Taittiriya Samhita · Chapter 5.3

5.3 prapāṭhaka:

5.3.1 anuvāka 1 dvitīyacitigatāśvinyādīṣṭakācatuṣṭyābhidhānam
1 utsannayajño vā eṣa yad agniḥ kiṃ vā'haitasya kriyate kiṃ vā na yad vai yajñasya kriyamāṇasyāntaryanti pūyati vā asya tat / āśvinīr upa dadhāti / aśvinau vai devānām bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti pañcopa dadhāti pāṅkto yajñaḥ / yāvān eva yajñas tasmai bheṣajaṃ karoti / ṛtavyā upa dadhāti / ṛtūnāṃ klṛptyai //
2 pañcopa dadhāti pañca vā ṛtavaḥ / yāvanta evartavas tān kalpayati samānaprabhṛtayo bhavanti samānodarkās tasmāt samānā ṛtavaḥ / ekena padena vyāvartante tasmād ṛtavo vyāvartante prāṇabhṛta upa dadhāti / ṛtuṣv eva prāṇān dadhāti tasmāt samānāḥ santaṃ ṛtavo na jīryanti / atho pra janayaty evainān eṣa vai vāyur yat prāṇaḥ / yad ṛtavyā upadhāya prāṇabhṛtaḥ
3 upadadhāti tasmāt sarvān ṛtūn anu vāyur ā varīvartti vṛṣṭisanīr upa dadhāti vṛṣṭim evāva runddhe yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet / anuparihāraꣳ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati yat prāṇabhṛta upadhāya vṛṣṭisanīr upadadhāti tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte paśavo vai vayasyāḥ / nānāmanasaḥ khalu vai paśavo nānāvratās te 'pa evābhi samanasaḥ //
4 yaṃ kāmayeta / apaśuḥ syād iti vayasyās tasyopadhāyāpasyā upa dadhyād asaṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti / apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād ity apasyās tasyopadhāya vayasyā upa dadhyāt saṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti paśumān eva bhavati catasraḥ purastād upa dadhāti tasmāc catvāri cakṣuṣo rūpāṇi dve śukle dve kṛṣṇe //
5 mūrdhanvatīr bhavanti tasmāt purastān mūrdhā pañca dakṣiṇāyāꣳ śroṇyām upa dadhāti pañcottarasyāṃ tasmāt paścād varṣīyān purastātpravaṇaḥ paśuḥ / basto vaya iti dakṣiṇe 'ꣳsa upa dadhāti vṛṣṇir vaya ity uttare' aꣳsāv eva prati dadhāti vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upa dadhāti siꣳho vaya ity uttare pakṣayor eva vīryaṃ dadhāti puruṣo vaya iti madhye tasmāt puruṣaḥ paśūnām adhipatiḥ //
5.3.2 anuvāka 2 svayamātṛṇṇādyabhidhānam
1 indrāgnī avyathamānām iti svayamātṛṇṇām upa dadhāti / indrāgnibhyāṃ vā imau lokau vidhṛtau / anayor lokayor vidhṛtyai / adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ / antarikṣam iva vā eṣā / indrāgnī ity āha / indrāgnī vai devānām ojobhṛtau / ojasaivainām antarikṣe cinute dhṛtyai svayamātṛṇṇām upa dadhāti / antarikṣaṃ vai svayamātṛṇṇā / antarikṣam evopa dhatte / aśvam upa
2 ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti / atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyai / atho suvargasya lokasyānukhyātyai / devānāṃ vai suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta ta etā diśyā apaśyan tā upādadhata tābhir vai te diśo 'dṛꣳhan yad diśyā upadadhāti diśāṃ vidhṛtyai daśa prāṇabhṛtaḥ purastād upa //
3 dadhāti nava vai puruṣe prāṇā nābhir daśamī prāṇān eva purastād dhatte tasmāt purastāt prāṇāḥ / jyotiṣmatīm uttamāṃ upa dadhāti tasmāt prāṇānāṃ vāg jyotir uttamāḥ / daśopa dadhāti daśākṣarā virāṭ chandasāṃ jyotiḥ / jyotir eva purastād dhatte tasmāt purastāj jyotir upā''smahe chandāꣳsi paśuṣv ājim ayus tān bṛhaty ud ajayat tasmād bārhatāḥ
4 paśava ucyante mā chanda iti dakṣiṇata upa dadhāti tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ pṛthivī chanda iti paścāt pratiṣṭhityai / agnir devatety uttarata ojo vā agnir oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati ṣaṭtriꣳśat sam padyante ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavaḥ / bṛhatyaivāsmai paśūn ava runddhe bṛhatī chandasāꣳ svārājyam parīyāya yasyaitāḥ
5 upadhīyante gacchati svārājyam / sapta vālakhilyāḥ purastād upa dadhāti sapta paścāt sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāv avāñcau prāṇānāꣳ savīryatvāya mūrdhāsi rāḍ iti purastād upa dadhāti yantrī rāḍ iti paścāt prāṇān evāsmai samīco dadhāti //
5.3.3 anuvāka 3 akṣṇayāstomīyādīnāmabhidhānam
1 devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etā akṣṇayāstomīyā apaśyan tā anyathā'nūcyānyathopādadhata tad asurā nānvavāyan tato devā abhavan parā'surāḥ/ yad akṣṇayāstomīyā anyathā'nūcyānyathopadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / āśus trivṛd iti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai trivṛt /
2 yajñamukham eva purastād vi yātayati vyoma saptadaśa iti dakṣiṇataḥ / annaṃ vai vyoma / annaꣳ saptadaśaḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate dharuṇa ekaviꣳśa iti paścāt pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ pratiṣṭhityai bhāntaḥ pañcadaśa ity uttarataḥ / ojo vai bhāntaḥ
ojaḥ pañcadaśaḥ / oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati pratūrtir aṣṭādaśa iti purastāt
3 upa dadhāti dvau trivṛtāv abhipūrvaṃ yajñamukhe vi yātayati / abhivartaḥ saviꣳśa iti dakṣiṇataḥ / annaṃ vā abhivartaḥ / annaꣳ saviꣳśaḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate varco dvāviꣳśa iti paścāt / yad viꣳśatir dve tena virājau yad dve pratiṣṭhā tena virājor evābhipūrvam annādye prati tiṣṭhati tapo navadaśa ity uttaratas tasmāt savyaḥ
4 hastayos tapasvitaraḥ / yoniś caturviꣳśa iti purastād upa dadhāti caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī gāyatrī yajñamukham / yajñamukham eva purastād vi yātayati garbhāḥ pañcaviꣳśa iti dakṣiṇataḥ / annaṃ vai garbhāḥ / annam pañcaviꣳśaḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate / ojas triṇava iti paścāt / ime vai lokās triṇavaḥ / eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhati sambharaṇas trayoviꣳśa iti
5 uttaratas tasmāt savyo hastayoḥ sambhāryataraḥ kratur ekatriꣳśa iti purastād upa dadhāti vāg vai kratuḥ / yajñamukhaṃ vāk / yajñamukham eva purastād vi yātayati bradhnasya viṣṭapaṃ catustriꣳśa iti dakṣiṇataḥ / asau vā ādityo bradhnasya viṣṭapam brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ pratiṣṭhā trayastriꣳśa iti paścāt pratiṣṭhityai nākaḥ ṣaṭtriꣳśa ity uttarataḥ suvargo vai loko nākaḥ suvargasya lokasya samaṣṭyai //
5.3.4 anuvāka 4 akṣṇayāstomīyādīnāmabhidhānam
1 agner bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vā agniḥ / yajñamukhaṃ dīkṣā yajñamukham brahma yajñamukhaṃ trivṛt / yajñamukham eva purastād vi yātayati nṛcakṣasām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ śuśruvāꣳso vai nṛcakṣasaḥ / annaṃ dhātā jātāyaivāsmā annam api dadhāti tasmāj jāto 'nnam atti janitraꣳ spṛtaꣳ saptadaśa stoma ity āha / annaṃ vai janitram //
2 annaꣳ saptadaśaḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate mitrasya bhāgo 'sīti paścāt prāṇo vai mitro 'pāno varuṇaḥ prāṇāpānāv evāsmin dadhāti divo vṛṣṭir vātā spṛtā ekaviꣳśa stoma ity āha pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ pratiṣṭhityai / indrasya bhāgo 'sīty uttarataḥ / ojo vā indraḥ / ojo viṣṇuḥ / ojaḥ kṣatram ojaḥ pañcadaśaḥ //

3 oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati vasūnām bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai vasavaḥ / yajñamukhaꣳ rudrāḥ / yajñamukhaṃ caturviꣳśaḥ / yajñamukham eva purastād vi yātayati / ādityānām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ / annaṃ vā ādityāḥ / annam marutaḥ / annaṃ garbhāḥ / annam pañcaviꣳśaḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate / adityai bhāgaḥ //
4 asīti paścāt pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhā pūṣā pratiṣṭhā triṇavaḥ pratiṣṭhityai devasya savitur bhāgo 'sīty uttarataḥ / brahma vai devaḥ savitā brahma bṛhaspatiḥ / brahma catuṣṭomaḥ / brahmavarcasam evottarato dhatte tasmād uttaro 'rdho brahmavarcasitaraḥ sāvitravatī bhavati prasūtyai tasmād brāhmaṇānām udīcī saniḥ prasūtā dhartraś catuṣṭoma iti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai dhartraḥ //
5 yajñamukhaṃ catuṣṭomaḥ / yajñamukham eva purastād vi yātayati yāvānām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ / māsā vai yāvā ardhamāsā ayāvās tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ / annaṃ vai yāvāḥ / annam prajāḥ / annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate / ṛbhūṇām bhāgo 'sīti paścāt pratiṣṭhityai vivarto 'ṣṭācatvāriꣳśa ity uttarataḥ / anayor lokayoḥ savīryatvāya tasmād imau lokau samāvadvīryau //
6 yasya mukhyavatīḥ purastād upadhīyante mukhya eva bhavati / āsya mukhyo jāyate yasyānnavatīr dakṣiṇato 'tty annam āsyānnādo jāyate yasya pratiṣṭhāvatīḥ paścāt praty eva tiṣṭhati yasyaujasvatīr uttarata ojasvy eva bhavati / āsyaujasvī jāyate / arko vā eṣa yad agnis tasyaitad eva stotram etac chastram / yad eṣa vidhā //
7 vidhīyate 'rka eva tad arkyàm anu vi dhīyate / atty annam āsyānnādyo jāyate yasyaiṣā vidhā vidhīyate ya u cainām evaṃ veda sṛṣṭīr upa dadhāti yathāsṛṣṭam evāva runddhe na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam / te devā etā vyuṣṭīr apaśyan tā upādadhata tato vā idaṃ vyaucchat / yasyaitā upadhīyante vy evāsmā ucchati / atho tama evāpa hate //
5.3.5 anuvāka 5 asapatnavirāḍākhyeṣṭakābhidhānam
1 agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān iti purastād upa dadhāti jātān eva bhrātṛvyān pra ṇudate sahasā jātān iti paścāt / janiṣyamāṇān eva prati nudate catuścatvāriꣳśa stoma iti dakṣiṇataḥ / brahmavarcasaṃ vai catuścatvāriꣳśaḥ / brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ ṣoḍaśa stoma ity uttarataḥ / ojo vai ṣoḍaśaḥ / oja evottarato dhatte tasmāt
2 uttarato'bhiprayāyī jayati vajro vai catuścatvāriꣳśo vajraḥ ṣoḍaśaḥ / yad ete iṣṭake upadadhāti jātāꣳś caiva janiṣyamāṇāꣳś ca bhrātṛvyān praṇudya vajram anu pra harati stṛtyai purīṣavatīm madhya upa dadhāti purīṣaṃ vai madhyam ātmanaḥ sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda / etā vā asapatnā nāmeṣṭakāḥ / yasyaitā upadhīyante /
3 nāsya sapatno bhavati paśur vā eṣa yad agniḥ / virājaḥ uttamāyāṃ cityām upa dadhāti virājam evottamām paśuṣu dadhāti tasmāt paśumān uttamāṃ vācaṃ vadati daśadaśopa dadhāti savīryatvāya / akṣṇayopa dadhāti tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yāni vai chandāꣳsi suvargyāṇy āsan tair devāḥ suvargaṃ lokam āyan tenarṣayaḥ
4 aśrāmyan te tapo 'tapyanta tāni tapasāpaśyan tebhya etā iṣṭakā nir /
evaś chando varivaś chanda iti tā upādadhata tābhir vai te suvargaṃ lokam āyan yad etā iṣṭakā upadadhāti yāny eva chandāꣳsi suvargyāṇi tair eva yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā stomabhāgair evāsṛjata yat
5 stomabhāgā upadadhāti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate bṛhaspatir vā etad yajñasya tejaḥ sam abharad yad stomabhāgāḥ / yat stomabhāgā upadadhāti satejasam evāgniṃ cinute bṛhaspatir vā etāṃ yajñasya pratiṣṭhām apaśyad yat stomabhāgāḥ / yat stomabhāgā upadadhāti yajñasya pratiṣṭhityai saptasaptopa dadhāti savīryatvāya tisro madhye pratiṣṭhityai //
5.3.6 anuvāka 6 stomabhāgākhyeṣṭakābhidhānam
1 raśmir ity evādityam asṛjata pretir iti dharmam anvitir iti divam / saṃdhir ity antarikṣam pratidhir iti pṛthivīm / viṣṭambha iti vṛṣṭim pravety ahar anuveti rātrim uśig iti vasūn praketa iti rudrān / sudītir ity ādityān oja iti pitṝn / tantur iti prajāḥ pṛtanāṣāḍ iti paśūn revad ity oṣadhīḥ abhijid asi yuktagrāvā
2 indrāya tvendraṃ jinvety eva dakṣiṇato vajram pary auhad abhijityai tāḥ prajā apaprāṇā asṛjata tāsv adhipatir asīty eva prāṇam adadhāt / yantety apānam / saꣳsarpa iti cakṣuḥ / vayodhā iti śrotram / tāḥ prajāḥ prāṇatīr apānatīḥ paśyantīḥ śṛṇvatīr na mithunī abhavan tāsu trivṛd asīty eva mithunam adadhāt tāḥ prajā mithunī
3 bhavantīr na prājāyanta tāḥ saꣳroho 'si nīroho 'sīty eva prājanayat tāḥ prajāḥ prajātā na praty atiṣṭhan tā vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīty evaiṣu lokeṣu praty asthāpayat /
yad āha vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīti prajā eva prajātā eṣu lokeṣu prati ṣṭhāpayati sātmāntarikṣaꣳ rohati saprāṇo 'muṣmim̐lloke prati tiṣṭhati / avyardhukaḥ prāṇāpānābhyām bhavati ya evaṃ veda //
5.3.7 anuvāka 7 nākasadādi pañcavidheṣṭakābhidhānam
1 nākasadbhir vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan tan nākasadāṃ nākasattvam / yan nākasada upadadhāti nākasadbhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti suvargo vai loko nākaḥ / yasyaitā upadhīyante nāsmā akam bhavati yajamānāyatanaṃ vai nākasadaḥ / yan nākasada upadadhāty āyatanam eva tad yajamānaḥ kurute pṛṣṭhānāṃ vā etat tejaḥ sambhṛtaṃ yan nākasadaḥ / yan nākasadaḥ
2 upadadhāti pṛṣṭhānām eva tejo 'va runddhe pañcacoḍā upa dadhāti / apsarasa evainam etā bhūtā amuṣmim̐lloka upa śere / atho tanūpānīr evaitā yajamānasya yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet / etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati tājag ārtim ārchati / uttarā nākasadbhya upa dadhāti yathā jāyām ānīya gṛheṣu niṣādayati tādṛg eva tat //
3 paścāt prācīm uttamām upa dadhāti tasmāt paścāt prācī patny anv āste svayamātṛṇṇāṃ ca vikarṇīṃ cottame upa dadhāti prāṇo vai svayamātṛṇṇā''yur vikarṇī prāṇaṃ caivāyuś ca prāṇānām uttamau dhatte tasmāt prāṇaś cāyuś ca prāṇānām uttamau nānyām uttarām iṣṭakām upa dadhyāt / yad anyām uttarām iṣṭakām upadadhyāt paśūnām
4 ca yajamānasya ca prāṇaṃ cāyuś cāpi dadhyāt tasmān nānyottareṣṭakopadheyā svayamātṛṇṇām upa dadhāti / asau vai svayamātṛṇṇā'mūm evopa dhatte / aśvam upa ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti / atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai / eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad vikarṇī yad vikarṇīm upadadhāti devānām eva vikrāntim anu vi kramate / uttarata upa dadhāti tasmād uttarataupacāro 'gniḥ / vāyumatī bhavati samiddhyai //
5.3.8 anuvāka 8 chandobhidheṣṭakābhidhānam

1 chandāꣳsy upa dadhāti paśavo vai chandāꣳsi paśūn evāva runddhe chandāꣳsi vai devānāṃ vāmam paśavaḥ / vāmam eva paśūn ava runddhe / etāꣳ ha vai yajñasenaś caitriyāyaṇaś citiṃ vidāṃ cakāra tayā vai sa paśūn avārunddha yad etām upadadhāti paśūn evāva runddhe gāyatrīḥ purastād upa dadhāti tejo vai gāyatrī teja eva
2 mukhato dhatte mūrdhanvatīr bhavanti mūrdhānam evainaꣳ samānānāṃ karoti triṣṭubha upa dadhāti / indriyaṃ vai indriyam eva madhyato dhatte jagatīr upa dadhāti jāgatā vai paśavaḥ paśūn evāva runddhe / anuṣṭubha upa dadhāti prāṇā vā prāṇānām utsṛṣṭyai bṛhatīr uṣṇihāḥ paṅktīr akṣarapaṅktīr iti viṣurūpāṇi chandāꣳsy upa dadhāti
viṣurūpā vai paśavaḥ paśavaḥ
3 chandāꣳsi viṣurūpān eva paśūn ava runddhe viṣurūpam asya gṛhe dṛśyate yasyaitā upadhīyante ya u cainām evaṃ veda / aticchandasam upa dadhāti / aticchandā vai sarvāṇi chandāꣳsi sarvebhir evainaṃ chandobhiś cinute varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ / yat aticchandasam upadadhāti varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti dvipadā upa dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai //
5.3.9 anuvāka 9 sayugādīṣṭakātrayābhidhānam
1 sarvābhyo vai devatābhyo 'gniś cīyate yat sayujo nopadadhyād devatā asyāgniṃ vṛñjīran yat sayuja upadadhāty ātmanaivainaꣳ sayujaṃ cinute nāgninā vyṛdhyate / atho yathā puruṣaḥ snāvabhiḥ saṃtata evam evaitābhir agniḥ saṃtataḥ/ agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan tā amūḥ kṛttikā abhavan yasyaitā upadhīyante suvargam eva
2 lokam eti gacchati prakāśaṃ citram eva bhavati //
maṇḍaleṣṭakā upa dadhāti / ime vai lokā maṇḍaleṣṭakā ime khalu vai lokā devapurā devapurā eva pra viśati nārtim ārchaty agniṃ cikyānaḥ//
viśvajyotiṣa upa dadhāti / imān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute / atho prāṇān evaitā yajamānasya dādhrati / etā vai devatāḥ suvargyās tā evānvārabhya suvargaṃ lokam eti //
5.3.10 anuvāka 10 vṛṣṭisanyādīṣṭakāpañcakābhidhānam
1 vṛṣṭisanīr upa dadhāti vṛṣṭim evāva runddhe yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet / anuparihāraꣳ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati purovātasanir asīty āha / etad vai vṛṣṭyai rūpam / rūpeṇaiva vṛṣṭim ava runddhe saṃyānībhir vai devā imām̐llokānt sam ayus tat saṃyānīnāꣳ saṃyānitvam / yat saṃyānīr upadadhāti yathāpsu nāvā saṃyāty evam
2 evaitābhir yajamāna imām̐llokānt saṃ yāti plavo vā eṣo 'gner yat saṃyānīḥ / yat saṃyānir upadadhāti plavam evaitam agnaya upa dadhāti / uta yasyaitāsūpahitāsv āpo 'gniꣳ haranty ahṛta evāsyāgniḥ/ ādityeṣṭakā upa dadhāti / ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti / ādityāḥ
3 evainam bhūtiṃ gamayanti / asau vā etasyādityo rucam ā datte yo 'gniṃ citvā na rocate yad ādityeṣṭakā upadadhāty asāv evāsminn ādityo rucaṃ dadhāti yathāsau devānāꣳ rocata evam evaiṣa manuṣyāṇāꣳ rocate // ghṛteṣṭakā upa dadhāti / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayati /
4 atho tejasā anuparihāraꣳ sādayati / aparivargam evāsmin tejo dadhāti prajāpatir agnim acinuta sa yaśasā vy ārdhyata sa etā yaśodā apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa yaśa ātmann adhatta yad yaśodā upadadhāti yaśa eva tābhir yajamāna ātman dhatte pañcopa dadhāti pāṅktaḥ puruṣaḥ / yāvān eva puruṣas tasmin yaśo dadhāti //
5.3.11 anuvāka 11 bhūyaskṛdādīṣṭakāṣaṭkābhidhānam
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan kanīyāꣳso devā āsan bhūyāꣳso 'surās te devā etā iṣṭakā apaśyan tā upādadhata bhūyaskṛd asīty eva bhūyāꣳso 'bhavan vanaspatibhir oṣadhībhiḥ / varivaskṛd asītīmām ajayan prācy asīti prācīṃ diśam ajayan / ūrdhvāsīty amūm ajayan / antarikṣasad asy antarikṣe sīdety antarikṣam ajayan tato devā abhavan
2 parā'surāḥ / yasyaitā upadhīyante bhūyān eva bhavati / abhīmām̐llokāñ jayati bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / apsuṣad asi śyenasad asīty āha / etad vā agne rūpam / rūpeṇaivāgnim ava runddhe pṛthivyās tvā draviṇe sādayāmīty āha / imān evaitābhir lokān draviṇāvataḥ kurute // āyuṣyā upa dadhāti / āyur eva
3 asmin dadhāti / agne yat te paraꣳ hṛn nāmety āha / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma priyam evāsya dhāmopāpnoti tāv ehi saꣳ rabhāvahā ity āha vy evainena pari dhatte pāñcajanyeṣv apy edhy agna ity āha / eṣa vā agniḥ pāñcajanyo yaḥ pañcacitīkas tasmād evam āha // ṛtavyā upa dadhāti / etad vā ṛtūnām priyaṃ dhāma yad ṛtavyāḥ / ṛtūnām eva priyaṃ dhāmāva runddhe sumeka ity āha saṃvatsaro vai sumekaḥ saṃvatsarasyaiva priyaṃ dhāmopāpnoti //
5.3.12 anuvāka 12 aśvamedhavidhiḥ
1 prajāpater akṣy aśvayat tat parāpatat tad aśvo 'bhavat / yad aśvayat tad aśvasyāśvatvam / tad devā aśvamedhenaiva praty adadhuḥ / eṣa vai prajāpatiꣳ sarvaṃ karoti yo 'śvamedhena yajate sarva eva bhavati sarvasya vā eṣā prāyaścittiḥ sarvasya bheṣajam / sarvaṃ vā etena pāpmānaṃ devā ataran / api vā etena brahmahatyām ataran / sarvam pāpmānam
2 tarati tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate ya u cainam evaṃ veda / uttaraṃ vai tat prajāpater akṣy aśvayat tasmād aśvasyottarato 'va dyanti dakṣiṇato 'nyeṣām paśūnām / vaitasaḥ kaṭo bhavati / apsuyonir vā aśvaḥ/ apsujo vetasaḥ sva evainaṃ yonau prati ṣṭhāpayati catuṣṭoma stomo bhavati saraḍḍha vā aśvasya sakthy āvṛhat tad devāś catuṣṭomenaiva praty adadhuḥ / yac catuṣṭoma stomo bhavaty aśvasya sarvatvāya //
5.3.1 anuvāka

dvitīyacitigatāśvinyādīṣṭakācatuṣṭyābhidhānam

utsannayajño vā eṣa yad agniḥ
kiṃ vā'haitasya kriyate kiṃ vā na
yad vai yajñasya kriyamāṇasyāntaryanti pūyati vā asya tat /
āśvinīr upa dadhāti /
aśvinau vai devānām bhiṣajau
tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti
pañcopa dadhāti
pāṅkto yajñaḥ /
yāvān eva yajñas tasmai bheṣajaṃ karoti /
ṛtavyā upa dadhāti /
ṛtūnāṃ klṛptyai

pañcopa dadhāti
pañca vā ṛtavaḥ /
yāvanta evartavas
tān kalpayati
samānaprabhṛtayo bhavanti samānodarkās
tasmāt samānā ṛtavaḥ /
ekena padena vyāvartante
tasmād ṛtavo vyāvartante
prāṇabhṛta upa dadhāti /
ṛtuṣv eva prāṇān dadhāti
tasmāt samānāḥ santaṃ ṛtavo na jīryanti /
atho pra janayaty evainān
eṣa vai vāyur yat prāṇaḥ /
yad ṛtavyā upadhāya prāṇabhṛtaḥ

upadadhāti tasmāt sarvān ṛtūn anu vāyur ā varīvartti
vṛṣṭisanīr upa dadhāti
vṛṣṭim evāva runddhe yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet /
anuparihāraꣳ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati
yat prāṇabhṛta upadhāya vṛṣṭisanīr upadadhāti tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte
paśavo vai vayasyāḥ /
nānāmanasaḥ khalu vai paśavo nānāvratās te 'pa evābhi samanasaḥ

yaṃ kāmayeta /
apaśuḥ syād iti vayasyās tasyopadhāyāpasyā upa dadhyād asaṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti /
apaśur eva bhavati
yaṃ kāmayeta
paśumānt syād ity apasyās tasyopadhāya vayasyā upa dadhyāt saṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti
paśumān eva bhavati
catasraḥ purastād upa dadhāti
tasmāc catvāri cakṣuṣo rūpāṇi dve śukle dve kṛṣṇe

mūrdhanvatīr bhavanti
tasmāt purastān mūrdhā
pañca dakṣiṇāyāꣳ śroṇyām upa dadhāti pañcottarasyāṃ tasmāt paścād varṣīyān purastātpravaṇaḥ paśuḥ /
basto vaya iti dakṣiṇe 'ꣳsa upa dadhāti vṛṣṇir vaya ity uttare'
aꣳsāv eva prati dadhāti
vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upa dadhāti siꣳho vaya ity uttare
pakṣayor eva vīryaṃ dadhāti
puruṣo vaya iti madhye tasmāt puruṣaḥ paśūnām adhipatiḥ //
5.3.2 anuvāka

svayamātṛṇṇādyabhidhānam

indrāgnī avyathamānām iti svayamātṛṇṇām upa dadhāti /
indrāgnibhyāṃ vā imau lokau vidhṛtau /
anayor lokayor vidhṛtyai /
adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ /
antarikṣam iva vā eṣā /
indrāgnī ity āha /
indrāgnī vai devānām ojobhṛtau /
ojasaivainām antarikṣe cinute
dhṛtyai
svayamātṛṇṇām upa dadhāti /
antarikṣaṃ vai svayamātṛṇṇā /
antarikṣam evopa dhatte /
aśvam upa

ghrāpayati
prāṇam evāsyāṃ dadhāti /
atho prājāpatyo vā aśvaḥ
prajāpatinaivāgniṃ cinute
svayamātṛṇṇā bhavati
prāṇānām utsṛṣṭyai /
atho suvargasya lokasyānukhyātyai /
devānāṃ vai suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta
ta etā diśyā apaśyan
tā upādadhata
tābhir vai te diśo 'dṛꣳhan
yad diśyā upadadhāti
diśāṃ vidhṛtyai
daśa prāṇabhṛtaḥ purastād upa

dadhāti
nava vai puruṣe prāṇā nābhir daśamī
prāṇān eva purastād dhatte
tasmāt purastāt prāṇāḥ /
jyotiṣmatīm uttamāṃ upa dadhāti
tasmāt prāṇānāṃ vāg jyotir uttamāḥ /
daśopa dadhāti
daśākṣarā
virāṭ chandasāṃ jyotiḥ /
jyotir eva purastād dhatte
tasmāt purastāj jyotir upā''smahe
chandāꣳsi paśuṣv ājim ayus
tān bṛhaty ud ajayat
tasmād bārhatāḥ

paśava ucyante
mā chanda iti dakṣiṇata upa dadhāti tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ
pṛthivī chanda iti paścāt pratiṣṭhityai /
agnir devatety uttarata ojo vā agnir oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati
ṣaṭtriꣳśat sam padyante
ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī
bārhatāḥ paśavaḥ /
bṛhatyaivāsmai paśūn ava runddhe
bṛhatī chandasāꣳ svārājyam parīyāya
yasyaitāḥ

upadhīyante gacchati svārājyam /
sapta vālakhilyāḥ purastād upa dadhāti sapta paścāt
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāv avāñcau prāṇānāꣳ savīryatvāya
mūrdhāsi rāḍ iti purastād upa dadhāti yantrī rāḍ iti paścāt
prāṇān evāsmai samīco dadhāti //
5.3.3 anuvāka

akṣṇayāstomīyādīnāmabhidhānam

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata
te devā etā akṣṇayāstomīyā apaśyan
tā anyathā'nūcyānyathopādadhata
tad asurā nānvavāyan
tato devā abhavan parā'surāḥ/
yad akṣṇayāstomīyā anyathā'nūcyānyathopadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
āśus trivṛd iti purastād upa dadhāti
yajñamukhaṃ vai trivṛt

yajñamukham eva purastād vi yātayati
vyoma saptadaśa iti dakṣiṇataḥ /
annaṃ vai vyoma /
annaꣳ saptadaśaḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate
dharuṇa ekaviꣳśa iti paścāt pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ
pratiṣṭhityai
bhāntaḥ pañcadaśa ity uttarataḥ /
ojo vai bhāntaḥ
ojaḥ pañcadaśaḥ /
oja evottarato dhatte
tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati
pratūrtir aṣṭādaśa iti purastāt

upa dadhāti
dvau trivṛtāv abhipūrvaṃ yajñamukhe vi yātayati /
abhivartaḥ saviꣳśa iti dakṣiṇataḥ /
annaṃ vā abhivartaḥ /
annaꣳ saviꣳśaḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate
varco dvāviꣳśa iti paścāt /
yad viꣳśatir dve tena virājau
yad dve pratiṣṭhā tena
virājor evābhipūrvam annādye prati tiṣṭhati
tapo navadaśa ity uttaratas
tasmāt savyaḥ

hastayos tapasvitaraḥ /
yoniś caturviꣳśa iti purastād upa dadhāti
caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī
gāyatrī yajñamukham /
yajñamukham eva purastād vi yātayati
garbhāḥ pañcaviꣳśa iti dakṣiṇataḥ /
annaṃ vai garbhāḥ /
annam pañcaviꣳśaḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate /
ojas triṇava iti paścāt /
ime vai lokās triṇavaḥ /
eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhati
sambharaṇas trayoviꣳśa iti

uttaratas
tasmāt savyo hastayoḥ sambhāryataraḥ
kratur ekatriꣳśa iti purastād upa dadhāti
vāg vai kratuḥ /
yajñamukhaṃ vāk /
yajñamukham eva purastād vi yātayati
bradhnasya viṣṭapaṃ catustriꣳśa iti dakṣiṇataḥ /
asau vā ādityo bradhnasya viṣṭapam
brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ
pratiṣṭhā trayastriꣳśa iti paścāt
pratiṣṭhityai
nākaḥ ṣaṭtriꣳśa ity uttarataḥ
suvargo vai loko nākaḥ
suvargasya lokasya samaṣṭyai //
5.3.4 anuvāka 4 akṣṇayāstomīyādīnāmabhidhānam

agner bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti
yajñamukhaṃ vā agniḥ /
yajñamukhaṃ dīkṣā
yajñamukham brahma
yajñamukhaṃ trivṛt /
yajñamukham eva purastād vi yātayati
nṛcakṣasām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ
śuśruvāꣳso vai nṛcakṣasaḥ /
annaṃ dhātā
jātāyaivāsmā annam api dadhāti
tasmāj jāto 'nnam atti
janitraꣳ spṛtaꣳ saptadaśa stoma ity āha /
annaṃ vai janitram

annaꣳ saptadaśaḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate
mitrasya bhāgo 'sīti paścāt
prāṇo vai mitro 'pāno varuṇaḥ
prāṇāpānāv evāsmin dadhāti
divo vṛṣṭir vātā spṛtā ekaviꣳśa stoma ity āha
pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ
pratiṣṭhityai /
indrasya bhāgo 'sīty uttarataḥ /
ojo vā indraḥ /
ojo viṣṇuḥ /
ojaḥ kṣatram
ojaḥ pañcadaśaḥ

oja evottarato dhatte
tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati
vasūnām bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti
yajñamukhaṃ vai vasavaḥ /
yajñamukhaꣳ rudrāḥ /
yajñamukhaṃ caturviꣳśaḥ /
yajñamukham eva purastād vi yātayati /
ādityānām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ /
annaṃ vā ādityāḥ /
annam marutaḥ /
annaṃ garbhāḥ /
annam pañcaviꣳśaḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate /
adityai bhāgaḥ

asīti paścāt
pratiṣṭhā vā aditiḥ
pratiṣṭhā pūṣā
pratiṣṭhā triṇavaḥ
pratiṣṭhityai
devasya savitur bhāgo 'sīty uttarataḥ /
brahma vai devaḥ savitā
brahma bṛhaspatiḥ /
brahma catuṣṭomaḥ /
brahmavarcasam evottarato dhatte
tasmād uttaro 'rdho brahmavarcasitaraḥ
sāvitravatī bhavati
prasūtyai
tasmād brāhmaṇānām udīcī saniḥ prasūtā
dhartraś catuṣṭoma iti purastād upa dadhāti
yajñamukhaṃ vai dhartraḥ

yajñamukhaṃ catuṣṭomaḥ /
yajñamukham eva purastād vi yātayati
yāvānām bhāgo 'sīti
dakṣiṇataḥ /
māsā vai yāvā ardhamāsā ayāvās
tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ /
annaṃ vai yāvāḥ /
annam prajāḥ /
annam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇenānnam adyate /
ṛbhūṇām bhāgo 'sīti paścāt
pratiṣṭhityai
vivarto 'ṣṭācatvāriꣳśa ity uttarataḥ /
anayor lokayoḥ savīryatvāya
tasmād imau lokau samāvadvīryau

yasya mukhyavatīḥ purastād upadhīyante mukhya eva bhavati /
āsya mukhyo jāyate
yasyānnavatīr dakṣiṇato 'tty annam
āsyānnādo jāyate
yasya pratiṣṭhāvatīḥ paścāt praty eva tiṣṭhati
yasyaujasvatīr uttarata ojasvy eva bhavati /
āsyaujasvī jāyate /
arko vā eṣa yad agnis
tasyaitad eva stotram etac chastram /
yad eṣa vidhā

vidhīyate 'rka eva tad arkyàm anu vi dhīyate /
atty annam āsyānnādyo jāyate yasyaiṣā vidhā vidhīyate ya u cainām evaṃ veda
sṛṣṭīr upa dadhāti
yathāsṛṣṭam evāva runddhe
na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam /
te devā etā vyuṣṭīr apaśyan
tā upādadhata
tato vā idaṃ vyaucchat /
yasyaitā upadhīyante vy evāsmā ucchati /
atho tama evāpa hate //
5.3.5 anuvāka

asapatnavirāḍākhyeṣṭakābhidhānam

agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān iti purastād upa dadhāti
jātān eva bhrātṛvyān pra ṇudate
sahasā jātān iti paścāt /
janiṣyamāṇān eva prati nudate
catuścatvāriꣳśa stoma iti dakṣiṇataḥ /
brahmavarcasaṃ vai catuścatvāriꣳśaḥ /
brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte
tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ
ṣoḍaśa stoma ity uttarataḥ /
ojo vai ṣoḍaśaḥ /
oja evottarato dhatte
tasmāt

uttarato'bhiprayāyī jayati
vajro vai catuścatvāriꣳśo vajraḥ ṣoḍaśaḥ /
yad ete iṣṭake upadadhāti jātāꣳś caiva janiṣyamāṇāꣳś ca bhrātṛvyān praṇudya vajram anu pra harati
stṛtyai
purīṣavatīm madhya upa dadhāti
purīṣaṃ vai madhyam ātmanaḥ
sātmānam evāgniṃ cinute
sātmāmuṣmim̐lloke bhavati ya evaṃ veda /
etā vā asapatnā nāmeṣṭakāḥ /
yasyaitā upadhīyante

nāsya sapatno bhavati
paśur vā eṣa yad agniḥ /
virājaḥ uttamāyāṃ cityām upa dadhāti
virājam evottamām paśuṣu dadhāti
tasmāt paśumān uttamāṃ vācaṃ vadati
daśadaśopa dadhāti savīryatvāya /
akṣṇayopa dadhāti
tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai
yāni vai chandāꣳsi suvargyāṇy āsan tair devāḥ suvargaṃ lokam āyan
tenarṣayaḥ

aśrāmyan
te tapo 'tapyanta
tāni tapasāpaśyan
tebhya etā iṣṭakā nir /
evaś chando varivaś chanda iti
tā upādadhata
tābhir vai te suvargaṃ lokam āyan
yad etā iṣṭakā upadadhāti
yāny eva chandāꣳsi suvargyāṇi tair eva yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti
yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata
tā stomabhāgair evāsṛjata
yat

stomabhāgā upadadhāti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate
bṛhaspatir vā etad yajñasya tejaḥ sam abharad yad stomabhāgāḥ /
yat stomabhāgā upadadhāti satejasam evāgniṃ cinute
bṛhaspatir vā etāṃ yajñasya pratiṣṭhām apaśyad yat stomabhāgāḥ /
yat stomabhāgā upadadhāti yajñasya pratiṣṭhityai
saptasaptopa dadhāti savīryatvāya
tisro madhye pratiṣṭhityai //
5.3.6 anuvāka

stomabhāgākhyeṣṭakābhidhānam

raśmir ity evādityam asṛjata
pretir iti dharmam
anvitir iti divam /
saṃdhir ity antarikṣam
pratidhir iti pṛthivīm /
viṣṭambha iti vṛṣṭim
pravety ahar
anuveti rātrim
uśig iti vasūn
praketa iti rudrān /
sudītir ity ādityān
oja iti pitṝn /
tantur iti prajāḥ
pṛtanāṣāḍ iti paśūn
revad ity oṣadhīḥ
abhijid asi yuktagrāvā

indrāya tvendraṃ jinvety eva dakṣiṇato vajram pary auhad abhijityai
tāḥ prajā apaprāṇā asṛjata
tāsv adhipatir asīty eva prāṇam adadhāt /
yantety apānam /
saꣳsarpa iti cakṣuḥ /
vayodhā iti śrotram /
tāḥ prajāḥ prāṇatīr apānatīḥ paśyantīḥ śṛṇvatīr na mithunī abhavan
tāsu trivṛd asīty eva mithunam adadhāt
tāḥ prajā mithunī

bhavantīr na prājāyanta
tāḥ saꣳroho 'si nīroho 'sīty eva prājanayat
tāḥ prajāḥ prajātā na praty atiṣṭhan
tā vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīty evaiṣu lokeṣu praty asthāpayat /
yad āha
vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīti prajā eva prajātā eṣu lokeṣu prati ṣṭhāpayati
sātmāntarikṣaꣳ rohati
saprāṇo 'muṣmim̐lloke prati tiṣṭhati /
avyardhukaḥ prāṇāpānābhyām bhavati ya evaṃ veda //
5.3.7 anuvāka

nākasadādi pañcavidheṣṭakābhidhānam

nākasadbhir vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan
tan nākasadāṃ nākasattvam /
yan nākasada upadadhāti nākasadbhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti
suvargo vai loko nākaḥ /
yasyaitā upadhīyante nāsmā akam bhavati
yajamānāyatanaṃ vai nākasadaḥ /
yan nākasada upadadhāty āyatanam eva tad yajamānaḥ kurute
pṛṣṭhānāṃ vā etat tejaḥ sambhṛtaṃ yan nākasadaḥ /
yan nākasadaḥ

upadadhāti pṛṣṭhānām eva tejo 'va runddhe
pañcacoḍā upa dadhāti /
apsarasa evainam etā bhūtā amuṣmim̐lloka upa śere /
atho tanūpānīr evaitā yajamānasya
yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet /
etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati
tājag ārtim ārchati /
uttarā nākasadbhya upa dadhāti
yathā jāyām ānīya gṛheṣu niṣādayati tādṛg eva tat

paścāt prācīm uttamām upa dadhāti tasmāt paścāt prācī patny anv āste
svayamātṛṇṇāṃ ca vikarṇīṃ cottame upa dadhāti
prāṇo vai svayamātṛṇṇā''yur vikarṇī
prāṇaṃ caivāyuś ca prāṇānām uttamau dhatte
tasmāt prāṇaś cāyuś ca prāṇānām uttamau
nānyām uttarām iṣṭakām upa dadhyāt /
yad anyām uttarām iṣṭakām upadadhyāt paśūnām

ca yajamānasya ca prāṇaṃ cāyuś cāpi dadhyāt
tasmān nānyottareṣṭakopadheyā
svayamātṛṇṇām upa dadhāti /
asau vai svayamātṛṇṇā'mūm evopa dhatte /
aśvam upa ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti /
atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute
svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai /
eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad vikarṇī
yad vikarṇīm upadadhāti devānām eva vikrāntim anu vi kramate /
uttarata upa dadhāti
tasmād uttarataupacāro 'gniḥ /
vāyumatī bhavati
samiddhyai //
5.3.8 anuvāka

chandobhidheṣṭakābhidhānam

chandāꣳsy upa dadhāti
paśavo vai chandāꣳsi
paśūn evāva runddhe
chandāꣳsi vai devānāṃ vāmam paśavaḥ /
vāmam eva paśūn ava runddhe /
etāꣳ ha vai yajñasenaś caitriyāyaṇaś citiṃ vidāṃ cakāra
tayā vai sa paśūn avārunddha
yad etām upadadhāti paśūn evāva runddhe
gāyatrīḥ purastād upa dadhāti
tejo vai gāyatrī
teja eva

mukhato dhatte
mūrdhanvatīr bhavanti
mūrdhānam evainaꣳ samānānāṃ karoti
triṣṭubha upa dadhāti /
indriyaṃ vai
indriyam eva madhyato dhatte
jagatīr upa dadhāti
jāgatā vai paśavaḥ
paśūn evāva runddhe /
anuṣṭubha upa dadhāti
prāṇā vā
prāṇānām utsṛṣṭyai
bṛhatīr uṣṇihāḥ paṅktīr akṣarapaṅktīr iti viṣurūpāṇi chandāꣳsy upa dadhāti
viṣurūpā vai paśavaḥ
paśavaḥ

chandāꣳsi
viṣurūpān eva paśūn ava runddhe
viṣurūpam asya gṛhe dṛśyate yasyaitā upadhīyante ya u cainām evaṃ veda /
aticchandasam upa dadhāti /
aticchandā vai sarvāṇi chandāꣳsi
sarvebhir evainaṃ chandobhiś cinute
varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ /
yat aticchandasam upadadhāti varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti
dvipadā upa dadhāti
dvipād yajamānaḥ
pratiṣṭhityai //
5.3.9 anuvāka

sayugādīṣṭakātrayābhidhānam

sarvābhyo vai devatābhyo 'gniś cīyate
yat sayujo nopadadhyād devatā asyāgniṃ vṛñjīran
yat sayuja upadadhāty ātmanaivainaꣳ sayujaṃ cinute nāgninā vyṛdhyate /
atho yathā puruṣaḥ snāvabhiḥ saṃtata evam evaitābhir agniḥ saṃtataḥ/
agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan tā amūḥ kṛttikā abhavan
yasyaitā upadhīyante suvargam eva

lokam eti gacchati prakāśaṃ citram eva bhavati //
maṇḍaleṣṭakā upa dadhāti /
ime vai lokā maṇḍaleṣṭakā
ime khalu vai lokā devapurā
devapurā eva pra viśati nārtim ārchaty agniṃ cikyānaḥ//
viśvajyotiṣa upa dadhāti /
imān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute /
atho prāṇān evaitā yajamānasya dādhrati /
etā vai devatāḥ suvargyās
tā evānvārabhya suvargaṃ lokam eti //
5.3.10 anuvāka

vṛṣṭisanyādīṣṭakāpañcakābhidhānam

vṛṣṭisanīr upa dadhāti
vṛṣṭim evāva runddhe
yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet /
anuparihāraꣳ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati
purovātasanir asīty āha /
etad vai vṛṣṭyai rūpam /
rūpeṇaiva vṛṣṭim ava runddhe
saṃyānībhir vai devā imām̐llokānt sam ayus
tat saṃyānīnāꣳ saṃyānitvam /
yat saṃyānīr upadadhāti yathāpsu nāvā saṃyāty evam

evaitābhir yajamāna imām̐llokānt saṃ yāti
plavo vā eṣo 'gner yat saṃyānīḥ /
yat saṃyānir upadadhāti plavam evaitam agnaya upa dadhāti /
uta yasyaitāsūpahitāsv āpo 'gniꣳ haranty ahṛta evāsyāgniḥ/
ādityeṣṭakā upa dadhāti /
ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti /
ādityāḥ

evainam bhūtiṃ gamayanti /
asau vā etasyādityo rucam ā datte yo 'gniṃ citvā na rocate
yad ādityeṣṭakā upadadhāty asāv evāsminn ādityo rucaṃ dadhāti
yathāsau devānāꣳ rocata evam evaiṣa manuṣyāṇāꣳ rocate //
ghṛteṣṭakā upa dadhāti /
etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtam
priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayati

atho tejasā
anuparihāraꣳ sādayati /
aparivargam evāsmin tejo dadhāti
prajāpatir agnim acinuta
sa yaśasā vy ārdhyata
sa etā yaśodā apaśyat
tā upādhatta
tābhir vai sa yaśa ātmann adhatta
yad yaśodā upadadhāti yaśa eva tābhir yajamāna ātman dhatte
pañcopa dadhāti
pāṅktaḥ puruṣaḥ /
yāvān eva puruṣas tasmin yaśo dadhāti //
5.3.11 anuvāka

bhūyaskṛdādīṣṭakāṣaṭkābhidhānam

devāsurāḥ saṃyattā āsan
kanīyāꣳso devā āsan bhūyāꣳso 'surās
te devā etā iṣṭakā apaśyan
tā upādadhata
bhūyaskṛd asīty eva bhūyāꣳso 'bhavan vanaspatibhir oṣadhībhiḥ /
varivaskṛd asītīmām ajayan
prācy asīti prācīṃ diśam ajayan /
ūrdhvāsīty amūm ajayan /
antarikṣasad asy antarikṣe sīdety antarikṣam ajayan
tato devā abhavan

parā'surāḥ /
yasyaitā upadhīyante bhūyān eva bhavati /
abhīmām̐llokāñ jayati
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
apsuṣad asi śyenasad asīty āha /
etad vā agne rūpam /
rūpeṇaivāgnim ava runddhe
pṛthivyās tvā draviṇe sādayāmīty āha /
imān evaitābhir lokān draviṇāvataḥ kurute //
āyuṣyā upa dadhāti /
āyur eva

asmin dadhāti /
agne yat te paraꣳ hṛn nāmety āha /
etad vā agneḥ priyaṃ dhāma
priyam evāsya dhāmopāpnoti
tāv ehi saꣳ rabhāvahā ity āha
vy evainena pari dhatte
pāñcajanyeṣv apy edhy agna ity āha /
eṣa vā agniḥ pāñcajanyo yaḥ pañcacitīkas
tasmād evam āha //
ṛtavyā upa dadhāti /
etad vā ṛtūnām priyaṃ dhāma yad ṛtavyāḥ /
ṛtūnām eva priyaṃ dhāmāva runddhe
sumeka ity āha
saṃvatsaro vai sumekaḥ
saṃvatsarasyaiva priyaṃ dhāmopāpnoti //
5.3.12 anuvāka

aśvamedhavidhiḥ

prajāpater akṣy aśvayat
tat parāpatat
tad aśvo 'bhavat /
yad aśvayat tad aśvasyāśvatvam /
tad devā aśvamedhenaiva praty adadhuḥ /
eṣa vai prajāpatiꣳ sarvaṃ karoti yo 'śvamedhena yajate
sarva eva bhavati
sarvasya vā eṣā prāyaścittiḥ sarvasya bheṣajam /
sarvaṃ vā etena pāpmānaṃ devā ataran /
api vā etena brahmahatyām ataran /
sarvam pāpmānam

tarati tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate ya u cainam evaṃ veda /
uttaraṃ vai tat prajāpater akṣy aśvayat
tasmād aśvasyottarato 'va dyanti dakṣiṇato 'nyeṣām paśūnām /
vaitasaḥ kaṭo bhavati /
apsuyonir vā aśvaḥ/
apsujo vetasaḥ
sva evainaṃ yonau prati ṣṭhāpayati
catuṣṭoma stomo bhavati
saraḍḍha vā aśvasya sakthy āvṛhat
tad devāś catuṣṭomenaiva praty adadhuḥ /
yac catuṣṭoma stomo bhavaty aśvasya sarvatvāya //