિનુતે સુવર્ગ્યો ઽસ્ય ભવતિ સૌર્યા જુહોતિ ચક્ષુર્ એવાસ્મિન્ પ્રતિ દધાતિ દ્વિર્ જુહોતિ દ્વે હિ ચક્ષુષી સમાન્યા જુહોતિ સમાનꣳ હિ ચક્ષુઃ સમૃદ્ધ્યૈ ॥ દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે વામં વસુ સં ન્યદધત તદ્ દેવા વામભૃતાઽવૃઞ્જત તદ્ વામભૃતો વામભૃત્ત્વમ્ । યદ્ વામભૃતમ્ ઉપદધાતિ વામમ્ એવ તયા વસુ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે હિરણ્યમૂર્ધ્ની ભવતિ જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યં જ્યોતિર્ વામમ્ । જ્યોતિષૈવાસ્ય જ્યોતિર્ વામં વૃઙ્ક્તે દ્વિયજુર્ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.5.4 અનુવાક 4 રેતઃસિગાદ્યભિધાનમ્
1 આપો વરુણસ્ય પત્નય આસન્ તા અગ્નિર્ અભ્ય્ ધ્યાયત્ તાઃ સમ્ અભવત્ તસ્ય રેતઃ પરાઽપતત્ તદ્ ઇયમ્ અભવદ્ યદ્ દ્વિતીયમ્ પરાઽપતત્ તદ્ અસાવ્ અભવદ્ ઇયં વૈ વિરાડ્ અસૌ યદ્ વિરાજાવ્ ઉપદધાતીમે એવોપ ધત્તે યદ્ વા અસૌ રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ અસ્યામ્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ તત્ પ્ર જાયતે તા ઓષધયઃ ॥

2 વીરુધો ભવન્તિ તા અગ્નિર્ અત્તિ ય એવં વેદ પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ યો રેતસ્વી સ્યાત્ પ્રથમાયાં તસ્ય ચિત્યામ્ ઉભે ઉપ દધ્યાદ્ ઇમે એવાસ્મૈ સમીચી રેતઃ સિઞ્ચતો યઃ સિક્તરેતાઃ સ્યાત્ પ્રથમાયાં તસ્ય ચિત્યામ્ અન્યામ્ ઉપ દધ્યાદ્ ઉત્તમાયામ્ અન્યાꣳ રેત એવાસ્ય સિક્તમ્ આભ્યામ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ ॥ સંવત્સરં ન કમ્
3 ચન પ્રત્યવરોહેન્ ન હીમે કં ચન પ્રત્યવરોહતસ્ તદ્ એનયોર્ વ્રતમ્ । યો વા અપશીર્ષાણમ્ અગ્નિં ચિનુતે ઽપશીર્ષામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ યઃ સશીર્ષાણં ચિનુતે સશીર્ષામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ચિત્તિં જુહોમિ મનસા ઘૃતેન યથા દેવા ઇહાઽઽગમન્ વીતિહોત્રા ઋતાવૃધઃ સમુદ્રસ્ય વયુનસ્ય પત્મઞ્ જુહોમિ વિશ્વકર્મણે વિશ્વાઽહામર્ત્યꣳ હવિર્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપધાય જુહોતિ ॥
4 એતદ્ વા અગ્નેઃ શિરઃ સશીર્ષાણમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે સશીર્ષાઽમુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિસ્ તસ્ય યદ્ અયથાપૂર્વં ક્રિયતે ઽસુવર્ગ્યમ્ અસ્ય તત્।
સુવર્ગ્યો ઽગ્નિઃ। ચિતિમ્ ઉપધાયાભિ મૃશેત્ । ચિત્તિમ્ અચિત્તિં ચિનવદ્ વિ વિદ્વાન્ પૃષ્ઠેવ વીતા વૃજિના ચ મર્તાન્ રાયે ચ નઃ સ્વપત્યાય દેવ દિતિં ચ રાસ્વાદિતિમ્ ઉરુષ્યેતિ યથાપૂર્વમ્ એવૈનામ્ ઉપ ધત્તે પ્રાઞ્ચમ્ એનં ચિનુતે સુવર્ગ્યો ઽસ્ય ભવતિ ॥
5.5.5 અનુવાક 5 હિરણ્યેષ્ટકાદેરભિધાનમ્
1 વિશ્વકર્મા દિશામ્ પતિઃ સ નઃ પશૂન્ પાતુ સો ઽસ્માન્ પાતુ તસ્મૈ નમઃ પ્રજાપતી રુદ્રો વરુણો ઽગ્નિર્ દિશામ્ પતિઃ સ નઃ પશૂન્ પાતુ સો ઽસ્માન્ પાતુ તસ્મૈ નમઃ । એતા વૈ દેવતા એતેષામ્ પશૂનામ્ અધિપતયસ્ તાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યઃ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । એતાભ્ય એવ દેવતાભ્યો નમસ્ કરોતિ બ્રહ્મવાદિનઃ
2 વદન્તિ । અગ્નૌ ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ પ્ર દધાતિ શુચારણ્યાન્ અર્પયતિ કિં તત ઉચ્ છિꣳષતીતિ યદ્ ધિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાત્ય્ અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ અમૃતેનૈવ ગ્રામ્યેભ્યઃ પશુભ્યો ભેષજં કરોતિ નૈનાન્ હિનસ્તિ પ્રાણો વૈ પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણા વ્યાનો દ્વિતીયાઽપાનસ્ તૃતીયા । અનુ પ્રાણ્યાત્ પ્રથમાꣳ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપધાય પ્રાણેનૈવ પ્રાણꣳ સમ્ અર્ધયતિ વ્યન્યાત્
3 દ્વિતીયામ્ ઉપધાય વ્યાનેનૈવ વ્યાનꣳ સમ્ અર્ધયતિ । અપાન્યાત્ તૃતીયામ્ ઉપધાય । અપાનેનૈવાપાનꣳ સમ્ અર્ધયતિ । અથો પ્રાણૈર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે ભૂર્ ભુવઃ સુવર્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપ દધાતિ । ઇમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણાઃ । એતાભિઃ ખલુ વૈ વ્યાહૃતીભિઃ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાયત યદ્ એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિઃ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપદધાતીમાન્ એવ લોકાન્ ઉપધાયૈષુ
4 લોકેષ્વ્ અધિ પ્ર જાયતે । પ્રાણાય વ્યાનાયાપાનાય વાચે ત્વા ચક્ષુષે ત્વા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ । અગ્નિના વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ અજિગાꣳસન્ તેન પતિતું નાશક્નુવન્ ત એતાશ્ ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણા અપશ્યન્ તા દિક્ષૂપાદધત તેન સર્વતશ્ચક્ષુષા સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યચ્ ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણા દિક્ષૂપદધાતિ સર્વતશ્ચક્ષુષૈવ તદ્ અગ્નિના યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ ॥
5.5.6 અનુવાક 6 અહ્નાં રૂપાદીનામભિધાનમ્
1 અગ્ન આ યાહિ વીતયે । ઇત્ય્ આહાહ્વતૈવૈનમ્ અગ્નિં દૂતં વૃણીમહે । ઇત્ય્ આહ હુત્વૈવૈનં વૃણીતે । અગ્નિનાગ્નિઃ સમ્ ઇધ્યતે । ઇત્ય્ આહ સમ્ ઇન્દ્ધ એવૈનમ્ અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનત્ । ઇત્ય્ આહ સમિદ્ધ એવાસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયં દધાતિ । અગ્ને સ્તોમમ્ મનામહે । ઇત્ય્ આહ મનુત એવૈનમ્ એતાનિ વા અહ્નાꣳ રૂપાણિ ॥
2 અન્વહમ્ એવૈનં ચિનુતે । અવાહ્નાꣳ રૂપાણિ રુન્દ્ધે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ યાતયામ્નીર્ અન્યા ઇષ્ટકા અયાતયામ્ની લોકમ્પૃણેત્ય્ ઐન્દ્રાગ્ની હિ બાર્હસ્પત્યેતિ બ્રૂયાત્ । ઇન્દ્રાગ્ની ચ હિ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિશ્ ચાયાતયામાનઃ । અનુચરવતી ભવતિ । અજામિત્વાય । અનુષ્ટુભાનુ ચરતિ । આત્મા વૈ લોકમ્પૃણા પ્રાણો ઽનુષ્ટુપ્ તસ્માત્ પ્રાણઃસર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અનુ ચરતિ તા અસ્ય સૂદદોહસઃ
3 ઇત્ય્ આહ તસ્માત્ પરુષિપરુષિ રસઃ। સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નય ઇત્ય્ આહ । અન્નં વૈ પૃશ્ન્ય્ અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અર્કો વા અગ્નિર્ અર્કો ઽન્નમ્ અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ તૃષ્વ્ આ રોચને દિવ ઇત્ય્ આહ । ઇમાન્ એવાસ્મૈ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કરોતિ યો વા ઇષ્ટકાનામ્ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદેત્ય્ આહ । એષા વા ઇષ્ટકાનામ્ પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ॥
5.5.7અનુવાક 7 યૂપૈકત્વાદીનામભિધાનમ્
1 સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ। વજ્ર એકાદશિની યદ્ અગ્નાવ્ એકાદશિનીમ્ મિનુયાદ્ વજ્રેણૈનꣳ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ અન્તર્ દધ્યાત્ ।
યન્ ન મિનુયાત્ સ્વરુભિઃ પશૂન્ વ્યર્ધયેત્ । એકયૂપમ્ મિનોતિ નૈનં વજ્રેણ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ અન્તર્દધાતિ ન સ્વરુભિઃ પશૂન્ વ્યર્ધયતિ વિ વા એષ ઇન્દ્રિયેણ વીર્યેણર્ધ્યતે યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ । ઐન્દ્રિયા
2 ઋચાઽઽક્રમણમ્ પ્રતીષ્ટકામ્ ઉપ દધ્યાત્ । નેન્દ્રિયેણ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
તસ્ય તિસ્રઃ શરવ્યાઃ પ્રતીચી તિરશ્ચ્ય્ અનૂચી તાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યો ઽગ્નિં ચિનુતે । અગ્નિં ચિત્વા તિસૃધન્વમ્ અયાચિતમ્ બ્રાહ્મણાય દદ્યાત્ તાભ્ય એવ નમસ્ કરોતિ । અથો તાભ્ય એવાઽઽત્માનં નિષ્ક્રીણીતે યત્ તે રુદ્ર પુરઃ
3 ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે તસ્મૈ તે રુદ્ર સંવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ યત્ તે રુદ્ર દક્ષિણા ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે તસ્મૈ તે રુદ્ર પરિવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ યત્ તે રુદ્ર પશ્ચાદ્ ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે તસ્મૈ તે રુદ્રેદાવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ યત્ તે રુદ્રોત્તરાદ્ ધનુસ્ તત્
4 વાતો અનુ વાતુ તે તસ્મૈ તે રુદ્રેદુવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ યત્ તે રુદ્રોપરિ ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે તસ્મૈ તે રુદ્ર વત્સરેણ નમસ્ કરોમિ રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ સ યથા વ્યાઘ્રઃ ક્રુદ્ધસ્ તિષ્ઠત્ય્ એવં વા એષ એતર્હિ સંચિતમ્ એતૈર્ ઉપ તિષ્ઠતે નમસ્કારૈર્ એવૈનꣳ શમયતિ યે ઽગ્નયઃ
5 પુરીષ્યાઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમ્ અનુ । તેષાં ત્વમ્ અસ્ય્ ઉત્તમઃ પ્ર ણો જીવાતવે સુવ ॥ આપં ત્વાગ્ને મનસા । આપં ત્વાગ્ને તપસા । આપં ત્વાગ્ને દીક્ષયા । આપં ત્વાગ્ન ઉપસદ્ભિઃ । આપં ત્વાગ્ને સુત્યયા । આપં ત્વાગ્ને દક્ષિણાભિઃ । આપં ત્વાગ્ને ઽવભૃથેન । આપં ત્વાગ્ને વશયા । આપં ત્વાગ્ને સ્વગાકારેણેત્ય્ આહ । 2 એષા વા અગ્નેર્ આપ્તિસ્ 3 તયૈવૈનમ્ આપ્નોતિ ॥
5.5.8 અનુવાક 8 ઉપસ્થાનાદ્યભિધાનમ્
1 ગાયત્રેણ પુરસ્તાદ્ ઉપ તિષ્ઠતે પ્રાણમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ બૃહદ્રથંતરાભ્યામ્ પક્ષાવ્ ઓજ એવાસ્મિન્ દધાતિ । ઋતુસ્થા યજ્ઞાયજ્ઞિયેન પુચ્છમ્ ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ પૃષ્ઠૈર્ ઉપ તિષ્ઠતે તેજો વૈ પૃષ્ઠાનિ તેજ એવાસ્મિન્ દધાતિ પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પરાઙ્ ઐત્ તં વારવન્તીયેનાવારયત તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્ । શ્યૈતેન શ્યેતી અકુરુત તચ્ છ્યૈતસ્ય શ્યૈતત્વમ્ ॥
2 યદ્ વારવન્તીયેનોપતિષ્ઠતે વારયત એવૈનમ્ । શ્યૈતેન શ્યેતી કુરુતે પ્રજાપતેર્ હૃદયેનાપિપક્ષમ્ પ્રત્ય્ ઉપ તિષ્ઠતે પ્રેમાણમ્ એવાસ્ય ગચ્છતિ પ્રાચ્યા ત્વા દિશા સાદયામિ ગાયત્રેણ છન્દસાગ્નિના દેવતયાગ્નેઃ શીર્ષ્ણાગ્નેઃ શિર ઉપ દધામિ દક્ષિણયા ત્વા દિશા સાદયામિ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રેણ દેવતયાગ્નેઃ પક્ષેણાગ્નેઃ પક્ષમ્ ઉપ દધામિ પ્રતીચ્યા ત્વા દિશા સાદયામિ ॥

3 જાગતેન છન્દસા સવિત્રા દેવતયાગ્નેઃ પુચ્છેનાગ્નેઃ પુચ્છમ્ ઉપ દધામિ । ઉદીચ્યા ત્વા દિશા સાદયામ્ય્ આનુષ્ટુભેન છન્દસા મિત્રાવરુણાભ્યાં દેવતયાગ્નેઃ પક્ષેણાગ્નેઃ પક્ષમ્ ઉપ દધામિ । ઊર્ધ્વયા ત્વા દિશા સાદયામિ પાઙ્ક્તેન છન્દસા બૃહસ્પતિના દેવતયાગ્નેઃ પૃષ્ઠેનાગ્નેઃ પૃષ્ઠમ્ ઉપ દધામિ યો વા અપાત્માનમ્ અગ્નિં ચિનુતે ઽપાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ યઃ સાત્માનં ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ । આત્મેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । એષ વા અગ્નેર્ આત્મા સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ ॥
5.5.9 અનુવાક 9 આહુત્યાદ્યભિધાનમ્
1 અગ્ન ઉદધે યા ત ઇષુર્ યુવા નામ તયા નો મૃડ તસ્યાસ્ તે નમસ્ તસ્યાસ્ ત ઉપ જીવન્તો ભૂયાસ્મ । અગ્ને દુધ્ર ગહ્ય કિꣳશિલ વન્ય યા ત ઇષુર્ યુવા નામ તયા નો મૃડ તસ્યાસ્ તે નમસ્ તસ્યાસ્ ત ઉપ જીવન્તો ભૂયાસ્મ પઞ્ચ વા એતે ઽગ્નયો યચ્ ચિતય ઉદધિર્ એવ નામ પ્રથમો દુધ્રઃ
2 દ્વિતીયો ગહ્યસ્ તૃતીયઃ કિꣳશિલશ્ ચતુર્થો વન્યઃ પઞ્ચમસ્ તેભ્યો યદ્ આહુતીર્ ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ પ્ર દહેયુર્ યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ । વાઙ્ મ આસન્ નસોઃ પ્રાણો ઽક્ષ્યોશ્ ચક્ષુઃ કર્ણયોઃ શ્રોત્રમ્ બાહુવોર્ બલમૂરુવોર્ ઓજો ઽરિષ્ટા વિશ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ તનૂઃ
3 તનુવા મે સહ નમસ્ તે અસ્તુ મા મા હિꣳસીઃ । અપ વા એતસ્માત્ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ વાઙ્ મ આસન્ નસોઃ પ્રાણઃ । ઇત્ય્ આહ પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે યો રુદ્રો અગ્નૌ યો અપ્સુ ય ઓષધીષુ યો રુદ્રો વિશ્વા ભુવનાઽઽવિવેશ તસ્મૈ રુદ્રાય નમો અસ્તુ । આહુતિભાગા વા અન્યે રુદ્રા હવિર્ભાગાઃ
4 અન્યે શતરુદ્રીયꣳ હુત્વા ગાવીધુકં ચરુમ્ એતેન યજુષા ચરમાયામ્ ઇષ્ટકાયાં નિ દધ્યાદ્ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ તસ્ય ત્વૈ શતરુદ્રીયꣳ હુતમ્ ઇત્ય્ આહુર્ યસ્યૈતદ્ અગ્નૌ ક્રિયત ઇતિ। વસવસ્ ત્વા રુદ્રૈઃ પુરસ્તાત્ પાન્તુ પિતરસ્ ત્વા યમરાજાનઃ પિતૃભિર્ દક્ષિણતઃ પાન્ત્વ્ આદિત્યાસ્ ત્વા વિશ્વૈર્ દેવૈઃ પશ્ચાત્ પાન્તુ દ્યુતાનસ્ ત્વા મારુતો મરુદ્ભિર્ ઉત્તરતઃ પાતુ ।
5 દેવાસ્ ત્વેન્દ્રજ્યેષ્ઠા વરુણરાજાનો ઽધસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ પાન્તુ। ન વા એતેન પૂતો ન મેધ્યો ન પ્રોક્ષિતો યદ્ એનમ્ અતઃ પ્રાચીનમ્ પ્રોક્ષતિ યત્ સંચિતમ્ આજ્યેન પ્રોક્ષતિ તેન પૂતસ્ તેન મેધ્યસ્ તેન પ્રોક્ષિતઃ ॥
5.5.10 અનુવાક 10 સર્પાહુત્યાદ્યભિધાનમ્
1 સમીચી નામાસિ પ્રાચી દિક્ (તુલનીય : શૌ. અથર્વવેદ 3.27.1) તસ્યાસ્ તે ઽગ્નિર્ અધિપતિર્ અસિતો રક્ષિતા યશ્ ચાધિપતિર્ યશ્ ચ ગોપ્તા તાભ્યાં નમસ્ તૌ નો મૃડયતામ્ । તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વાં જમ્ભે દધામિ । ઓજસ્વિની નામાસિ દક્ષિણા દિક્ તસ્યાસ્ ત ઇન્દ્રો ઽધિપતિઃ પૃદાકુઃ। પ્રાચી નામાસિ પ્રતીચી દિક્ તસ્યાસ્ તે
2 સોમો ઽધિપતિઃ સ્વજઃ । અવસ્થાવા નામાસ્ય્ ઉદીચી દિક્ તસ્યાસ્ તે વરુણો ઽધિપતિસ્ તિરશ્ચરાજિઃ । અધિપત્ની નામાસિ બૃહતી દિક્ તસ્યાસ્ તે બૃહસ્પતિર્ અધિપતિઃ શ્વિત્રઃ । વશિની નામાસીયં દિક્ તસ્યાસ્ તે યમો ઽધિપતિઃ કલ્માષગ્રીવો રક્ષિતા યશ્ ચાધિપતિર્ યશ્ ચ ગોપ્તા તાભ્યાં નમસ્ તૌ નો મૃડયતામ્ । તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ
3 નો દ્વેષ્ટિ તં વાં જમ્ભે દધામિ । એતા વૈ દેવતા અગ્નિં ચિતꣳ રક્ષન્તિ તાભ્યો યદ્ આહુતીર્ ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયેયુઃ । યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ । હેતયો નામ સ્થ તેષાં વઃ પુરો ગૃહાઃ । અગ્નિર્ વ ઇષવઃ સલિલઃ । નિલિમ્પા નામ
4 સ્થ તેષાં વો દક્ષિણા ગૃહાઃ પિતરો વ ઇષવઃ સગરઃ । વજ્રિણો નામ સ્થ તેષાં વઃ પશ્ચાદ્ ગૃહાઃ સ્વપ્નો વ ઇષવો ગહ્વરઃ । અવસ્થાવાનો નામ સ્થ તેષાં વ ઉત્તરાદ્ ગૃહાઃ । આપો વ ઇષવઃ સમુદ્રઃ । અધિપતયો નામ સ્થ તેષાં વ ઉપરિ ગૃહાઃ । વર્ષં વ ઇષવો ઽવસ્વાન્ ક્રવ્યા નામ સ્થ પાર્થિવાઃ તેષાં વ ઇહ ગૃહાઃ ॥
5 અન્નં વ ઇષવો નિમિષો વાતનામમ્ । તેભ્યો વો નમસ્ તે નો મૃડયત તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ હુતાદો વા અન્યે દેવા અહુતાદો ઽન્યે તાન્ અગ્નિચિદ્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણૈતા આહુતીર્ જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનાન્ પ્રીણાતિ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । ઇષ્ટકા વૈ દેવા અહુતાદ ઇતિ
6 અનુપરિક્રામં જુહોતિ । અપરિવર્ગમ્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ । ઇમꣳ સ્તનમૂર્જસ્વન્તં ધયાપામ્ પ્રપ્યાતમ્ અગ્ને સરિરસ્ય મધ્યે । ઉત્સં જુષસ્વ મધુમન્તમૂર્વ સમુદ્રિયꣳ સદનમ્ આ વિશસ્વ ॥ યો વા અગ્નિમ્ પ્રયુજ્ય ન વિમુઞ્ચતિ યથાશ્વો યુક્તો ઽવિમુચ્યમાનઃ ક્ષુધ્યન્ પરાભવત્ય્ એવમ્ અસ્યાગ્નિઃ પરા ભવતિ તમ્ પરાભવન્તં યજમાનો ઽનુ પરા ભવતિ સો ઽગ્નિં ચિત્વા લૂક્ષઃ
7 ભવતિ । ઇમꣳ સ્તનમૂર્જસ્વન્તં ધયાપામ્ ઇત્ય્ આજ્યસ્ય પૂર્ણાꣳ સ્રુચં જુહોતિ । એષ વા અગ્નેર્ વિમોકઃ । વિમુચ્યૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન સુધાયꣳ હ વૈ વાજી સુહિતો દધાતીતિ । અગ્નિર્ વાવ વાજી તમ્ એવ તત્ પ્રીણાતિ સ એનમ્ પ્રીતઃ પ્રીણાતિ વસીયાન્ ભવતિ ॥
5.5.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધશેષભૂતપ્રથમપશુસંઘવિધિઃ
1 ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે સૂકરઃ । વરુણાય રાજ્ઞે કૃષ્ણઃ । યમાય રાજ્ઞ ઋશ્યઃ। ઋષભાય રાજ્ઞે ગવયઃ શાર્દૂલાય રાજ્ઞે ગૌરઃ પુરુષરાજાય મર્કટઃ ક્ષિપ્રશ્યેનસ્ય વર્તિકા નીલઙ્ગોઃ ક્રિમિઃ સોમસ્ય રાજ્ઞઃ કુલુઙ્ગઃ સિન્ધોઃ શિꣳશુમારઃ । હિમવતો હસ્તી ॥
5.5.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધશેષભૂતદ્વિતીય પશુસંઘવિધિઃ
1 મયુઃ પ્રાજાપત્યઃ । ઊલો હલીક્ષ્ણો વૃષદꣳશસ્ તે ધાતુઃ સરસ્વત્યૈ શારિઃ શ્યેતા પુરુષવાક્ । સરસ્વતે શુકઃ શ્યેતઃ પુરુષવાક્ । આરણ્યો ઽજો નકુલઃ શકા તે પૌષ્ણાઃ । વાચે ક્રૌઞ્ચઃ ॥
5.5.13 અનુવાક 13 અશ્વમેધશેષભૂતતૃતીયપશુસંઘવિધિઃ
1 અપાં નપ્ત્રે જષઃ । નાક્રો મકરઃ કુલીકયસ્ તે ઽકૂપારસ્ય વાચે પૈઙ્ગરાજઃ । ભગાય કુષીતકઃ । આતી વાહસો દર્વિદા તે વાયવ્યાઃ । દિગ્ભ્યશ્ ચક્રવાકઃ ॥
5.5.14 અનુવાક 14 અશ્વમેધશેષભૂતચતુર્થપશુસંઘવિધિઃ
1 બલાયાજગરઃ । આખુઃ સૃજયા શયણ્ડકસ્ તે મૈત્રાઃ । મૃત્યવે ઽસિતઃ । મન્યવે સ્વજઃ કુમ્ભીનસઃ પુષ્કરસાદો લોહિતાહિસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ પ્રતિશ્રુત્કાયૈ વાહસઃ ॥
5.5.15 અનુવાક 15 અશ્વમેધશેષભૂતપઞ્ચમપશુસંઘવિધિઃ
1 પુરુષમૃગશ્ ચન્દ્રમસે ગોધા કાલકા દાર્વાઘાટસ્ તે વનસ્પતીનામ્ એણ્ય્ અહ્ને કૃષ્ણો રાત્રિયૈ પિકઃ ક્ષ્વિઙ્કા નીલશીર્ષ્ણી તે ઽર્યમ્ણે ધાતુઃ કત્કટઃ ॥
5.5.16 અનુવાક 16 અશ્વમેધશેષભૂતષષ્ઠપશુસંઘવિધિઃ
1 સૌરી બલાકા । ઋશ્યો મયૂરઃ શ્યેનસ્ તે ગન્ધર્વાણામ્ । વસૂનાં કપિઞ્જલઃ । રુદ્રાણાં તિત્તિરિઃ । રોહિત્ કુણ્ડૃણાચી ગોલત્તિકા તા અપ્સરસામ્ અરણ્યાય સૃમરઃ ॥
5.5.17 અનુવાક 17 અશ્વમેધશેષભૂતસપ્તમપશુસંઘવિધિઃ
1 પૃષતો વૈશ્વદેવઃ પિત્વો ન્યઙ્કુઃ કશસ્ તે ઽનુમત્યૈ । અન્યવાપો ઽર્ધમાસાનામ્ માસાં કશ્યપઃ ક્વયિઃ કુટરુર્ દાત્યૌહસ્ તે સિનીવાલ્યૈ બૃહસ્પતયે શિત્પુટઃ ॥
5.5.18 અનુવાક 18 અશ્વમેધશેષભૂતાષ્ટમપશુસંઘવિધિઃ
1 શકા ભૌમી પાઙ્ક્ત્રાઃ કશો માન્થીલવસ્ તે પિતૃણામ્ ઋતૂનાં જહકા સંવત્સરાય લોપા કપોત ઉલૂકઃ શશસ્ તે નૈરૃતાઃ કૃકવાકુઃ સાવિત્રઃ ॥
5.5.19 અનુવાક 19 અશ્વમેધશેષભૂતનવમપશુસંઘવિધિઃ
1 રુરૂ રૌદ્રઃ કૃકલાસઃ શકુનિઃ પિપ્પકા તે શરવ્યાયૈ હરિણો મારુતઃ । બ્રહ્મણે શાર્ગઃ તરક્ષુઃ કૃષ્ણઃ શ્વા ચતુરક્ષો ગર્દભસ્ ત ઇતરજનાનામ્ અગ્નયે ધૂઙ્ક્ષ્ણા ॥
5.5.20 અનુવાક 20 અશ્વમેધશેષભૂતદશમપશુસંઘવિધિઃ

1 અલજ આન્તરિક્ષઃ । ઉદ્રો મદ્ગુઃ પ્લવસ્ તે ઽપામ્ અદિત્યૈ હꣳસસાચિઃ । ઇન્દ્રાણ્યૈ કીર્શા ગૃધ્રઃ શિતિકક્ષી વાર્ધ્રાણસસ્ તે દિવ્યાઃ । દ્યાવાપૃથિવ્યા શ્વાવિત્ ॥
5.5.21 અનુવાક 21 અશ્વમેધશેષભૂતએકાદશપશુસંઘવિધિઃ
1 સુપર્ણઃ પાર્જન્યઃ । હꣳસો વૃકો વૃષદꣳશસ્ ત ઐન્દ્રાઃ । અપામ્ ઉદ્રઃ । અર્યમ્ણે લોપાશઃ સિꣳહો નકુલો વ્યાઘ્રસ્ તે મહેન્દ્રાય કામાય પરસ્વાન્ ॥
5.5.22 અનુવાક 22 અશ્વમેધશેષભૂતપ્રથમગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ
1 આગ્નેયઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ સારસ્વતી મેષી બભ્રુઃ સૌમ્યઃ પૌષ્ણઃ શ્યામઃ શિતિપૃષ્ઠો બાર્હસ્પત્યઃ શિલ્પો વૈશ્વદેવઃ । ઐન્દ્રો ઽરુણઃ । મારુતઃ કલ્માષઃ । ઐન્દ્રાગ્નઃ સꣳહિતઃ । અધોરામઃ સાવિત્રઃ । વારુણઃ પેત્વઃ ॥
5.5.23 અનુવાક 23 અશ્વમેધશેષભૂતદ્વિતીયં ગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ
1 અશ્વસ્ તૂપરો ગોમૃગસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ । આગ્નેયૌ કૃષ્ણગ્રીવૌ ત્વાષ્ટ્રૌ લોમશસક્થૌ શિતિપૃષ્ઠૌ બાર્હસ્પત્યૌ ધાત્રે પૃષોદરઃ સૌર્યો બલક્ષઃ પેત્વઃ ॥
5.5.24અનુવાક 24 અશ્વમેધશેષભૂતતૃતીયગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ
1 અગ્નયે ઽનીકવતે રોહિતાઞ્જિર્ અનડ્વાન્ અધોરામૌ સાવિત્રૌ પૌષ્ણૌ રજતનાભી વૈશ્વદેવૌ પિશંગૌ તૂપરૌ મારુતઃ કલ્માષઃ । આગ્નેયઃ કૃષ્ણો ઽજઃ સારસ્વતી મેષી વારુણઃ કૃષ્ણ એકશિતિપાત્ પેત્વઃ ॥
5.5.1 અનુવાક

દીક્ષણીયેષ્ટકાભિધાનમ્

યદ્ એકેન સꣳસ્થાપયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય ।
ઐન્દ્રાઃ પશવો યે મુષ્કરાઃ ।
યદ્ ઐન્દ્રાઃ સન્તો ઽગ્નિભ્ય આલભ્યન્તે દેવતાભ્યઃ સમદં દધાતિ ।
આગ્નેયીસ્ ત્રિષ્ટુભો યાજ્યાનુવાક્યાઃ કુર્યાત્ ।
યદ્ અગ્નેયીસ્ તેનાગ્નેયાઃ ।
યત્ ત્રિષ્ટુભસ્ તેનૈન્દ્રાઃ
સમૃદ્ધ્યૈ
ન દેવતાભ્યઃ સમદં દધાતિ
વાયવે નિયુત્વતે તૂપરમ્ આ લભતે તેજો ઽગ્નેર્ વાયુસ્
તેજસ એષ આ લભ્યતે
તસ્માદ્ યદ્રિયઙ્ વાયુઃ

વાતિ તદ્રિયઙ્ઙ્ અગ્નિર્ દહતિ
સ્વમ્ એવ તત્ તેજો ઽન્વ્ એતિ
યન્ ન નિયુત્વતે સ્યાદ્ ઉન્ માદ્યેદ્ યજમાનઃ ।
નિયુત્વતે ભવતિ યજમાનસ્યાનુન્માદાય
વાયુમતી શ્વેતવતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ
સતેજસ્ત્વાય
હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્ર ઇત્ય્ આઘારમ્ આ ઘારયતિ
પ્રજાપતિર્ વૈ હિરણ્યગર્ભઃ
પ્રજાપતેર્ અનુરૂપત્વાય
સર્વાણિ વા એષ રૂપાણિ પશૂનામ્ પ્રત્ય્ આ લભ્યતે।
યચ્ છ્મશ્રુણસ્ તત્

પુરુષાણાꣳ રૂપમ્ ।
યત્ તૂપરસ્ તદ્ અશ્વાનામ્ ।
યદ્ અન્યતોદન્ તદ્ ગવામ્ ।
યદ્ અવ્યા ઇવ શફાસ્ તદ્ અવીનામ્ ।
યદ્ અજસ્ તદ્ અજાનામ્ ।
વાયુર્ વૈ પશૂનામ્ પ્રિયં ધામ
યદ્ વાયવ્યો ભવત્ય્ એતમ્ એવૈનમ્ અભિ સંજાનાનાઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્તે
વાયવ્યઃ કાર્યા3ઃ પ્રાજાપત્યા3 ઇત્ય્ આહુઃ ।
યદ્ વાયવ્યં કુર્યાત્ પ્રજાપતેર્ ઇયાત્ ।
યત્ પ્રાજાપત્યં કુર્યાદ્ વાયોઃ

ઇયાત્ ।
યદ્ વાયવ્યઃ પશુર્ ભવતિ તેન વાયોર્ નૈતિ
યત્ પ્રાજાપત્યઃ પુરોડાશો ભવતિ તેન પ્રાજાપતેર્ નૈતિ
યદ્ દ્વાદશકપાલસ્ તેન વૈશ્વાનરાન્ નૈતિ ।
આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્ વપતિ દીક્ષિષ્યમાણઃ ।
અગ્નિઃ સર્વા દેવતા વિષ્ણુર્ યજ્ઞઃ ।
દેવતાશ્ ચૈવ યજ્ઞં ચાઽઽ રભતે ।
અગ્નિર્ અવમો દેવતાનાં વિષ્ણુઃ પરમઃ ।
યદ્ આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપતિ દેવતાઃ

એવોભયતઃ પરિગૃહ્ય યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે
પુરોડાશેન વૈ દેવા અમુષ્મિઁલ્લોક આર્ધ્નુવઞ્ ચરુણાસ્મિન્
યઃ કામયેત ।
અમુષ્મિઁલ્લોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ સ પુરોડાશં કુર્વીત ।
અમુષ્મિન્ન્ એવ લોક ઋધ્નોતિ
યદ્ અષ્ટાકપાલસ્ તેનાગ્નેયઃ ।
યત્ ત્રિકપાલસ્ તેન વૈષ્ણવઃ
સમૃદ્ધ્યૈ
યઃ કામયેત ।
અસ્મિઁલ્લોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ સ ચરું કુર્વીત ।
અગ્નેર્ ઘૃતં વિષ્ણોસ્ તણ્ડુલાસ્
તસ્માત્

ચરુઃ કાર્યઃ ।
અસ્મિન્ન્ એવ લોક ઋધ્નોતિ ।
આદિત્યો ભવતિ ।
ઇયં વા અદિતિઃ ।
અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠત્ય્ અથો અસ્યામ્ એવાધિ યજ્ઞં તનુતે
યો વૈ સંવત્સરમ્ ઉખ્યમ્ અભૃત્વાગ્નિં ચિનુતે યથા સામિ ગર્ભો ઽવપદ્યતે તાદૃગ્ એવ તત્ ।
આર્તિમ્ આર્છેત્ ।
વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્
સંવત્સરો વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ ।
યથા સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા

કાલ આગતે વિજાયત એવમ્ એવ સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા કાલ આગતે ઽગ્નિં ચિનુતે
નાર્તિમ્ આર્છતિ ।
એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ
પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અવ રુન્દ્ધે
ત્રીણ્ય્ એતાનિ હવીꣳષિ ભવન્તિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષાં લોકાનાꣳ રોહાય ॥
5.5.2 અનુવાક

ચયનતત્ફલાભિધાનમ્

પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પ્રેણાઽનુ પ્રાવિશત્
તાભ્યઃ પુનઃ સમ્ભવિતું નાશક્નોત્
સો ઽબ્રવીત્ ।
ઋધ્નવદ્ ઇત્ સ યો મેતઃ પુનઃ સંચિનવદ્ ઇતિ
તં દેવાઃ સમ્ અચિન્વન્
તતો વૈ ત આર્ધ્નુવન્
યત્ સમચિન્વન્ તચ્ ચિત્યસ્ય ચિત્યત્વમ્ ।
ય એવં વિદાન્ અગ્નિં ચિનુત ઋધ્નોત્ય્ એવ
કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ ।
અગ્નિવાન્

અસાનીતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે ।
અગ્નિવાન્ એવ ભવતિ
કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ ।
દેવા મા વેદન્ન્ ઇતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે
વિદુર્ એનં દેવાઃ
કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ ।
ગૃહ્ય્ અસાનીતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે
ગૃહ્ય્ એવ ભવતિ
કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ ।
પશુમાન્ અસાનીતિ વા અગ્નિઃ

ચીયતે
પશુમાન્ એવ ભવતિ
કસ્મૈ કમ્ અગ્નિશ્ ચીયત ઇત્ય્ આહુઃ
સપ્ત મા પુરુષા ઉપ જીવાન્ ઇતિ વા અગ્નિશ્ ચીયતે
ત્રયઃ પ્રાઞ્ચસ્ ત્રયઃ પ્રત્યઞ્ચ આત્મા સપ્તમ એતાવન્ત એવૈનમ્ અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ જીવન્તિ
પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિકીષત
તમ્ પૃથિવ્યબ્રવીત્ ।
ન મય્ય્ અગ્નિં ચેષ્યસેઽતિ મા ધક્ષ્યતિ સા ત્વાઽતિદહ્યમાના વિ ધવિષ્યે

સ પાપીયાન્ ભવિષ્યસીતિ।
સો ઽબ્રવીત્
તથા વા અહં કરિષ્યામિ યથા ત્વા નાતિધક્ષ્યતીતિ
સ ઇમામ્ અભ્ય્ અમૃશત્
પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ।
ઇતિ ।
ઇમામ્ એવેષ્ટકાં કૃત્વોપાધત્તાનતિદાહાય
યત્ પ્રત્ય્ અગ્નિં ચિન્વીત તદ્ અભિ મૃશેત્
પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ

ઇતિ ।
ઇમામ્ એવેષ્ટકાં કૃત્વોપ ધત્તે ઽનતિદાહાય
પ્રજાપતિર્ અકામયત
પ્ર જાયેયેતિ
સ એતમ્ ઉખ્યમ્ અપશ્યત્
તꣳ સંવત્સરમ્ અબિભસ્
તતો વૈ સ પ્રાજાયત
તસ્માત્ સંવત્સરમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે
તં વસવો ઽબ્રુવન્
પ્ર ત્વમ્ અજનિષ્ઠા વયમ્ પ્ર જાયામહા ઇતિ
તં વસુભ્યઃ પ્રાયચ્છત્
તં ત્રીણ્ય્ અહાન્ય્ અબિભરુઃ ।
તેન

ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ
તસ્માત્ ત્ર્યહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે
તાન્ રુદ્રા અબ્રુવન્
પ્ર યૂયમ્ અજનિઢ્વં વયમ્ પ્ર જાયામહા ઇતિ
તꣳ રુદ્રેભ્યઃ પ્રાયચ્છન્
તꣳ ષડ્ અહાન્ય્ અબિભરુસ્
તેન ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ
તસ્માત્ ષડહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે
તાન્ આદિત્યા અબ્રુવન્
પ્ર યૂયમ્ અજનિઢ્વં વયમ્

પ્ર જાયામહા ઇતિ ।
તમ્ આદિત્યેભ્યઃ પ્રાયચ્છન્
તં દ્વાદશાહાન્ય્ અબિભરુસ્
તેન ત્રીણિ ચ શતાન્ય્ અસૃજન્ત ત્રયસ્ત્રિꣳશતં ચ
તસ્માદ્ દ્વાદશાહમ્ ભાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે
તેનૈવ તે સહસ્રમ્ અસૃજન્તોખાꣳ સહસ્રતમીમ્ ।
ય એવમ્ ઉખ્યꣳ સાહસ્રં વેદ પ્ર સહસ્રમ્ પશૂન્ આપ્નોતિ ॥
5.5.3 અનુવાક

ઉખાહોમાદેરભિધાનમ્

યજુષા વા એષા ક્રિયતે યજુષા પચ્યતે યજુષા વિ મુચ્યતે યદ્ ઉખા
સા વા એષૈતર્હિ યાતયામ્ની સા ન પુનઃ પ્રયુજ્યેત્ય્ આહુઃ ।
અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ ઇત્ય્ ઉખાયાં જુહોતિ
તેનૈવૈનામ્ પુનઃ પ્ર યુઙ્ક્તે તેનાયાતયામ્ની
યો વા અગ્નિં યોગ આગતે યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ ।
અગ્ને

યુક્ષ્વા હિ યે તવ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નેર્ યોગસ્
તેનૈવૈનં યુનક્તિ યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
ન્યઙ્ઙ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્યા3 ઉત્તાના3 ઇતિ
વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ ।
યન્ ન્યઞ્ચં ચિનુયાત્ પૃષ્ટિત એનમ્ આહુતય ઋચ્છેયુઃ ।
યદ્ ઉત્તાનં ન પતિતુꣳ શક્નુયાદ્ અસુવર્ગ્યો ઽસ્ય સ્યાત્
પ્રાચીનમ્ ઉત્તાનમ્

પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ મુખત એવૈનમ્ આહુતય ઋચ્છન્તિ નોત્તાનં ચિનુતે સુવર્ગ્યો ઽસ્ય ભવતિ
સૌર્યા જુહોતિ ચક્ષુર્ એવાસ્મિન્ પ્રતિ દધાતિ
દ્વિર્ જુહોતિ દ્વે હિ ચક્ષુષી
સમાન્યા જુહોતિ સમાનꣳ હિ ચક્ષુઃ સમૃદ્ધ્યૈ ॥
દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે વામં વસુ સં ન્યદધત
તદ્ દેવા વામભૃતાઽવૃઞ્જત
તદ્ વામભૃતો વામભૃત્ત્વમ્ ।
યદ્ વામભૃતમ્ ઉપદધાતિ વામમ્ એવ તયા વસુ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
હિરણ્યમૂર્ધ્ની ભવતિ
જ્યોતિર્ વૈ હિરણ્યં જ્યોતિર્ વામમ્ ।
જ્યોતિષૈવાસ્ય જ્યોતિર્ વામં વૃઙ્ક્તે
દ્વિયજુર્ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.5.4 અનુવાક

રેતઃસિગાદ્યભિધાનમ્

આપો વરુણસ્ય પત્નય આસન્ તા અગ્નિર્ અભ્ય્ ધ્યાયત્ તાઃ સમ્ અભવત્ તસ્ય રેતઃ પરાઽપતત્ તદ્ ઇયમ્ અભવદ્ યદ્ દ્વિતીયમ્ પરાઽપતત્ તદ્ અસાવ્ અભવદ્ ઇયં વૈ વિરાડ્ અસૌ
યદ્ વિરાજાવ્ ઉપદધાતીમે એવોપ ધત્તે
યદ્ વા અસૌ રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ અસ્યામ્ પ્રતિ તિષ્ઠતિ તત્ પ્ર જાયતે તા ઓષધયઃ

વીરુધો ભવન્તિ તા અગ્નિર્ અત્તિ ય એવં વેદ પ્રૈવ જાયતે ઽન્નાદો ભવતિ યો રેતસ્વી સ્યાત્ પ્રથમાયાં તસ્ય ચિત્યામ્ ઉભે ઉપ દધ્યાદ્ ઇમે એવાસ્મૈ સમીચી રેતઃ સિઞ્ચતો યઃ સિક્તરેતાઃ સ્યાત્ પ્રથમાયાં તસ્ય ચિત્યામ્ અન્યામ્ ઉપ દધ્યાદ્ ઉત્તમાયામ્ અન્યાꣳ રેત એવાસ્ય સિક્તમ્ આભ્યામ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ ॥
સંવત્સરં ન કમ્

ચન પ્રત્યવરોહેન્ ન હીમે કં ચન પ્રત્યવરોહતસ્ તદ્ એનયોર્ વ્રતમ્ ।
યો વા અપશીર્ષાણમ્ અગ્નિં ચિનુતે ઽપશીર્ષામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ યઃ સશીર્ષાણં ચિનુતે સશીર્ષામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ
ચિત્તિં જુહોમિ મનસા ઘૃતેન યથા દેવા ઇહાઽઽગમન્ વીતિહોત્રા ઋતાવૃધઃ સમુદ્રસ્ય વયુનસ્ય પત્મઞ્ જુહોમિ વિશ્વકર્મણે વિશ્વાઽહામર્ત્યꣳ હવિર્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપધાય જુહોતિ

એતદ્ વા અગ્નેઃ શિરઃ સશીર્ષાણમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે સશીર્ષાઽમુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ
સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિસ્ તસ્ય યદ્ અયથાપૂર્વં ક્રિયતે ઽસુવર્ગ્યમ્ અસ્ય તત્।
સુવર્ગ્યો ઽગ્નિઃ।
ચિતિમ્ ઉપધાયાભિ મૃશેત્ ।
ચિત્તિમ્ અચિત્તિં ચિનવદ્ વિ વિદ્વાન્ પૃષ્ઠેવ વીતા વૃજિના ચ મર્તાન્ રાયે ચ નઃ સ્વપત્યાય દેવ દિતિં ચ રાસ્વાદિતિમ્ ઉરુષ્યેતિ યથાપૂર્વમ્ એવૈનામ્ ઉપ ધત્તે
પ્રાઞ્ચમ્ એનં ચિનુતે સુવર્ગ્યો ઽસ્ય ભવતિ ॥
5.5.5 અનુવાક

હિરણ્યેષ્ટકાદેરભિધાનમ્

વિશ્વકર્મા દિશામ્ પતિઃ સ નઃ પશૂન્ પાતુ સો ઽસ્માન્ પાતુ તસ્મૈ નમઃ
પ્રજાપતી રુદ્રો વરુણો ઽગ્નિર્ દિશામ્ પતિઃ સ નઃ પશૂન્ પાતુ સો ઽસ્માન્ પાતુ તસ્મૈ નમઃ ।
એતા વૈ દેવતા એતેષામ્ પશૂનામ્ અધિપતયસ્
તાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યઃ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ
હિરણ્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
એતાભ્ય એવ દેવતાભ્યો નમસ્ કરોતિ
બ્રહ્મવાદિનઃ

વદન્તિ ।
અગ્નૌ ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ પ્ર દધાતિ શુચારણ્યાન્ અર્પયતિ કિં તત ઉચ્ છિꣳષતીતિ
યદ્ ધિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાત્ય્ અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ અમૃતેનૈવ ગ્રામ્યેભ્યઃ પશુભ્યો ભેષજં કરોતિ નૈનાન્ હિનસ્તિ
પ્રાણો વૈ પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણા વ્યાનો દ્વિતીયાઽપાનસ્ તૃતીયા ।
અનુ પ્રાણ્યાત્ પ્રથમાꣳ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપધાય
પ્રાણેનૈવ પ્રાણꣳ સમ્ અર્ધયતિ
વ્યન્યાત્

દ્વિતીયામ્ ઉપધાય
વ્યાનેનૈવ વ્યાનꣳ સમ્ અર્ધયતિ ।
અપાન્યાત્ તૃતીયામ્ ઉપધાય ।
અપાનેનૈવાપાનꣳ સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો પ્રાણૈર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે
ભૂર્ ભુવઃ સુવર્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપ દધાતિ ।
ઇમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણાઃ ।
એતાભિઃ ખલુ વૈ વ્યાહૃતીભિઃ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાયત
યદ્ એતાભિર્ વ્યાહૃતીભિઃ સ્વયમાતૃણ્ણા ઉપદધાતીમાન્ એવ લોકાન્ ઉપધાયૈષુ

લોકેષ્વ્ અધિ પ્ર જાયતે ।
પ્રાણાય વ્યાનાયાપાનાય વાચે ત્વા ચક્ષુષે ત્વા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ।
અગ્નિના વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ અજિગાꣳસન્
તેન પતિતું નાશક્નુવન્
ત એતાશ્ ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણા અપશ્યન્
તા દિક્ષૂપાદધત
તેન સર્વતશ્ચક્ષુષા સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
યચ્ ચતસ્રઃ સ્વયમાતૃણ્ણા દિક્ષૂપદધાતિ સર્વતશ્ચક્ષુષૈવ તદ્ અગ્નિના યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ ॥
5.5.6 અનુવાક

અહ્નાં રૂપાદીનામભિધાનમ્

અગ્ન આ યાહિ વીતયે ।
ઇત્ય્ આહાહ્વતૈવૈનમ્
અગ્નિં દૂતં વૃણીમહે ।
ઇત્ય્ આહ હુત્વૈવૈનં વૃણીતે ।
અગ્નિનાગ્નિઃ સમ્ ઇધ્યતે ।
ઇત્ય્ આહ સમ્ ઇન્દ્ધ એવૈનમ્
અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનત્ ।
ઇત્ય્ આહ સમિદ્ધ એવાસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયં દધાતિ ।
અગ્ને સ્તોમમ્ મનામહે ।
ઇત્ય્ આહ મનુત એવૈનમ્
એતાનિ વા અહ્નાꣳ રૂપાણિ

અન્વહમ્ એવૈનં ચિનુતે ।
અવાહ્નાꣳ રૂપાણિ રુન્દ્ધે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ યાતયામ્નીર્ અન્યા ઇષ્ટકા અયાતયામ્ની લોકમ્પૃણેત્ય્ ઐન્દ્રાગ્ની હિ બાર્હસ્પત્યેતિ બ્રૂયાત્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની ચ હિ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિશ્ ચાયાતયામાનઃ ।
અનુચરવતી ભવતિ ।
અજામિત્વાય ।
અનુષ્ટુભાનુ ચરતિ ।
આત્મા વૈ લોકમ્પૃણા પ્રાણો ઽનુષ્ટુપ્ તસ્માત્ પ્રાણઃસર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અનુ ચરતિ
તા અસ્ય સૂદદોહસઃ

ઇત્ય્ આહ
તસ્માત્ પરુષિપરુષિ રસઃ।
સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નય ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ પૃશ્ન્ય્ અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અર્કો વા અગ્નિર્ અર્કો ઽન્નમ્ અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ તૃષ્વ્ આ રોચને દિવ ઇત્ય્ આહ ।
ઇમાન્ એવાસ્મૈ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કરોતિ
યો વા ઇષ્ટકાનામ્ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદેત્ય્ આહ ।
એષા વા ઇષ્ટકાનામ્ પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ॥
5.5.7અનુવાક

યૂપૈકત્વાદીનામભિધાનમ્

સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે યદ્ અગ્નિઃ।
વજ્ર એકાદશિની
યદ્ અગ્નાવ્ એકાદશિનીમ્ મિનુયાદ્ વજ્રેણૈનꣳ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ અન્તર્ દધ્યાત્ ।
યન્ ન મિનુયાત્ સ્વરુભિઃ પશૂન્ વ્યર્ધયેત્ ।
એકયૂપમ્ મિનોતિ
નૈનં વજ્રેણ સુવર્ગાલ્ લોકાદ્ અન્તર્દધાતિ ન સ્વરુભિઃ પશૂન્ વ્યર્ધયતિ
વિ વા એષ ઇન્દ્રિયેણ વીર્યેણર્ધ્યતે યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ ।
ઐન્દ્રિયા

ઋચાઽઽક્રમણમ્ પ્રતીષ્ટકામ્ ઉપ દધ્યાત્ ।
નેન્દ્રિયેણ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે
રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
તસ્ય તિસ્રઃ શરવ્યાઃ પ્રતીચી તિરશ્ચ્ય્ અનૂચી
તાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યો ઽગ્નિં ચિનુતે ।
અગ્નિં ચિત્વા તિસૃધન્વમ્ અયાચિતમ્ બ્રાહ્મણાય દદ્યાત્
તાભ્ય એવ નમસ્ કરોતિ ।
અથો તાભ્ય એવાઽઽત્માનં નિષ્ક્રીણીતે
યત્ તે રુદ્ર પુરઃ

ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે
તસ્મૈ તે રુદ્ર સંવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ
યત્ તે રુદ્ર દક્ષિણા ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે
તસ્મૈ તે રુદ્ર પરિવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ
યત્ તે રુદ્ર પશ્ચાદ્ ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે
તસ્મૈ તે રુદ્રેદાવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ
યત્ તે રુદ્રોત્તરાદ્ ધનુસ્ તત્

વાતો અનુ વાતુ તે
તસ્મૈ તે રુદ્રેદુવત્સરેણ નમસ્ કરોમિ
યત્ તે રુદ્રોપરિ ધનુસ્ તદ્ વાતો અનુ વાતુ તે
તસ્મૈ તે રુદ્ર વત્સરેણ નમસ્ કરોમિ
રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ
સ યથા વ્યાઘ્રઃ ક્રુદ્ધસ્ તિષ્ઠત્ય્ એવં વા એષ એતર્હિ
સંચિતમ્ એતૈર્ ઉપ તિષ્ઠતે
નમસ્કારૈર્ એવૈનꣳ શમયતિ
યે ઽગ્નયઃ

પુરીષ્યાઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમ્ અનુ ।
તેષાં ત્વમ્ અસ્ય્ ઉત્તમઃ પ્ર ણો જીવાતવે સુવ ॥
આપં ત્વાગ્ને મનસા ।
આપં ત્વાગ્ને તપસા ।
આપં ત્વાગ્ને દીક્ષયા ।
આપં ત્વાગ્ન ઉપસદ્ભિઃ ।
આપં ત્વાગ્ને સુત્યયા ।
આપં ત્વાગ્ને દક્ષિણાભિઃ ।
આપં ત્વાગ્ને ઽવભૃથેન ।
આપં ત્વાગ્ને વશયા ।
આપં ત્વાગ્ને સ્વગાકારેણેત્ય્ આહ ।
2 એષા વા અગ્નેર્ આપ્તિસ્
3 તયૈવૈનમ્ આપ્નોતિ ॥
5.5.8 અનુવાક

ઉપસ્થાનાદ્યભિધાનમ્

ગાયત્રેણ પુરસ્તાદ્ ઉપ તિષ્ઠતે પ્રાણમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
બૃહદ્રથંતરાભ્યામ્ પક્ષાવ્ ઓજ એવાસ્મિન્ દધાતિ ।
ઋતુસ્થા યજ્ઞાયજ્ઞિયેન પુચ્છમ્ ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
પૃષ્ઠૈર્ ઉપ તિષ્ઠતે
તેજો વૈ પૃષ્ઠાનિ
તેજ એવાસ્મિન્ દધાતિ
પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત
સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પરાઙ્ ઐત્
તં વારવન્તીયેનાવારયત તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્ ।
શ્યૈતેન શ્યેતી અકુરુત તચ્ છ્યૈતસ્ય શ્યૈતત્વમ્

યદ્ વારવન્તીયેનોપતિષ્ઠતે વારયત એવૈનમ્ ।
શ્યૈતેન શ્યેતી કુરુતે
પ્રજાપતેર્ હૃદયેનાપિપક્ષમ્ પ્રત્ય્ ઉપ તિષ્ઠતે
પ્રેમાણમ્ એવાસ્ય ગચ્છતિ
પ્રાચ્યા ત્વા દિશા સાદયામિ ગાયત્રેણ છન્દસાગ્નિના દેવતયાગ્નેઃ શીર્ષ્ણાગ્નેઃ શિર ઉપ દધામિ
દક્ષિણયા ત્વા દિશા સાદયામિ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેન્દ્રેણ દેવતયાગ્નેઃ પક્ષેણાગ્નેઃ પક્ષમ્ ઉપ દધામિ
પ્રતીચ્યા ત્વા દિશા સાદયામિ

જાગતેન છન્દસા સવિત્રા દેવતયાગ્નેઃ પુચ્છેનાગ્નેઃ પુચ્છમ્ ઉપ દધામિ ।
ઉદીચ્યા ત્વા દિશા સાદયામ્ય્ આનુષ્ટુભેન છન્દસા મિત્રાવરુણાભ્યાં દેવતયાગ્નેઃ પક્ષેણાગ્નેઃ પક્ષમ્ ઉપ દધામિ ।
ઊર્ધ્વયા ત્વા દિશા સાદયામિ પાઙ્ક્તેન છન્દસા બૃહસ્પતિના દેવતયાગ્નેઃ પૃષ્ઠેનાગ્નેઃ પૃષ્ઠમ્ ઉપ દધામિ
યો વા અપાત્માનમ્ અગ્નિં ચિનુતે ઽપાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ
યઃ સાત્માનં ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ।
આત્મેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
એષ વા અગ્નેર્ આત્મા
સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે
સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ ॥
5.5.9 અનુવાક

આહુત્યાદ્યભિધાનમ્

અગ્ન ઉદધે યા ત ઇષુર્ યુવા નામ તયા નો મૃડ તસ્યાસ્ તે નમસ્ તસ્યાસ્ ત ઉપ જીવન્તો ભૂયાસ્મ ।
અગ્ને દુધ્ર ગહ્ય કિꣳશિલ વન્ય
યા ત ઇષુર્ યુવા નામ તયા નો મૃડ તસ્યાસ્ તે નમસ્ તસ્યાસ્ ત ઉપ જીવન્તો ભૂયાસ્મ
પઞ્ચ વા એતે ઽગ્નયો યચ્ ચિતય ઉદધિર્ એવ નામ પ્રથમો દુધ્રઃ

દ્વિતીયો ગહ્યસ્ તૃતીયઃ કિꣳશિલશ્ ચતુર્થો વન્યઃ પઞ્ચમસ્ તેભ્યો યદ્ આહુતીર્ ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ પ્ર દહેયુર્ યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ ।
વાઙ્ મ આસન્ નસોઃ પ્રાણો ઽક્ષ્યોશ્ ચક્ષુઃ કર્ણયોઃ શ્રોત્રમ્ બાહુવોર્ બલમૂરુવોર્ ઓજો ઽરિષ્ટા વિશ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ તનૂઃ

તનુવા મે સહ નમસ્ તે અસ્તુ મા મા હિꣳસીઃ ।
અપ વા એતસ્માત્ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ વાઙ્ મ આસન્ નસોઃ પ્રાણઃ ।
ઇત્ય્ આહ પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે
યો રુદ્રો અગ્નૌ યો અપ્સુ ય ઓષધીષુ યો રુદ્રો વિશ્વા ભુવનાઽઽવિવેશ તસ્મૈ રુદ્રાય નમો અસ્તુ ।
આહુતિભાગા વા અન્યે રુદ્રા હવિર્ભાગાઃ

અન્યે શતરુદ્રીયꣳ હુત્વા ગાવીધુકં ચરુમ્ એતેન યજુષા ચરમાયામ્ ઇષ્ટકાયાં નિ દધ્યાદ્ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ તસ્ય ત્વૈ શતરુદ્રીયꣳ હુતમ્
ઇત્ય્ આહુર્ યસ્યૈતદ્ અગ્નૌ ક્રિયત ઇતિ।
વસવસ્ ત્વા રુદ્રૈઃ પુરસ્તાત્ પાન્તુ પિતરસ્ ત્વા યમરાજાનઃ પિતૃભિર્ દક્ષિણતઃ પાન્ત્વ્ આદિત્યાસ્ ત્વા વિશ્વૈર્ દેવૈઃ પશ્ચાત્ પાન્તુ દ્યુતાનસ્ ત્વા મારુતો મરુદ્ભિર્ ઉત્તરતઃ પાતુ

દેવાસ્ ત્વેન્દ્રજ્યેષ્ઠા વરુણરાજાનો ઽધસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ પાન્તુ।
ન વા એતેન પૂતો ન મેધ્યો ન પ્રોક્ષિતો યદ્ એનમ્ અતઃ પ્રાચીનમ્ પ્રોક્ષતિ યત્ સંચિતમ્ આજ્યેન પ્રોક્ષતિ તેન પૂતસ્ તેન મેધ્યસ્ તેન પ્રોક્ષિતઃ ॥
5.5.10 અનુવાક

સર્પાહુત્યાદ્યભિધાનમ્

સમીચી નામાસિ પ્રાચી દિક્ (તુલનીય : શૌ. અથર્વવેદ 3.27.1)
તસ્યાસ્ તે ઽગ્નિર્ અધિપતિર્ અસિતો રક્ષિતા
યશ્ ચાધિપતિર્ યશ્ ચ ગોપ્તા તાભ્યાં નમસ્ તૌ નો મૃડયતામ્ ।
તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વાં જમ્ભે દધામિ ।
ઓજસ્વિની નામાસિ દક્ષિણા દિક્
તસ્યાસ્ ત ઇન્દ્રો ઽધિપતિઃ પૃદાકુઃ।
પ્રાચી નામાસિ પ્રતીચી દિક્
તસ્યાસ્ તે

સોમો ઽધિપતિઃ સ્વજઃ ।
અવસ્થાવા નામાસ્ય્ ઉદીચી દિક્
તસ્યાસ્ તે વરુણો ઽધિપતિસ્ તિરશ્ચરાજિઃ ।
અધિપત્ની નામાસિ બૃહતી દિક્
તસ્યાસ્ તે બૃહસ્પતિર્ અધિપતિઃ શ્વિત્રઃ ।
વશિની નામાસીયં દિક્
તસ્યાસ્ તે યમો ઽધિપતિઃ કલ્માષગ્રીવો રક્ષિતા
યશ્ ચાધિપતિર્ યશ્ ચ ગોપ્તા તાભ્યાં નમસ્ તૌ નો મૃડયતામ્ ।
તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ

નો દ્વેષ્ટિ તં વાં જમ્ભે દધામિ ।
એતા વૈ દેવતા અગ્નિં ચિતꣳ રક્ષન્તિ
તાભ્યો યદ્ આહુતીર્ ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયેયુઃ ।
યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનાઞ્ છમયતિ
નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ ।
હેતયો નામ સ્થ
તેષાં વઃ પુરો ગૃહાઃ ।
અગ્નિર્ વ ઇષવઃ સલિલઃ ।
નિલિમ્પા નામ

સ્થ
તેષાં વો દક્ષિણા ગૃહાઃ
પિતરો વ ઇષવઃ સગરઃ ।
વજ્રિણો નામ સ્થ
તેષાં વઃ પશ્ચાદ્ ગૃહાઃ
સ્વપ્નો વ ઇષવો ગહ્વરઃ ।
અવસ્થાવાનો નામ સ્થ
તેષાં વ ઉત્તરાદ્ ગૃહાઃ ।
આપો વ ઇષવઃ સમુદ્રઃ ।
અધિપતયો નામ સ્થ
તેષાં વ ઉપરિ ગૃહાઃ ।
વર્ષં વ ઇષવો ઽવસ્વાન્
ક્રવ્યા નામ સ્થ પાર્થિવાઃ
તેષાં વ ઇહ ગૃહાઃ

અન્નં વ ઇષવો નિમિષો વાતનામમ્ ।
તેભ્યો વો નમસ્
તે નો મૃડયત
તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ
હુતાદો વા અન્યે દેવા અહુતાદો ઽન્યે
તાન્ અગ્નિચિદ્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ
દધ્ના મધુમિશ્રેણૈતા આહુતીર્ જુહોતિ
ભાગધેયેનૈવૈનાન્ પ્રીણાતિ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
ઇષ્ટકા વૈ દેવા અહુતાદ ઇતિ

અનુપરિક્રામં જુહોતિ ।
અપરિવર્ગમ્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ ।
ઇમꣳ સ્તનમૂર્જસ્વન્તં ધયાપામ્ પ્રપ્યાતમ્ અગ્ને સરિરસ્ય મધ્યે ।
ઉત્સં જુષસ્વ મધુમન્તમૂર્વ સમુદ્રિયꣳ સદનમ્ આ વિશસ્વ ॥
યો વા અગ્નિમ્ પ્રયુજ્ય ન વિમુઞ્ચતિ યથાશ્વો યુક્તો ઽવિમુચ્યમાનઃ ક્ષુધ્યન્ પરાભવત્ય્ એવમ્ અસ્યાગ્નિઃ પરા ભવતિ
તમ્ પરાભવન્તં યજમાનો ઽનુ પરા ભવતિ
સો ઽગ્નિં ચિત્વા લૂક્ષઃ

ભવતિ ।
ઇમꣳ સ્તનમૂર્જસ્વન્તં ધયાપામ્ ઇત્ય્ આજ્યસ્ય પૂર્ણાꣳ સ્રુચં જુહોતિ ।
એષ વા અગ્નેર્ વિમોકઃ ।
વિમુચ્યૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ
તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન
સુધાયꣳ હ વૈ વાજી સુહિતો દધાતીતિ ।
અગ્નિર્ વાવ વાજી
તમ્ એવ તત્ પ્રીણાતિ
સ એનમ્ પ્રીતઃ પ્રીણાતિ વસીયાન્ ભવતિ ॥
5.5.11 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતપ્રથમપશુસંઘવિધિઃ

ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે સૂકરઃ ।
વરુણાય રાજ્ઞે કૃષ્ણઃ ।
યમાય રાજ્ઞ ઋશ્યઃ।
ઋષભાય રાજ્ઞે ગવયઃ
શાર્દૂલાય રાજ્ઞે ગૌરઃ
પુરુષરાજાય મર્કટઃ
ક્ષિપ્રશ્યેનસ્ય વર્તિકા
નીલઙ્ગોઃ ક્રિમિઃ
સોમસ્ય રાજ્ઞઃ કુલુઙ્ગઃ
સિન્ધોઃ શિꣳશુમારઃ ।
હિમવતો હસ્તી ॥
5.5.12 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતદ્વિતીય પશુસંઘવિધિઃ

મયુઃ પ્રાજાપત્યઃ ।
ઊલો હલીક્ષ્ણો વૃષદꣳશસ્ તે ધાતુઃ
સરસ્વત્યૈ શારિઃ શ્યેતા પુરુષવાક્ ।
સરસ્વતે શુકઃ શ્યેતઃ પુરુષવાક્ ।
આરણ્યો ઽજો નકુલઃ શકા તે પૌષ્ણાઃ ।
વાચે ક્રૌઞ્ચઃ ॥
5.5.13 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતતૃતીયપશુસંઘવિધિઃ

અપાં નપ્ત્રે જષઃ ।
નાક્રો મકરઃ કુલીકયસ્ તે ઽકૂપારસ્ય
વાચે પૈઙ્ગરાજઃ ।
ભગાય કુષીતકઃ ।
આતી વાહસો દર્વિદા તે વાયવ્યાઃ ।
દિગ્ભ્યશ્ ચક્રવાકઃ ॥
5.5.14 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતચતુર્થપશુસંઘવિધિઃ

બલાયાજગરઃ ।
આખુઃ સૃજયા શયણ્ડકસ્ તે મૈત્રાઃ ।
મૃત્યવે ઽસિતઃ ।
મન્યવે સ્વજઃ
કુમ્ભીનસઃ પુષ્કરસાદો લોહિતાહિસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ
પ્રતિશ્રુત્કાયૈ વાહસઃ ॥
5.5.15 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતપઞ્ચમપશુસંઘવિધિઃ

પુરુષમૃગશ્ ચન્દ્રમસે
ગોધા કાલકા દાર્વાઘાટસ્ તે વનસ્પતીનામ્
એણ્ય્ અહ્ને કૃષ્ણો રાત્રિયૈ
પિકઃ ક્ષ્વિઙ્કા નીલશીર્ષ્ણી તે ઽર્યમ્ણે
ધાતુઃ કત્કટઃ ॥
5.5.16 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતષષ્ઠપશુસંઘવિધિઃ

સૌરી બલાકા ।
ઋશ્યો મયૂરઃ શ્યેનસ્ તે ગન્ધર્વાણામ્ ।
વસૂનાં કપિઞ્જલઃ ।
રુદ્રાણાં તિત્તિરિઃ ।
રોહિત્ કુણ્ડૃણાચી ગોલત્તિકા તા અપ્સરસામ્
અરણ્યાય સૃમરઃ ॥
5.5.17 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતસપ્તમપશુસંઘવિધિઃ

પૃષતો વૈશ્વદેવઃ
પિત્વો ન્યઙ્કુઃ કશસ્ તે ઽનુમત્યૈ ।
અન્યવાપો ઽર્ધમાસાનામ્
માસાં કશ્યપઃ
ક્વયિઃ કુટરુર્ દાત્યૌહસ્ તે સિનીવાલ્યૈ
બૃહસ્પતયે શિત્પુટઃ ॥
5.5.18 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતાષ્ટમપશુસંઘવિધિઃ

શકા ભૌમી
પાઙ્ક્ત્રાઃ કશો માન્થીલવસ્ તે પિતૃણામ્
ઋતૂનાં જહકા
સંવત્સરાય લોપા
કપોત ઉલૂકઃ શશસ્ તે નૈરૃતાઃ
કૃકવાકુઃ સાવિત્રઃ ॥
5.5.19 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતનવમપશુસંઘવિધિઃ

રુરૂ રૌદ્રઃ
કૃકલાસઃ શકુનિઃ પિપ્પકા તે શરવ્યાયૈ
હરિણો મારુતઃ ।
બ્રહ્મણે શાર્ગઃ
તરક્ષુઃ કૃષ્ણઃ શ્વા ચતુરક્ષો ગર્દભસ્ ત ઇતરજનાનામ્
અગ્નયે ધૂઙ્ક્ષ્ણા ॥
5.5.20 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતદશમપશુસંઘવિધિઃ

અલજ આન્તરિક્ષઃ ।
ઉદ્રો મદ્ગુઃ પ્લવસ્ તે ઽપામ્
અદિત્યૈ હꣳસસાચિઃ ।
ઇન્દ્રાણ્યૈ કીર્શા
ગૃધ્રઃ શિતિકક્ષી વાર્ધ્રાણસસ્ તે દિવ્યાઃ ।
દ્યાવાપૃથિવ્યા શ્વાવિત્ ॥
5.5.21 અનુવાક 21 અશ્વમેધશેષભૂતએકાદશપશુસંઘવિધિઃ

સુપર્ણઃ પાર્જન્યઃ ।
હꣳસો વૃકો વૃષદꣳશસ્ ત ઐન્દ્રાઃ ।
અપામ્ ઉદ્રઃ ।
અર્યમ્ણે લોપાશઃ
સિꣳહો નકુલો વ્યાઘ્રસ્ તે મહેન્દ્રાય
કામાય પરસ્વાન્ ॥
5.5.22 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતપ્રથમગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ

આગ્નેયઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ
સારસ્વતી મેષી
બભ્રુઃ સૌમ્યઃ
પૌષ્ણઃ શ્યામઃ
શિતિપૃષ્ઠો બાર્હસ્પત્યઃ
શિલ્પો વૈશ્વદેવઃ ।
ઐન્દ્રો ઽરુણઃ ।
મારુતઃ કલ્માષઃ ।
ઐન્દ્રાગ્નઃ સꣳહિતઃ ।
અધોરામઃ સાવિત્રઃ ।
વારુણઃ પેત્વઃ ॥
5.5.23 અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતદ્વિતીયં ગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ

અશ્વસ્ તૂપરો ગોમૃગસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ ।
આગ્નેયૌ કૃષ્ણગ્રીવૌ
ત્વાષ્ટ્રૌ લોમશસક્થૌ
શિતિપૃષ્ઠૌ બાર્હસ્પત્યૌ
ધાત્રે પૃષોદરઃ
સૌર્યો બલક્ષઃ પેત્વઃ ॥
5.5.24અનુવાક

અશ્વમેધશેષભૂતતૃતીયગ્રામ્યપશુસંઘવિધિઃ

અગ્નયે ઽનીકવતે રોહિતાઞ્જિર્ અનડ્વાન્
અધોરામૌ સાવિત્રૌ
પૌષ્ણૌ રજતનાભી
વૈશ્વદેવૌ પિશંગૌ તૂપરૌ
મારુતઃ કલ્માષઃ ।
આગ્નેયઃ કૃષ્ણો ઽજઃ
સારસ્વતી મેષી
વારુણઃ કૃષ્ણ એકશિતિપાત્ પેત્વઃ ॥