Taittiriya Samhita · Chapter 5.4

5.4 prapāṭhaka:

5.4.1 anuvāka

1 devāsurāḥ saṃyattā āsan te na vyajayanta sa etā indras tanūr apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa tanuvam indriyaṃ vīryam ātmann adhatta tato devā abhavan parāsurāḥ / yad indratanūr upadadhāti tanuvam eva tābhir indriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte / atho sendram evāgniꣳ satanuṃ cinute bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyaḥ
2 bhavati/ yajño devebhyo 'pākrāmat tam avarudhaṃ nāśaknuvan ta etā yajñatanūr apaśyan tā upādadhata tābhir vai te yajñam avārundhata yad yajñatanūr upadadhāti yajñam eva tābhir yajamāno 'va runddhe trayastriꣳśatam upa dadhāti trayastriꣳśad vai devatā devatā evāva runddhe / atho sātmānam evāgniꣳ satanuṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke
3 bhavati ya evaṃ veda // jyotiṣmatīr upa dadhāti jyotir evāsmin dadhāti / etābhir vā agniś cito jvalati tābhir evainaꣳ sam inddhe / ubhayor asmai lokayor jyotir bhavati // nakṣatreṣṭakā upa dadhāti / etāni vai divo jyotīꣳṣi tāny evāva runddhe sukṛtāṃ vā etāni jyotīꣳṣi yan nakṣatrāṇi tāny evāpnoti / atho anūkāśam evaitāni
4 jyotīꣳṣi kurute suvargasya lokasyānukhyātyai yat saꣳspṛṣṭā upadadhyād vṛṣṭyai lokam api dadhyād avarṣukaḥ parjanyaḥ syāt / asaꣳspṛṣṭā upa dadhāti vṛṣṭyā eva lokaṃ karoti varṣukaḥ parjanyo bhavati purastād anyāḥ pratīcīr upa dadhāti paścād anyāḥ prācīs tasmāt prācīnāni ca pratīcīnāni ca nakṣatrāṇy ā vartante //
5.4.2 anuvāka 2 ṛtavyādīṣṭakātrayaprokṣaṇayorabhidhānam
1 ṛtavyā upa dadhāti / ṛtūnāṃ klṛptyai dvaṃdvam upa dadhāti tasmād dvaṃdvam ṛtavaḥ / adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ / antarikṣam iva vā eṣā dvaṃdvam anyāsu citīṣūpa dadhāti catasro madhye dhṛtyai / antaḥśleṣaṇaṃ vā etāś citīnāṃ yad ṛtavyāḥ / yad ṛtavyā upadadhāti citīnāṃ vidhṛtyai / avakām anūpa dadhāti / eṣā vā agner yoniḥ sayonim
2 evāgniṃ cinute / uvāca ha viśvāmitraḥ / adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti saṃvatsaro vā etam pratiṣṭhāyai nudate yo 'gniṃ citvā na pratitiṣṭhati pañca pūrvāś citayo bhavanty atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ/ ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhati / etā vai
3 adhipatnīr nāmeṣṭakāḥ / yasyaitā upadhīyante 'dhipatir eva samānānām bhavati yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet / etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati tājag ārtim ārchati / aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanto yā yajñasya niṣkṛtir āsīt tām ṛṣibhyaḥ praty auhan taddhiraṇyam abhavat / yaddhiraṇyaśalkaiḥ prokṣati yajñasya niṣkṛtyai / atho bheṣajam evāsmai karoti /
4 atho rūpeṇaivainaꣳ sam ardhayati / atho hiraṇyajyotiṣaiva suvargaṃ lokam eti sāhasravatā prokṣati sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai / imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santv ity āha / dhenūr evaināḥ kurute tā enaṃ kāmadughā amutrāmuṣmim̐lloka upa tiṣṭhante //
5.4.3 anuvāka 3 śatarudrīyahomābhidhānam
1 rudro vā eṣa yad agniḥ sa etarhi jāto yarhi sarvaś citaḥ sa yathā vatso jāta stanam prepsaty evaṃ vā eṣa etarhi bhāgadheyam prepsati tasmai yad āhutiṃ na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyet / śatarudrīyaṃ juhoti bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ / yad grāmyāṇām paśūnām
2 payasā juhuyād grāmyān paśūñ chucārpayet / yad āraṇyānām āraṇyān / jartilayavāgvā vā juhuyād gavīdhukayavāgvā vā na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān atho khalv āhuḥ / anāhutir vai jartilāś ca gavīdhukāś ceti / ajakṣīreṇa juhoti / āgneyī vā eṣā yad ajā / āhutyaiva juhoti na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān // aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yantaḥ
3 ajāyāṃ gharmam prāsiñcan / sā śocantī parṇam parā'jihīta so 'rko 'bhavat tad arkasyārkatvam arkaparṇena juhoti sayonitvāya / udaṅ tiṣṭhañ juhoti / eṣā vai rudrasya svāyām eva diśi rudraṃ niravadayate caramāyām iṣṭakāyāṃ juhoti / antata eva rudraṃ niravadayate tredhāvibhaktaṃ juhoti traya ime lokāḥ imān eva lokānt samāvadvīryān karoti / iyaty agre juhoti /
4 atheyaty atheyati traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati tisra uttarā āhutīr juhoti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtubhir evainaꣳ śamayati yad anuparikrāmaṃ juhuyād antaravacāriṇaꣳ rudraṃ kuryāt / atho khalv āhuḥ kasyāṃ vā'ha diśi rudraḥ kasyāṃ veti / anuparikrāmam eva hotavyam aparivargam evainaꣳ śamayati //
5 etā vai devatāḥ suvargyā yā uttamās tā yajamānaṃ vācayati tābhir evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati yaṃ dviṣyāt tasya saṃcare paśūnāṃ ny asyet / yaḥ prathamaḥ paśur abhitiṣṭhati sa ārtim ārchati //
5.4.4 anuvāka 4 pariṣecanādyabhidhānam
1 aśmann ūrjam iti pari ṣiñcati mārjayaty evainam atho tarpayaty eva sa enaṃ tṛpto 'kṣudhyann aśocann amuṣmim̐lloka upa tiṣṭhate tṛpyati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tāṃ na iṣamūrjaṃ dhatta marutaḥ saꣳrarāṇā ity āha / annaṃ vā ūrj annam marutaḥ / annam evāva runddhe / aśmaꣳs te kṣudh / amuṃ te śuk
2 ṛcchatu yaṃ dviṣma ity āha yam eva dveṣṭi tam asya kṣudhā ca śucā cārpayati triḥ pariṣiñcan pary eti trivṛd vā agniḥ / yāvān evāgnis tasya śucaꣳ śamayati triḥ punaḥ pary eti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evāsya śucaꣳ śamayati / apāṃ vā etat puṣpaṃ yad vetasaḥ / apām
3 śaro 'vakāḥ / vetasaśākhayā cāvakābhiś ca vi karṣati / āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsya śucaꣳ śamayati yo vā agniṃ citam prathamaḥ paśur adhikrāmatīśvaro vai taꣳ śucā pradahaḥ / maṇḍūkena vi karṣati / eṣa vai paśūnām anupajīvanīyaḥ/ na vā eṣa grāmyeṣu paśuṣu hito nāraṇyeṣu tam eva śucārpayati / aṣṭābhir vi karṣati
4 aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gniḥ / yāvān evāgnir tasya śucaꣳ śamayati pāvakavatībhiḥ / annaṃ vai pāvako annenaivāsya śucaꣳ śamayati mṛtyur vā eṣa yad agniḥ brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam / kārṣṇī upānahāv upa muñcate brahmaṇaiva mṛtyor antar dhatte antar mṛtyor dhatte / antar annādyād ity āhuḥ/ anyām upamuñcate 'nyāṃ nāntaḥ
5 eva mṛtyor dhatte 'vānnādyaꣳ runddhe namas te harase śociṣa ity āha namaskṛtya hi vasīyāꣳsam upacaranti / anyaṃ te asmat tapantu hetaya ity āha yam eva dveṣṭi tam asya śucārpayati pāvako asmabhyaꣳ śivo bhavety āha / annaṃ vai pāvako annam evāva runddhe dvābhyām adhi krāmati pratiṣṭhityai / apasyavatībhyāꣳ śāntyai //
5.4.5 anuvāka 5 vyāghāraṇādyabhidhānam
1 nṛṣade vaḍ iti vyāghārayati paṅktyāhutyā yajñamukham ā rabhate / akṣṇayā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yad vaṣaṭkuryād yātayāmā'sya vaṣaṭkāraḥ syāt / yan na vaṣaṭkuryād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ / vaḍ ity āha paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti hutādo vā anye devāḥ

2 ahutādo 'nye / tān agnicid evobhayān prīṇāti ye devā devānām iti dadhnā madhumiśreṇāvokṣati hutādaś caiva devān ahutādaś ca yajamānaḥ prīṇāti te yajamānam prīṇanti dadhnaiva hutādaḥ prīṇāti madhuṣā'hutādaḥ / grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇāvokṣaty ubhayasyāvaruddhyai grumuṣṭinā'vokṣati prājāpatyaḥ
3 vai grumuṣṭiḥ sayonitvāya dvābhyām pratiṣṭhityai / anuparicāram avokṣati / aparivargam evainān prīṇāti vi vā eṣa prāṇaiḥ prajayā paśubhir ṛdhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati prāṇadā apānadā ity āha prāṇān evātman dhatte varcodā varivodā ity āha prajā vai varcaḥ paśavo varivaḥ prajām eva paśūn ātman dhatte / indro vṛtram ahan taṃ vṛtraḥ
4 hataḥ ṣoḍaśabhir bhogair asināt sa etām agnaye 'nīkavata āhutim apaśyat tām ajuhot tasyāgnir anīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ ṣoḍaśadhā vṛtrasya bhogān apy adahat / vaiśvakarmaṇena pāpmano nir amucyata yad agnaye 'nīkavata āhutiṃ juhoty agnir evāsyānīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ pāpmānam api dahati vaiśvakarmaṇena pāpmano nir mucyate yaṃ kāmayeta ciram pāpmanaḥ
5 nir mucyetety ekaikaṃ tasya juhuyāt / ciram eva pāpmano nir mucyate yaṃ kāmayeta tājak pāpmano nir mucyeteti sarvāṇi tasyānudrutya juhyāt tājag eva pāpmano nir mucyate / atho khalu nānaiva sūktābhyāṃ juhoti nānaiva sūktayor vīryaṃ dadhāti / atho pratiṣṭhityai //
5.4.6 anuvāka 6 samit ādhānādividhiḥ
1 ud enam uttarāṃ nayeti samidha ā dadhāti yathā janaṃ yate 'vasaṃ karoti tādṛg eva tat tisra ā dadhāti trivṛd vā agniḥ / yāvān evāgnis tasmai bhāgadheyaṃ karoti / audumbarīr bhavanti / ūrg vā udumbaraḥ / ūrjam evāsmā api dadhāti / ud u tvā viśve devā ity āha prāṇā vai viśve devāḥ prāṇaiḥ
2 evainam ud yacchate / agne bharantu cittibhir ity āha yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainaꣳ sam ardhayati pañca diśo daivīr yajñam avantu devīr ity āha diśo hy eṣo 'nu pracyavate / apāmatiṃ durmatim bādhamānā ity āha rakṣasām apahatyai rāyas poṣe yajñapatim ābhajantīr ity āha paśavo vai rāyas poṣaḥ /
3 paśūn evāva runddhe ṣaḍbhir harati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainaꣳ harati/ dve parigṛhyavatī bhavato rakṣasām apahatyai/ sūryaraśmir harikeśaḥ purastād ity āha prasūtyai / tataḥ pāvakā āśiṣo no juṣantām ity āha / annaṃ vai pāvakaḥ / annam evāva runddhe / devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā etad apratiratham apaśyan tenaiva te 'prati
4 asurān ajayan / tad apratirathasyāpratirathatvam / yad apratirathaṃ dvitīyo hotā'nvāhāpraty eva tena yajamāno bhrātṛvyāñ jayati / atho anabhijitam evābhi jayati daśarcam bhavati daśākṣarā virājemau lokau vidhṛtau / anayor lokayor vidhṛtyai / atho daśākṣarā annaṃ virājy evānnādye prati tiṣṭhati / asad iva vā antarikṣam / antarikṣam ivāgnīdhram/ āgnīdhre
5 aśmānaṃ ni dadhāti sattvāya / dvābhyām pratiṣṭhityai vimāna eṣa divo madhya āsta ity āha vy evaitayā mimīte madhye divo nihitaḥ pṛśnir aśmety āha / annaṃ vai pṛśni / annam evāva runddhe catasṛbhir ā pucchād eti catvāri chandāꣳsi chandobhir eva / indraṃ viśvā avīvṛdhann ity āha vṛddhim evopāvartate vājānāꣳ satpatim patim
6 ity āha / annaṃ vai vājaḥ / annam evāva runddhe sumnahūr yajño devāꣳ ā ca vakṣad ity āha prajā vai paśavaḥ sumnam prajām eva paśūn ātman dhatte yakṣad agnir devo devāꣳ ā ca vakṣad ity āha svagākṛtyai vājasya mā prasavenodgrābheṇod agrabhīd ity āha / asau vā āditya udyann udgrābha eṣa nimrocan nigrābhaḥ / brahmaṇaivātmānam udgrṛhṇāti brahmaṇā bhrātṛvyaṃ ni gṛhṇāti //
5.4.7 anuvāka 7 citau vahnikṣepavidhiḥ
1 prācīm anu pradiśam prehi vidvān ity āha devalokam evaitayopāvartate kramadhvam agninā nākam ity āha / imān evaitayā lokān kramate pṛthivyā aham ud antarikṣam āruham ity āha / imān evaitayā lokānt samārohati suvar yanto nāpekṣanta ity āha suvargam evaitayā lokam eti / agne prehi
2 prathamo devayatām ity āha / ubhayeṣv evaitayā devamanuṣyeṣu cakṣur dadhāti pañcabhir adhi krāmati pāṅkto yajñaḥ / yāvān eva yajñas tena saha suvargaṃ lokam eti naktoṣāseti puro'nuvākyām anv āha prattyai / agne sahasrākṣety āha sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai tasmai te vidhema vājāya svāhety āha / annaṃ vai vājaḥ / annam evāva
3 runddhe / dadhnaḥ pūrṇām audumbarīꣳ svayamātṛṇṇāyāṃ juhoti / ūrg vai dadhi / ūrg udumbaraḥ / asau svayamātṛṇṇā / amuṣyām evorjaṃ dadhāti tasmād amuto 'rvācīmūrjam upa jīvāmas tisṛbhiḥ sādayati trivṛd vā agniḥ / yāvān evāgnis tam pratiṣṭhāṃ gamayati preddho agne dīdihi puro na ity audumbarīm ā dadhāti / eṣa vai sūrmī karṇakāvatī / etayā ha sma
4 vai devā asurāṇāꣳ śatatarhāꣳs tṛꣳhanti yad etayā samidham ādadhāti vajram evaitac chataghnīṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai / acchambaṭkāram / vidhema te parame janmann agna iti vaikaṅkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe tāꣳ savitur vareṇyasya citrām iti śamīmayīꣳ śāntyai / agnir vā ha vā agnicitaṃ duhe 'gnicid vāgniṃ duhe tām
5 savitur vareṇyasya citrām ity āha / eṣa vā agner dohas tam asya kaṇva eva śrāyaso 'vet tena ha samainaꣳ sa duhe yad etayā samidham ādadhāty agnicid eva tad agniṃ duhe sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity āha saptaivāsya sāptāni prīṇāti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ prajāpateḥ
6 āptyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānāꣳ sṛṣṭyai / agnir devebhyo nilāyata sa diśo 'nu prāviśat / juhvan manasā diśo dhyāyet / digbhya evainam ava runddhe dadhnā purastāj juhoty ājyenopariṣṭāt tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāti dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣāt
7 eva vaiśvānaram ava runddhe yat prayājānūyājān kuryād vikastiḥ sā yajñasya darvihomaṃ karoti yajñasya pratiṣṭhityai rāṣṭraṃ vai vaiśvānaro viṇ marutaḥ / vaiśvānaraꣳ hutvā mārutāñ juhoti rāṣṭra eva viśam anu badhnāti / uccair vaiśvānarasyā śrāvayaty upāꣳśu mārutāñ juhoti tasmād rāṣṭraṃ viśam ati vadati mārutā bhavanti maruto vai devānāṃ viśaḥ / devaviśenaivāsmai manuṣya viśam ava runddhe sapta bhavanti saptagaṇā vai marutaḥ / gaṇaśa eva viśam ava runddhe gaṇena gaṇam anudrutya juhoti viśam evāsmā anu vartmānaṃ karoti //
5.4.8 anuvāka 8 vasordhārābhidhānam
1 vasor dhārāṃ juhoti vasor me dhārāsad iti vā eṣā hūyate ghṛtasya vā enam eṣā dhārāmuṣmim̐lloke pinvamānopa tiṣṭhate / ājyena juhoti tejo vā ājyaṃ tejo vasor dhārā tejasaivāsmai tejo 'va runddhe / atho kāmā vai vasor dhārā kāmān evāva runddhe yaṃ kāmayeta prāṇān asyānnādyaṃ vi

2 chindyām iti vigrāhaṃ tasya juhuyāt prāṇān evāsyānnādyaṃ vi cchinatti yaṃ kāmayeta prāṇān asyānnādyaꣳ saṃ tanuyām iti saṃtatāṃ tasya juhuyāt prāṇān evāsyānnādyaꣳ saṃ tanoti dvādaśa dvādaśāni juhoti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇaivāsmā annam ava runddhe / annaṃ ca me 'kṣuc ca ma ity āha / etad vai
3 annasya rūpam / rūpeṇaivānnam ava runddhe / agniś ca ma āpaś ca ma ity āha / eṣā vā annasya yoniḥ sayony evānnam ava runddhe / ardhendrāṇi juhoti devatā evāva runddhe yat sarveṣām ardham indraḥ prati tasmād indro devatānām bhūyiṣṭhabhāktamaḥ / indram uttaram āha / indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti yajñāyudhāni juhoti yajñaḥ
4 vai yajñāyudhāni yajñam evāva runddhe / atho etad vai yajñasya rūpam / rūpeṇaiva yajñam ava runddhe / avabhṛthaś ca me svagākāraś ca ma ity āha svagākṛtyai / agniś ca me gharmaś ca ma ity āha / etad vai brahmavarcasasya rūpam / rūpeṇaiva brahmavarcasam ava runddhe / ṛk ca me sāma ca ma ity āha /
5 etad vai chandasāꣳ rūpam / rūpeṇaiva chandāꣳsy ava runddhe garbhāś ca me vatsāś ca ma ity āha / etad vai paśūnāꣳ rūpam / rūpeṇaiva paśūn ava runddhe kalpāñ juhoti / aklṛptasya klṛptyai yugmadayuje juhoti mithunatvāya / uttarāvatī bhavataḥ / abhikrāntyai / ekā ca me tisraś ca ma ity āha devachandasaṃ vā ekā ca tisraś ca // 6 manuṣyachandasaṃ catasraś cāṣṭau ca devachandasaṃ caiva manuṣyachandasaṃ cāva runddhe / ā trayastriꣳśato juhoti trayastriꣳśad vai devatāḥ / devatā evāva runddhe / āṣṭācatvāriꣳśato juhoti / aṣṭācatvāriꣳśadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ / jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe vājaś ca prasavaś ceti dvādaśaṃ juhoti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati //
5.4.9 anuvāka 9 vājaprasavīyābhidhānam
1 agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam icchamānas taṃ devā abruvan / upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai mahyam eva vājaprasavīyaṃ juhavann iti tasmād agnaye vājaprasavīyaṃ juhvati yad vājaprasavīyaṃ juhoty agnim eva tad bhāgadheyena sam ardhayati / atho abhiṣeka evāsya caturdaśabhir juhoti sapta grāmyā oṣadhayaḥ sapta
2 āraṇyā/ ubhayīṣām avaruddhyai / annasyānnasya juhoti / annasyānnasyāvaruddhyai / audumbareṇa sruveṇa juhoti / ūrg vā udumbara ūrg annam ūrjaivāsmā ūrjam annam ava runddhe / agnir vai devānām abhiṣikto 'gnicin manuṣyāṇām / tasmād agnicid varṣati na dhāvet / avaruddhaꣳ hy asyānnam annam iva khalu vai varṣam / yad dhāved annādyād dhāvet / upāvarteta / annādyam evābhi
3 upāvartate / naktoṣāseti kṛṣṇāyai śvetavatsāyai payasā juhoti / ahnaivāsmai rātrim pra dāpayati rātriyā'har ahorātre evāsmai pratte kāmam annādyaṃ duhāte / rāṣṭrabhṛto juhoti rāṣṭram evāva runddhe ṣaḍbhir juhoti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati bhuvanasya pata iti rathamukhe pañcāhutīr juhoti vajro vai rathaḥ / vajreṇaiva diśaḥ
4 abhi jayati / agnicitaꣳ ha vā amuṣmim̐lloke vāto 'bhi pavate vātanāmāni juhoti / abhy evainam amuṣmim̐lloke vātaḥ pavate trīṇi juhoti traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebhyo vātam ava runddhe samudro 'si nabhasvān ity āha / etad vai vātasya rūpam / rūpeṇaiva vātam ava runddhe / añjalinā juhoti na hy eteṣām anyathāhutir avakalpate //
5.4.10 anuvāka 10 agnisaṃyojanābhidhānam
1 suvargāya vai lokāya devaratho yujyate yatrākūtāya manuṣyaratha eṣa khalu vai devaratho yad agnir agniṃ yunajmi śavasā ghṛtenety āha yunakty evainaꣳ sa enaṃ yuktaḥ suvargaṃ lokam abhi vahati yat sarvābhiḥ pañcabhir yuñjyād yukto 'syāgniḥ pracyutaḥ syād apratiṣṭhitā āhutayaḥ syur apratiṣṭhitā stomā apratiṣṭhitāny ukthāni tisṛbhiḥ prātaḥsavane 'bhi mṛśati trivṛt
2 vā agnir yāvān evāgnis taṃ yunakti yathānasi yukta ādhīyata evam eva tat praty āhutayas tiṣṭhanti prati stomāḥ praty ukthāni/ yajñāyajñiyasya stotre dvābhyām abhi mṛśaty etāvān vai yajño yāvān agniṣṭomo bhūmā tvā asyāta ūrdhvaḥ kriyate yāvān eva yajñas tam antato 'nvārohati dvābhyām pratiṣṭhityā ekayā'prastutam bhavaty atha
3 abhi mṛśaty upainam uttaro yajño namaty atho saṃtatyai pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yo 'gniṃ cinute na vā etasyāniṣṭaka āhutir ava kalpate yāṃ vā eṣo 'niṣṭaka āhutiṃ juhoti sravati vai sā tāꣳ sravantīṃ yajño 'nu parā bhavati yajñaṃ yajamāno yat punaścitiṃ cinuta āhutīnām pratiṣṭhityai praty āhutayas tiṣṭhanti
4 na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ / aṣṭāv upa dadhāty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatreṇaivainaṃ chandasā cinute yad ekādaśa traiṣṭubhena yad dvādaśa jāgatena chandobhir evainaṃ cinute napātko vai nāmaiṣo 'gnir yat punaścitir ya evaṃ vidvān punaścitiṃ cinuta ā tṛtīyāt puruṣād annam atti yathā vai punarādheya evam punaścitir yo 'gnyādheyena na
5 ṛdhnoti sa punarādheyam ā dhatte yo 'gniṃ citvā nardhnoti sa punaścitiṃ cinute yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai / atho khalv āhur na cetavyeti rudro vā eṣa yad agnir yathā vyāghraꣳ suptam bodhayati tādṛg eva tat / atho khalv āhuś cetavyeti yathā vasīyāꣳsam bhāgadheyena bodhayati tādṛg eva tat / manur agnim acinuta tena nārdhnot sa etām punaścitim apaśyat tām acinuta tayā vai sa ārdhnod yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai //
5.4.11 anuvāka 11 kāmyacitīnāmabhidhānam
1 chandaścitaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśavo vai chandāꣳsi paśumān eva bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāmaḥ śyeno vai vayasām patiṣṭhaḥ śyena eva bhūtvā suvargaṃ lokam patati kaṅkacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta śīrṣaṇvān amuṣmim̐lloke syām iti śīrṣaṇvān evāmuṣmim̐lloke bhavati / alajacitaṃ cinvīta catuḥsītam pratiṣṭhākāmaś catasro diśo dikṣv eva prati tiṣṭhati praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān pra
2 eva bhrātṛvyān nudate / ubhayataḥpraugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pra jātān bhrātṛvyān nudeya pratijaniṣyamāṇān iti praiva jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān vajro vai ratho vajram eva bhrātṛvyebhyaḥ pra harati droṇacitaṃ cinvītānnakāmo droṇe vā annam bhriyate sayony evānnam ava runddhe samūhyaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśumān eva bhavati //
3 paricāyyaṃ cinvīta grāmakāmo grāmy eva bhavati śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyām iti pitṛloka evardhnoti viśvāmitrajamadagnī vasiṣṭhenāspardhetāꣳ sa etā jamadagnir vihavyā apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa vasiṣṭhasyendriyaṃ vīryam avṛṅkta yad vihavyā upadadhātīndriyam eva tābhir vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte hotur dhiṣṇiya upa dadhāti yajamānāyatanaṃ vai //

4 hotā sva evāsmā āyatana indriyaṃ vīryam ava runddhe dvādaśopa dadhāti dvādaśākṣarā jagatī jāgatāḥ paśavo jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe / aṣṭāvaṣṭāv anyeṣu dhiṣṇiyeṣūpa dadhāty aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe ṣaṇ mārjālīye ṣaḍ vā ṛtava ṛtavaḥ khalu vai devāḥ pitara ṛtūn eva devān pitṝn prīṇāti //
5.4.12 anuvāka 12 aśvamedhīyastotrasambandhi ṛgādyabhidhānam
1 pavasva vājasātaya ity anuṣṭuk pratipad bhavati tisro 'nuṣṭubhaś catasro gāyatriyaḥ / yat tisro 'nuṣṭubhas tasmād aśvas tribhis tiṣṭhaꣳs tiṣṭhati yac catasro gāyatriyas tasmāt sarvāꣳś caturaḥ padaḥ pratidadhat palāyate paramā vā eṣā chandasāṃ yad paramaś catuṣṭoma stomānām paramas trirātro yajñānām paramo 'śvaḥ paśūnām parameṇaivainam paramatāṃ gamayati / ekaviꣳśam ahar bhavati //
2 yasminn aśva ālabhyate dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviꣳśa eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo 'śvas tam eva sākṣād ṛdhnoti śakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanti / anyadanyac chandaḥ / anye'nye vā ete paśava ā labhyanta uteva grāmyā utevā''raṇyāḥ / yac chakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanty aśvasya sarvatvāya pārthuraśmam brahmasāmam bhavati raśminā vā aśvaḥ
3 yataḥ/ īśvaro vā aśvo 'yato 'pratiṣṭhitaḥ parām parāvataṃ gantoḥ / yat pārthuraśmam brahmasāmam bhavaty aśvasya yatyai dhṛtyai // saṃkṛty acchāvākasāmam bhavati / utsannayajño vā eṣa yad aśvamedhaḥ kas tad vedety āhur yadi sarvo vā kriyate na vā sarva iti yat saṃkṛty acchāvākasāmam bhavaty aśvasya sarvatvāya paryāptyā anantarāyāya sarvastomo 'tirātra uttamam ahar bhavati sarvasyāptyai sarvasya jityai sarvam eva tenāpnoti sarvaṃ jayati //
5.4.1 anuvāka

devāsurāḥ saṃyattā āsan
te na vyajayanta
sa etā indras tanūr apaśyat
tā upādhatta
tābhir vai sa tanuvam indriyaṃ vīryam ātmann adhatta
tato devā abhavan parāsurāḥ /
yad indratanūr upadadhāti tanuvam eva tābhir indriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte /
atho sendram evāgniꣳ satanuṃ cinute
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyaḥ

bhavati/
yajño devebhyo 'pākrāmat
tam avarudhaṃ nāśaknuvan
ta etā yajñatanūr apaśyan
tā upādadhata
tābhir vai te yajñam avārundhata
yad yajñatanūr upadadhāti yajñam eva tābhir yajamāno 'va runddhe
trayastriꣳśatam upa dadhāti
trayastriꣳśad vai devatā
devatā evāva runddhe /
atho sātmānam evāgniꣳ satanuṃ cinute
sātmāmuṣmim̐lloke

bhavati ya evaṃ veda //
jyotiṣmatīr upa dadhāti
jyotir evāsmin dadhāti /
etābhir vā agniś cito jvalati
tābhir evainaꣳ sam inddhe /
ubhayor asmai lokayor jyotir bhavati //
nakṣatreṣṭakā upa dadhāti /
etāni vai divo jyotīꣳṣi
tāny evāva runddhe
sukṛtāṃ vā etāni jyotīꣳṣi yan nakṣatrāṇi
tāny evāpnoti /
atho anūkāśam evaitāni

jyotīꣳṣi kurute suvargasya lokasyānukhyātyai
yat saꣳspṛṣṭā upadadhyād vṛṣṭyai lokam api dadhyād avarṣukaḥ parjanyaḥ syāt /
asaꣳspṛṣṭā upa dadhāti vṛṣṭyā eva lokaṃ karoti varṣukaḥ parjanyo bhavati
purastād anyāḥ pratīcīr upa dadhāti paścād anyāḥ prācīs
tasmāt prācīnāni ca pratīcīnāni ca nakṣatrāṇy ā vartante //
5.4.2 anuvāka

ṛtavyādīṣṭakātrayaprokṣaṇayorabhidhānam

ṛtavyā upa dadhāti /
ṛtūnāṃ klṛptyai
dvaṃdvam upa dadhāti
tasmād dvaṃdvam ṛtavaḥ /
adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ /
antarikṣam iva vā eṣā
dvaṃdvam anyāsu citīṣūpa dadhāti catasro madhye dhṛtyai /
antaḥśleṣaṇaṃ vā etāś citīnāṃ yad ṛtavyāḥ /
yad ṛtavyā upadadhāti citīnāṃ vidhṛtyai /
avakām anūpa dadhāti /
eṣā vā agner yoniḥ
sayonim

evāgniṃ cinute /
uvāca ha viśvāmitraḥ /
adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti
saṃvatsaro vā etam pratiṣṭhāyai nudate yo 'gniṃ citvā na pratitiṣṭhati
pañca pūrvāś citayo bhavanty atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ/
ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhati /
etā vai

adhipatnīr nāmeṣṭakāḥ /
yasyaitā upadhīyante 'dhipatir eva samānānām bhavati
yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet /
etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati
tājag ārtim ārchati /
aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanto yā yajñasya niṣkṛtir āsīt tām ṛṣibhyaḥ praty auhan
taddhiraṇyam abhavat /
yaddhiraṇyaśalkaiḥ prokṣati yajñasya niṣkṛtyai /
atho bheṣajam evāsmai karoti

atho rūpeṇaivainaꣳ sam ardhayati /
atho hiraṇyajyotiṣaiva suvargaṃ lokam eti
sāhasravatā prokṣati
sāhasraḥ prajāpatiḥ
prajāpater āptyai /
imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santv ity āha /
dhenūr evaināḥ kurute
tā enaṃ kāmadughā amutrāmuṣmim̐lloka upa tiṣṭhante //
5.4.3 anuvāka

śatarudrīyahomābhidhānam

rudro vā eṣa yad agniḥ
sa etarhi jāto yarhi sarvaś citaḥ
sa yathā vatso jāta stanam prepsaty evaṃ vā eṣa etarhi bhāgadheyam prepsati
tasmai yad āhutiṃ na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyet /
śatarudrīyaṃ juhoti
bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati
nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ /
yad grāmyāṇām paśūnām

payasā juhuyād grāmyān paśūñ chucārpayet /
yad āraṇyānām āraṇyān /
jartilayavāgvā vā juhuyād gavīdhukayavāgvā vā
na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān
atho khalv āhuḥ /
anāhutir vai jartilāś ca gavīdhukāś ceti /
ajakṣīreṇa juhoti /
āgneyī vā eṣā yad ajā /
āhutyaiva juhoti
na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān //
aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yantaḥ

ajāyāṃ gharmam prāsiñcan /
sā śocantī parṇam parā'jihīta
so 'rko 'bhavat
tad arkasyārkatvam
arkaparṇena juhoti sayonitvāya /
udaṅ tiṣṭhañ juhoti /
eṣā vai rudrasya
svāyām eva diśi rudraṃ niravadayate
caramāyām iṣṭakāyāṃ juhoti /
antata eva rudraṃ niravadayate
tredhāvibhaktaṃ juhoti
traya ime lokāḥ
imān eva lokānt samāvadvīryān karoti /
iyaty agre juhoti

atheyaty atheyati
traya ime lokā
ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati
tisra uttarā āhutīr juhoti
ṣaṭ sam padyante
ṣaḍ vā ṛtava
ṛtubhir evainaꣳ śamayati
yad anuparikrāmaṃ juhuyād antaravacāriṇaꣳ rudraṃ kuryāt /
atho khalv āhuḥ
kasyāṃ vā'ha diśi rudraḥ kasyāṃ veti /
anuparikrāmam eva hotavyam
aparivargam evainaꣳ śamayati

etā vai devatāḥ suvargyā yā uttamās
tā yajamānaṃ vācayati
tābhir evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati
yaṃ dviṣyāt tasya saṃcare paśūnāṃ ny asyet /
yaḥ prathamaḥ paśur abhitiṣṭhati sa ārtim ārchati //
5.4.4 anuvāka

pariṣecanādyabhidhānam

aśmann ūrjam iti pari ṣiñcati
mārjayaty evainam
atho tarpayaty eva
sa enaṃ tṛpto 'kṣudhyann aśocann amuṣmim̐lloka upa tiṣṭhate
tṛpyati prajayā paśubhir ya evaṃ veda
tāṃ na iṣamūrjaṃ dhatta marutaḥ saꣳrarāṇā ity āha /
annaṃ vā ūrj
annam marutaḥ /
annam evāva runddhe /
aśmaꣳs te kṣudh /
amuṃ te śuk

ṛcchatu yaṃ dviṣma ity āha
yam eva dveṣṭi tam asya kṣudhā ca śucā cārpayati
triḥ pariṣiñcan pary eti
trivṛd vā agniḥ /
yāvān evāgnis tasya śucaꣳ śamayati
triḥ punaḥ pary eti
ṣaṭ sam padyante
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evāsya śucaꣳ śamayati /
apāṃ vā etat puṣpaṃ yad vetasaḥ /
apām

śaro 'vakāḥ /
vetasaśākhayā cāvakābhiś ca vi karṣati /
āpo vai śāntāḥ
śāntābhir evāsya śucaꣳ śamayati
yo vā agniṃ citam prathamaḥ paśur adhikrāmatīśvaro vai taꣳ śucā pradahaḥ /
maṇḍūkena vi karṣati /
eṣa vai paśūnām anupajīvanīyaḥ/
na vā eṣa grāmyeṣu paśuṣu hito nāraṇyeṣu
tam eva śucārpayati /
aṣṭābhir vi karṣati

aṣṭākṣarā gāyatrī
gāyatro 'gniḥ /
yāvān evāgnir tasya śucaꣳ śamayati
pāvakavatībhiḥ /
annaṃ vai pāvako
annenaivāsya śucaꣳ śamayati
mṛtyur vā eṣa yad agniḥ
brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam /
kārṣṇī upānahāv upa muñcate
brahmaṇaiva mṛtyor antar dhatte
antar mṛtyor dhatte /
antar annādyād ity āhuḥ/
anyām upamuñcate 'nyāṃ nāntaḥ

eva mṛtyor dhatte 'vānnādyaꣳ runddhe
namas te harase śociṣa ity āha
namaskṛtya hi vasīyāꣳsam upacaranti /
anyaṃ te asmat tapantu hetaya ity āha
yam eva dveṣṭi tam asya śucārpayati
pāvako asmabhyaꣳ śivo bhavety āha /
annaṃ vai pāvako
annam evāva runddhe
dvābhyām adhi krāmati pratiṣṭhityai /
apasyavatībhyāꣳ śāntyai //
5.4.5 anuvāka

vyāghāraṇādyabhidhānam

nṛṣade vaḍ iti vyāghārayati
paṅktyāhutyā yajñamukham ā rabhate /
akṣṇayā vyāghārayati
tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai
yad vaṣaṭkuryād yātayāmā'sya vaṣaṭkāraḥ syāt /
yan na vaṣaṭkuryād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ /
vaḍ ity āha paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti
nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti
hutādo vā anye devāḥ

ahutādo 'nye /
tān agnicid evobhayān prīṇāti
ye devā devānām iti dadhnā madhumiśreṇāvokṣati
hutādaś caiva devān ahutādaś ca yajamānaḥ prīṇāti
te yajamānam prīṇanti
dadhnaiva hutādaḥ prīṇāti madhuṣā'hutādaḥ /
grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu
yad dadhnā madhumiśreṇāvokṣaty ubhayasyāvaruddhyai
grumuṣṭinā'vokṣati
prājāpatyaḥ

vai grumuṣṭiḥ sayonitvāya
dvābhyām pratiṣṭhityai /
anuparicāram avokṣati /
aparivargam evainān prīṇāti
vi vā eṣa prāṇaiḥ prajayā paśubhir ṛdhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati
prāṇadā apānadā ity āha
prāṇān evātman dhatte
varcodā varivodā ity āha
prajā vai varcaḥ paśavo varivaḥ
prajām eva paśūn ātman dhatte /
indro vṛtram ahan
taṃ vṛtraḥ

hataḥ ṣoḍaśabhir bhogair asināt
sa etām agnaye 'nīkavata āhutim apaśyat
tām ajuhot
tasyāgnir anīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ ṣoḍaśadhā vṛtrasya bhogān apy adahat /
vaiśvakarmaṇena pāpmano nir amucyata
yad agnaye 'nīkavata āhutiṃ juhoty agnir evāsyānīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ pāpmānam api dahati
vaiśvakarmaṇena pāpmano nir mucyate
yaṃ kāmayeta
ciram pāpmanaḥ

nir mucyetety ekaikaṃ tasya juhuyāt /
ciram eva pāpmano nir mucyate
yaṃ kāmayeta
tājak pāpmano nir mucyeteti sarvāṇi tasyānudrutya juhyāt
tājag eva pāpmano nir mucyate /
atho khalu nānaiva sūktābhyāṃ juhoti
nānaiva sūktayor vīryaṃ dadhāti /
atho pratiṣṭhityai //
5.4.6 anuvāka

samit ādhānādividhiḥ

ud enam uttarāṃ nayeti samidha ā dadhāti
yathā janaṃ yate 'vasaṃ karoti tādṛg eva tat
tisra ā dadhāti
trivṛd vā agniḥ /
yāvān evāgnis tasmai bhāgadheyaṃ karoti /
audumbarīr bhavanti /
ūrg vā udumbaraḥ /
ūrjam evāsmā api dadhāti /
ud u tvā viśve devā ity āha
prāṇā vai viśve devāḥ
prāṇaiḥ

evainam ud yacchate /
agne bharantu cittibhir ity āha
yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainaꣳ sam ardhayati
pañca diśo daivīr yajñam avantu devīr ity āha
diśo hy eṣo 'nu pracyavate /
apāmatiṃ durmatim bādhamānā ity āha rakṣasām apahatyai
rāyas poṣe yajñapatim ābhajantīr ity āha
paśavo vai rāyas poṣaḥ

paśūn evāva runddhe
ṣaḍbhir harati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainaꣳ harati/
dve parigṛhyavatī bhavato rakṣasām apahatyai/
sūryaraśmir harikeśaḥ purastād ity āha
prasūtyai /
tataḥ pāvakā āśiṣo no juṣantām ity āha /
annaṃ vai pāvakaḥ /
annam evāva runddhe /
devāsurāḥ saṃyattā āsan
te devā etad apratiratham apaśyan
tenaiva te 'prati

asurān ajayan /
tad apratirathasyāpratirathatvam /
yad apratirathaṃ dvitīyo hotā'nvāhāpraty eva tena yajamāno bhrātṛvyāñ jayati /
atho anabhijitam evābhi jayati
daśarcam bhavati
daśākṣarā
virājemau lokau vidhṛtau /
anayor lokayor vidhṛtyai /
atho daśākṣarā
annaṃ
virājy evānnādye prati tiṣṭhati /
asad iva vā antarikṣam /
antarikṣam ivāgnīdhram/
āgnīdhre

aśmānaṃ ni dadhāti
sattvāya /
dvābhyām
pratiṣṭhityai
vimāna eṣa divo madhya āsta ity āha
vy evaitayā mimīte
madhye divo nihitaḥ pṛśnir aśmety āha /
annaṃ vai pṛśni /
annam evāva runddhe
catasṛbhir ā pucchād eti
catvāri chandāꣳsi
chandobhir eva /
indraṃ viśvā avīvṛdhann ity āha
vṛddhim evopāvartate
vājānāꣳ satpatim patim

ity āha /
annaṃ vai vājaḥ /
annam evāva runddhe
sumnahūr yajño devāꣳ ā ca vakṣad ity āha
prajā vai paśavaḥ sumnam
prajām eva paśūn ātman dhatte
yakṣad agnir devo devāꣳ ā ca vakṣad ity āha
svagākṛtyai
vājasya mā prasavenodgrābheṇod agrabhīd ity āha /
asau vā āditya udyann udgrābha eṣa nimrocan nigrābhaḥ /
brahmaṇaivātmānam udgrṛhṇāti brahmaṇā bhrātṛvyaṃ ni gṛhṇāti //
5.4.7 anuvāka

citau vahnikṣepavidhiḥ

prācīm anu pradiśam prehi vidvān ity āha
devalokam evaitayopāvartate
kramadhvam agninā nākam ity āha /
imān evaitayā lokān kramate
pṛthivyā aham ud antarikṣam āruham ity āha /
imān evaitayā lokānt samārohati
suvar yanto nāpekṣanta ity āha
suvargam evaitayā lokam eti /
agne prehi

prathamo devayatām ity āha /
ubhayeṣv evaitayā devamanuṣyeṣu cakṣur dadhāti
pañcabhir adhi krāmati
pāṅkto yajñaḥ /
yāvān eva yajñas tena saha suvargaṃ lokam eti
naktoṣāseti puro'nuvākyām anv āha
prattyai /
agne sahasrākṣety āha
sāhasraḥ prajāpatiḥ
prajāpater āptyai
tasmai te vidhema vājāya svāhety āha /
annaṃ vai vājaḥ /
annam evāva

runddhe /
dadhnaḥ pūrṇām audumbarīꣳ svayamātṛṇṇāyāṃ juhoti /
ūrg vai dadhi /
ūrg udumbaraḥ /
asau svayamātṛṇṇā /
amuṣyām evorjaṃ dadhāti
tasmād amuto 'rvācīmūrjam upa jīvāmas
tisṛbhiḥ sādayati
trivṛd vā agniḥ /
yāvān evāgnis tam pratiṣṭhāṃ gamayati
preddho agne dīdihi puro na ity audumbarīm ā dadhāti /
eṣa vai sūrmī karṇakāvatī /
etayā ha sma

vai devā asurāṇāꣳ śatatarhāꣳs tṛꣳhanti
yad etayā samidham ādadhāti vajram evaitac chataghnīṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai /
acchambaṭkāram /
vidhema te parame janmann agna iti vaikaṅkatīm ā dadhāti
bhā evāva runddhe
tāꣳ savitur vareṇyasya citrām iti śamīmayīꣳ śāntyai /
agnir vā ha vā agnicitaṃ duhe 'gnicid vāgniṃ duhe
tām

savitur vareṇyasya citrām ity āha /
eṣa vā agner dohas
tam asya kaṇva eva śrāyaso 'vet
tena ha samainaꣳ sa duhe
yad etayā samidham ādadhāty agnicid eva tad agniṃ duhe
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity āha
saptaivāsya sāptāni prīṇāti
pūrṇayā juhoti
pūrṇa iva hi prajāpatiḥ
prajāpateḥ

āptyai
nyūnayā juhoti
nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata
prajānāꣳ sṛṣṭyai /
agnir devebhyo nilāyata
sa diśo 'nu prāviśat /
juhvan manasā diśo dhyāyet /
digbhya evainam ava runddhe
dadhnā purastāj juhoty ājyenopariṣṭāt
tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāti
dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ
sākṣāt

eva vaiśvānaram ava runddhe
yat prayājānūyājān kuryād vikastiḥ sā yajñasya
darvihomaṃ karoti yajñasya pratiṣṭhityai
rāṣṭraṃ vai vaiśvānaro viṇ marutaḥ /
vaiśvānaraꣳ hutvā mārutāñ juhoti
rāṣṭra eva viśam anu badhnāti /
uccair vaiśvānarasyā śrāvayaty upāꣳśu mārutāñ juhoti
tasmād rāṣṭraṃ viśam ati vadati
mārutā bhavanti
maruto vai devānāṃ viśaḥ /
devaviśenaivāsmai manuṣya viśam ava runddhe
sapta bhavanti
saptagaṇā vai marutaḥ /
gaṇaśa eva viśam ava runddhe
gaṇena gaṇam anudrutya juhoti
viśam evāsmā anu vartmānaṃ karoti //
5.4.8 anuvāka

vasordhārābhidhānam

vasor dhārāṃ juhoti
vasor me dhārāsad iti vā eṣā hūyate
ghṛtasya vā enam eṣā dhārāmuṣmim̐lloke pinvamānopa tiṣṭhate /
ājyena juhoti
tejo vā ājyaṃ tejo vasor dhārā
tejasaivāsmai tejo 'va runddhe /
atho kāmā vai vasor dhārā
kāmān evāva runddhe
yaṃ kāmayeta
prāṇān asyānnādyaṃ vi

chindyām iti vigrāhaṃ tasya juhuyāt
prāṇān evāsyānnādyaṃ vi cchinatti
yaṃ kāmayeta
prāṇān asyānnādyaꣳ saṃ tanuyām iti saṃtatāṃ tasya juhuyāt
prāṇān evāsyānnādyaꣳ saṃ tanoti
dvādaśa dvādaśāni juhoti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsareṇaivāsmā annam ava runddhe /
annaṃ ca me 'kṣuc ca ma ity āha /
etad vai

annasya rūpam /
rūpeṇaivānnam ava runddhe /
agniś ca ma āpaś ca ma ity āha /
eṣā vā annasya yoniḥ
sayony evānnam ava runddhe /
ardhendrāṇi juhoti
devatā evāva runddhe
yat sarveṣām ardham indraḥ prati tasmād indro devatānām bhūyiṣṭhabhāktamaḥ /
indram uttaram āha /
indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti
yajñāyudhāni juhoti
yajñaḥ

vai yajñāyudhāni
yajñam evāva runddhe /
atho etad vai yajñasya rūpam /
rūpeṇaiva yajñam ava runddhe /
avabhṛthaś ca me svagākāraś ca ma ity āha
svagākṛtyai /
agniś ca me gharmaś ca ma ity āha /
etad vai brahmavarcasasya rūpam /
rūpeṇaiva brahmavarcasam ava runddhe /
ṛk ca me sāma ca ma ity āha

etad vai chandasāꣳ rūpam /
rūpeṇaiva chandāꣳsy ava runddhe
garbhāś ca me vatsāś ca ma ity āha /
etad vai paśūnāꣳ rūpam /
rūpeṇaiva paśūn ava runddhe
kalpāñ juhoti /
aklṛptasya klṛptyai
yugmadayuje juhoti
mithunatvāya /
uttarāvatī bhavataḥ /
abhikrāntyai /
ekā ca me tisraś ca ma ity āha
devachandasaṃ vā ekā ca tisraś ca

manuṣyachandasaṃ catasraś cāṣṭau ca
devachandasaṃ caiva manuṣyachandasaṃ cāva runddhe /
ā trayastriꣳśato juhoti
trayastriꣳśad vai devatāḥ /
devatā evāva runddhe /
āṣṭācatvāriꣳśato juhoti /
aṣṭācatvāriꣳśadakṣarā jagatī
jāgatāḥ paśavaḥ /
jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe
vājaś ca prasavaś ceti dvādaśaṃ juhoti
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsara eva prati tiṣṭhati //
5.4.9 anuvāka

vājaprasavīyābhidhānam

agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam icchamānas
taṃ devā abruvan /
upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai mahyam eva vājaprasavīyaṃ juhavann iti
tasmād agnaye vājaprasavīyaṃ juhvati
yad vājaprasavīyaṃ juhoty agnim eva tad bhāgadheyena sam ardhayati /
atho abhiṣeka evāsya
caturdaśabhir juhoti
sapta grāmyā oṣadhayaḥ sapta

āraṇyā/
ubhayīṣām avaruddhyai /
annasyānnasya juhoti /
annasyānnasyāvaruddhyai /
audumbareṇa sruveṇa juhoti /
ūrg vā udumbara ūrg annam
ūrjaivāsmā ūrjam annam ava runddhe /
agnir vai devānām abhiṣikto 'gnicin manuṣyāṇām /
tasmād agnicid varṣati na dhāvet /
avaruddhaꣳ hy asyānnam
annam iva khalu vai varṣam /
yad dhāved annādyād dhāvet /
upāvarteta /
annādyam evābhi

upāvartate /
naktoṣāseti kṛṣṇāyai śvetavatsāyai payasā juhoti /
ahnaivāsmai rātrim pra dāpayati rātriyā'har
ahorātre evāsmai pratte kāmam annādyaṃ duhāte /
rāṣṭrabhṛto juhoti
rāṣṭram evāva runddhe
ṣaḍbhir juhoti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati
bhuvanasya pata iti rathamukhe pañcāhutīr juhoti
vajro vai rathaḥ /
vajreṇaiva diśaḥ

abhi jayati /
agnicitaꣳ ha vā amuṣmim̐lloke vāto 'bhi pavate
vātanāmāni juhoti /
abhy evainam amuṣmim̐lloke vātaḥ pavate
trīṇi juhoti
traya ime lokāḥ /
ebhya eva lokebhyo vātam ava runddhe
samudro 'si nabhasvān ity āha /
etad vai vātasya rūpam /
rūpeṇaiva vātam ava runddhe /
añjalinā juhoti
na hy eteṣām anyathāhutir avakalpate //
5.4.10 anuvāka

agnisaṃyojanābhidhānam

suvargāya vai lokāya devaratho yujyate yatrākūtāya manuṣyaratha eṣa khalu vai devaratho yad agnir agniṃ yunajmi śavasā ghṛtenety āha yunakty evainaꣳ sa enaṃ yuktaḥ suvargaṃ lokam abhi vahati
yat sarvābhiḥ pañcabhir yuñjyād yukto 'syāgniḥ pracyutaḥ syād apratiṣṭhitā āhutayaḥ syur apratiṣṭhitā stomā apratiṣṭhitāny ukthāni tisṛbhiḥ prātaḥsavane 'bhi mṛśati trivṛt

vā agnir yāvān evāgnis taṃ yunakti yathānasi yukta ādhīyata evam eva tat praty āhutayas tiṣṭhanti prati stomāḥ praty ukthāni/
yajñāyajñiyasya stotre dvābhyām abhi mṛśaty etāvān vai yajño yāvān agniṣṭomo bhūmā tvā asyāta ūrdhvaḥ kriyate yāvān eva yajñas tam antato 'nvārohati dvābhyām pratiṣṭhityā ekayā'prastutam bhavaty atha

abhi mṛśaty upainam uttaro yajño namaty atho saṃtatyai
pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yo 'gniṃ cinute na vā etasyāniṣṭaka āhutir ava kalpate yāṃ vā eṣo 'niṣṭaka āhutiṃ juhoti
sravati vai sā tāꣳ sravantīṃ yajño 'nu parā bhavati yajñaṃ yajamāno yat punaścitiṃ cinuta āhutīnām pratiṣṭhityai praty āhutayas tiṣṭhanti

na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ /
aṣṭāv upa dadhāty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatreṇaivainaṃ chandasā cinute yad ekādaśa traiṣṭubhena yad dvādaśa jāgatena chandobhir evainaṃ cinute
napātko vai nāmaiṣo 'gnir yat punaścitir ya evaṃ vidvān punaścitiṃ cinuta ā tṛtīyāt puruṣād annam atti
yathā vai punarādheya evam punaścitir yo 'gnyādheyena na

ṛdhnoti sa punarādheyam ā dhatte yo 'gniṃ citvā nardhnoti sa punaścitiṃ cinute yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai /
atho khalv āhur na cetavyeti rudro vā eṣa yad agnir yathā vyāghraꣳ suptam bodhayati tādṛg eva tat /
atho khalv āhuś cetavyeti yathā vasīyāꣳsam bhāgadheyena bodhayati tādṛg eva tat /
manur agnim acinuta tena nārdhnot sa etām punaścitim apaśyat tām acinuta tayā vai sa ārdhnod yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai //
5.4.11 anuvāka

kāmyacitīnāmabhidhānam

chandaścitaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśavo vai chandāꣳsi paśumān eva bhavati
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāmaḥ śyeno vai vayasām patiṣṭhaḥ śyena eva bhūtvā suvargaṃ lokam patati
kaṅkacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta śīrṣaṇvān amuṣmim̐lloke syām iti śīrṣaṇvān evāmuṣmim̐lloke bhavati /
alajacitaṃ cinvīta catuḥsītam pratiṣṭhākāmaś catasro diśo dikṣv eva prati tiṣṭhati
praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān pra

eva bhrātṛvyān nudate /
ubhayataḥpraugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pra jātān bhrātṛvyān nudeya pratijaniṣyamāṇān iti praiva jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān
rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān vajro vai ratho vajram eva bhrātṛvyebhyaḥ pra harati
droṇacitaṃ cinvītānnakāmo droṇe vā annam bhriyate sayony evānnam ava runddhe
samūhyaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśumān eva bhavati

paricāyyaṃ cinvīta grāmakāmo grāmy eva bhavati
śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyām iti pitṛloka evardhnoti
viśvāmitrajamadagnī vasiṣṭhenāspardhetāꣳ sa etā jamadagnir vihavyā apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa vasiṣṭhasyendriyaṃ vīryam avṛṅkta yad vihavyā upadadhātīndriyam eva tābhir vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte
hotur dhiṣṇiya upa dadhāti yajamānāyatanaṃ vai

hotā sva evāsmā āyatana indriyaṃ vīryam ava runddhe
dvādaśopa dadhāti dvādaśākṣarā jagatī jāgatāḥ paśavo jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe /
aṣṭāvaṣṭāv anyeṣu dhiṣṇiyeṣūpa dadhāty aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe
ṣaṇ mārjālīye ṣaḍ vā ṛtava ṛtavaḥ khalu vai devāḥ pitara ṛtūn eva devān pitṝn prīṇāti //
5.4.12 anuvāka

aśvamedhīyastotrasambandhi ṛgādyabhidhānam

pavasva vājasātaya ity anuṣṭuk pratipad bhavati
tisro 'nuṣṭubhaś catasro gāyatriyaḥ /
yat tisro 'nuṣṭubhas tasmād aśvas tribhis tiṣṭhaꣳs tiṣṭhati
yac catasro gāyatriyas tasmāt sarvāꣳś caturaḥ padaḥ pratidadhat palāyate
paramā vā eṣā chandasāṃ yad
paramaś catuṣṭoma stomānām
paramas trirātro yajñānām
paramo 'śvaḥ paśūnām
parameṇaivainam paramatāṃ gamayati /
ekaviꣳśam ahar bhavati

yasminn aśva ālabhyate
dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekaviꣳśa eṣa prajāpatiḥ
prājāpatyo 'śvas
tam eva sākṣād ṛdhnoti
śakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanti /
anyadanyac chandaḥ /
anye'nye vā ete paśava ā labhyanta uteva grāmyā utevā''raṇyāḥ /
yac chakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanty aśvasya sarvatvāya
pārthuraśmam brahmasāmam bhavati
raśminā vā aśvaḥ

yataḥ/
īśvaro vā aśvo 'yato 'pratiṣṭhitaḥ parām parāvataṃ gantoḥ /
yat pārthuraśmam brahmasāmam bhavaty aśvasya yatyai dhṛtyai //
saṃkṛty acchāvākasāmam bhavati /
utsannayajño vā eṣa yad aśvamedhaḥ
kas tad vedety āhur yadi sarvo vā kriyate na vā sarva iti
yat saṃkṛty acchāvākasāmam bhavaty aśvasya sarvatvāya paryāptyā anantarāyāya
sarvastomo 'tirātra uttamam ahar bhavati sarvasyāptyai sarvasya jityai
sarvam eva tenāpnoti sarvaṃ jayati //