તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.4

5.4 પ્રપાઠક:

5.4.1 અનુવાક

1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે ન વ્યજયન્ત સ એતા ઇન્દ્રસ્ તનૂર્ અપશ્યત્ તા ઉપાધત્ત તાભિર્ વૈ સ તનુવમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ આત્મન્ન્ અધત્ત તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યદ્ ઇન્દ્રતનૂર્ ઉપદધાતિ તનુવમ્ એવ તાભિર્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યજમાન આત્મન્ ધત્તે । અથો સેન્દ્રમ્ એવાગ્નિꣳ સતનું ચિનુતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ
2 ભવતિ। યજ્ઞો દેવેભ્યો ઽપાક્રામત્ તમ્ અવરુધં નાશક્નુવન્ ત એતા યજ્ઞતનૂર્ અપશ્યન્ તા ઉપાદધત તાભિર્ વૈ તે યજ્ઞમ્ અવારુન્ધત યદ્ યજ્ઞતનૂર્ ઉપદધાતિ યજ્ઞમ્ એવ તાભિર્ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે ત્રયસ્ત્રિꣳશતમ્ ઉપ દધાતિ ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતા દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે । અથો સાત્માનમ્ એવાગ્નિꣳ સતનું ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે
3 ભવતિ ય એવં વેદ ॥ જ્યોતિષ્મતીર્ ઉપ દધાતિ જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ । એતાભિર્ વા અગ્નિશ્ ચિતો જ્વલતિ તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે । ઉભયોર્ અસ્મૈ લોકયોર્ જ્યોતિર્ ભવતિ ॥ નક્ષત્રેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । એતાનિ વૈ દિવો જ્યોતીꣳષિ તાન્ય્ એવાવ રુન્દ્ધે સુકૃતાં વા એતાનિ જ્યોતીꣳષિ યન્ નક્ષત્રાણિ તાન્ય્ એવાપ્નોતિ । અથો અનૂકાશમ્ એવૈતાનિ
4 જ્યોતીꣳષિ કુરુતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ યત્ સꣳસ્પૃષ્ટા ઉપદધ્યાદ્ વૃષ્ટ્યૈ લોકમ્ અપિ દધ્યાદ્ અવર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાત્ । અસꣳસ્પૃષ્ટા ઉપ દધાતિ વૃષ્ટ્યા એવ લોકં કરોતિ વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ પુરસ્તાદ્ અન્યાઃ પ્રતીચીર્ ઉપ દધાતિ પશ્ચાદ્ અન્યાઃ પ્રાચીસ્ તસ્માત્ પ્રાચીનાનિ ચ પ્રતીચીનાનિ ચ નક્ષત્રાણ્ય્ આ વર્તન્તે ॥
5.4.2 અનુવાક 2 ઋતવ્યાદીષ્ટકાત્રયપ્રોક્ષણયોરભિધાનમ્
1 ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ । ઋતૂનાં ક્લૃપ્ત્યૈ દ્વંદ્વમ્ ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ દ્વંદ્વમ્ ઋતવઃ । અધૃતેવ વા એષા યન્ મધ્યમા ચિતિઃ । અન્તરિક્ષમ્ ઇવ વા એષા દ્વંદ્વમ્ અન્યાસુ ચિતીષૂપ દધાતિ ચતસ્રો મધ્યે ધૃત્યૈ । અન્તઃશ્લેષણં વા એતાશ્ ચિતીનાં યદ્ ઋતવ્યાઃ । યદ્ ઋતવ્યા ઉપદધાતિ ચિતીનાં વિધૃત્યૈ । અવકામ્ અનૂપ દધાતિ । એષા વા અગ્નેર્ યોનિઃ સયોનિમ્
2 એવાગ્નિં ચિનુતે । ઉવાચ હ વિશ્વામિત્રઃ । અદદ્ ઇત્ સ બ્રહ્મણાઽન્નં યસ્યૈતા ઉપધીયાન્તૈ ય ઉ ચૈના એવં વેદદ્ ઇતિ સંવત્સરો વા એતમ્ પ્રતિષ્ઠાયૈ નુદતે યો ઽગ્નિં ચિત્વા ન પ્રતિતિષ્ઠતિ પઞ્ચ પૂર્વાશ્ ચિતયો ભવન્ત્ય્ અથ ષષ્ઠીં ચિતિં ચિનુતે ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ। ઋતુષ્વ્ એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । એતા વૈ
3 અધિપત્નીર્ નામેષ્ટકાઃ । યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ઽધિપતિર્ એવ સમાનાનામ્ ભવતિ યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ ઉપદધદ્ ધ્યાયેત્ । એતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચતિ તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ । અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્તો યા યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃતિર્ આસીત્ તામ્ ઋષિભ્યઃ પ્રત્ય્ ઔહન્ તદ્ધિરણ્યમ્ અભવત્ । યદ્ધિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રોક્ષતિ યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃત્યૈ । અથો ભેષજમ્ એવાસ્મૈ કરોતિ ।
4 અથો રૂપેણૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ । અથો હિરણ્યજ્યોતિષૈવ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ સાહસ્રવતા પ્રોક્ષતિ સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ । ઇમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ । ધેનૂર્ એવૈનાઃ કુરુતે તા એનં કામદુઘા અમુત્રામુષ્મિઁલ્લોક ઉપ તિષ્ઠન્તે ॥
5.4.3 અનુવાક 3 શતરુદ્રીયહોમાભિધાનમ્
1 રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ સ એતર્હિ જાતો યર્હિ સર્વશ્ ચિતઃ સ યથા વત્સો જાત સ્તનમ્ પ્રેપ્સત્ય્ એવં વા એષ એતર્હિ ભાગધેયમ્ પ્રેપ્સતિ તસ્મૈ યદ્ આહુતિં ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયેત્ । શતરુદ્રીયં જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ નાઽઽર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ । યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનામ્
2 પયસા જુહુયાદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂઞ્ છુચાર્પયેત્ । યદ્ આરણ્યાનામ્ આરણ્યાન્ । જર્તિલયવાગ્વા વા જુહુયાદ્ ગવીધુકયવાગ્વા વા ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્ અથો ખલ્વ્ આહુઃ । અનાહુતિર્ વૈ જર્તિલાશ્ ચ ગવીધુકાશ્ ચેતિ । અજક્ષીરેણ જુહોતિ । આગ્નેયી વા એષા યદ્ અજા । આહુત્યૈવ જુહોતિ ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્ ॥ અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્તઃ
3 અજાયાં ઘર્મમ્ પ્રાસિઞ્ચન્ । સા શોચન્તી પર્ણમ્ પરાઽજિહીત સો ઽર્કો ઽભવત્ તદ્ અર્કસ્યાર્કત્વમ્ અર્કપર્ણેન જુહોતિ સયોનિત્વાય । ઉદઙ્ તિષ્ઠઞ્ જુહોતિ । એષા વૈ રુદ્રસ્ય સ્વાયામ્ એવ દિશિ રુદ્રં નિરવદયતે ચરમાયામ્ ઇષ્ટકાયાં જુહોતિ । અન્તત એવ રુદ્રં નિરવદયતે ત્રેધાવિભક્તં જુહોતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ ઇમાન્ એવ લોકાન્ત્ સમાવદ્વીર્યાન્ કરોતિ । ઇયત્ય્ અગ્રે જુહોતિ ।
4 અથેયત્ય્ અથેયતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ શમયતિ તિસ્ર ઉત્તરા આહુતીર્ જુહોતિ ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે ષડ્ વા ઋતવ ઋતુભિર્ એવૈનꣳ શમયતિ યદ્ અનુપરિક્રામં જુહુયાદ્ અન્તરવચારિણꣳ રુદ્રં કુર્યાત્ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ કસ્યાં વાઽહ દિશિ રુદ્રઃ કસ્યાં વેતિ । અનુપરિક્રામમ્ એવ હોતવ્યમ્ અપરિવર્ગમ્ એવૈનꣳ શમયતિ ॥
5 એતા વૈ દેવતાઃ સુવર્ગ્યા યા ઉત્તમાસ્ તા યજમાનં વાચયતિ તાભિર્ એવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ યં દ્વિષ્યાત્ તસ્ય સંચરે પશૂનાં ન્ય્ અસ્યેત્ । યઃ પ્રથમઃ પશુર્ અભિતિષ્ઠતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ ॥
5.4.4 અનુવાક 4 પરિષેચનાદ્યભિધાનમ્
1 અશ્મન્ન્ ઊર્જમ્ ઇતિ પરિ ષિઞ્ચતિ માર્જયત્ય્ એવૈનમ્ અથો તર્પયત્ય્ એવ સ એનં તૃપ્તો ઽક્ષુધ્યન્ન્ અશોચન્ન્ અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ તિષ્ઠતે તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિર્ ય એવં વેદ તાં ન ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સꣳરરાણા ઇત્ય્ આહ । અન્નં વા ઊર્જ્ અન્નમ્ મરુતઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અશ્મꣳસ્ તે ક્ષુધ્ । અમું તે શુક્
2 ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તમ્ અસ્ય ક્ષુધા ચ શુચા ચાર્પયતિ ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્ય્ એતિ ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ ત્રિઃ પુનઃ પર્ય્ એતિ ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ । અપાં વા એતત્ પુષ્પં યદ્ વેતસઃ । અપામ્
3 શરો ઽવકાઃ । વેતસશાખયા ચાવકાભિશ્ ચ વિ કર્ષતિ । આપો વૈ શાન્તાઃ શાન્તાભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ યો વા અગ્નિં ચિતમ્ પ્રથમઃ પશુર્ અધિક્રામતીશ્વરો વૈ તꣳ શુચા પ્રદહઃ । મણ્ડૂકેન વિ કર્ષતિ । એષ વૈ પશૂનામ્ અનુપજીવનીયઃ। ન વા એષ ગ્રામ્યેષુ પશુષુ હિતો નારણ્યેષુ તમ્ એવ શુચાર્પયતિ । અષ્ટાભિર્ વિ કર્ષતિ
4 અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિર્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ પાવકવતીભિઃ । અન્નં વૈ પાવકો અન્નેનૈવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ મૃત્યુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ બ્રહ્મણ એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ । કાર્ષ્ણી ઉપાનહાવ્ ઉપ મુઞ્ચતે બ્રહ્મણૈવ મૃત્યોર્ અન્તર્ ધત્તે અન્તર્ મૃત્યોર્ ધત્તે । અન્તર્ અન્નાદ્યાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ। અન્યામ્ ઉપમુઞ્ચતે ઽન્યાં નાન્તઃ
5 એવ મૃત્યોર્ ધત્તે ઽવાન્નાદ્યꣳ રુન્દ્ધે નમસ્ તે હરસે શોચિષ ઇત્ય્ આહ નમસ્કૃત્ય હિ વસીયાꣳસમ્ ઉપચરન્તિ । અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતય ઇત્ય્ આહ યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તમ્ અસ્ય શુચાર્પયતિ પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવેત્ય્ આહ । અન્નં વૈ પાવકો અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે દ્વાભ્યામ્ અધિ ક્રામતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અપસ્યવતીભ્યાꣳ શાન્ત્યૈ ॥
5.4.5 અનુવાક 5 વ્યાઘારણાદ્યભિધાનમ્
1 નૃષદે વડ્ ઇતિ વ્યાઘારયતિ પઙ્ક્ત્યાહુત્યા યજ્ઞમુખમ્ આ રભતે । અક્ષ્ણયા વ્યાઘારયતિ તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યદ્ વષટ્કુર્યાદ્ યાતયામાઽસ્ય વષટ્કારઃ સ્યાત્ । યન્ ન વષટ્કુર્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ । વડ્ ઇત્ય્ આહ પરોઽક્ષમ્ એવ વષટ્ કરોતિ નાસ્ય યાતયામા વષટ્કારો ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ હુતાદો વા અન્યે દેવાઃ

2 અહુતાદો ઽન્યે । તાન્ અગ્નિચિદ્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ યે દેવા દેવાનામ્ ઇતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણાવોક્ષતિ હુતાદશ્ ચૈવ દેવાન્ અહુતાદશ્ ચ યજમાનઃ પ્રીણાતિ તે યજમાનમ્ પ્રીણન્તિ દધ્નૈવ હુતાદઃ પ્રીણાતિ મધુષાઽહુતાદઃ । ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણાવોક્ષત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ગ્રુમુષ્ટિનાઽવોક્ષતિ પ્રાજાપત્યઃ
3 વૈ ગ્રુમુષ્ટિઃ સયોનિત્વાય દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અનુપરિચારમ્ અવોક્ષતિ । અપરિવર્ગમ્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ વિ વા એષ પ્રાણૈઃ પ્રજયા પશુભિર્ ઋધ્યતે યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ પ્રાણદા અપાનદા ઇત્ય્ આહ પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે વર્ચોદા વરિવોદા ઇત્ય્ આહ પ્રજા વૈ વર્ચઃ પશવો વરિવઃ પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે । ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તં વૃત્રઃ
4 હતઃ ષોડશભિર્ ભોગૈર્ અસિનાત્ સ એતામ્ અગ્નયે ઽનીકવત આહુતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ અજુહોત્ તસ્યાગ્નિર્ અનીકવાન્ત્ સ્વેન ભાગધેયેન પ્રીતઃ ષોડશધા વૃત્રસ્ય ભોગાન્ અપ્ય્ અદહત્ । વૈશ્વકર્મણેન પાપ્મનો નિર્ અમુચ્યત યદ્ અગ્નયે ઽનીકવત આહુતિં જુહોત્ય્ અગ્નિર્ એવાસ્યાનીકવાન્ત્ સ્વેન ભાગધેયેન પ્રીતઃ પાપ્માનમ્ અપિ દહતિ વૈશ્વકર્મણેન પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે યં કામયેત ચિરમ્ પાપ્મનઃ
5 નિર્ મુચ્યેતેત્ય્ એકૈકં તસ્ય જુહુયાત્ । ચિરમ્ એવ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે યં કામયેત તાજક્ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યેતેતિ સર્વાણિ તસ્યાનુદ્રુત્ય જુહ્યાત્ તાજગ્ એવ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે । અથો ખલુ નાનૈવ સૂક્તાભ્યાં જુહોતિ નાનૈવ સૂક્તયોર્ વીર્યં દધાતિ । અથો પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.4.6 અનુવાક 6 સમિત્ આધાનાદિવિધિઃ
1 ઉદ્ એનમ્ ઉત્તરાં નયેતિ સમિધ આ દધાતિ યથા જનં યતે ઽવસં કરોતિ તાદૃગ્ એવ તત્ તિસ્ર આ દધાતિ ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્મૈ ભાગધેયં કરોતિ । ઔદુમ્બરીર્ ભવન્તિ । ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ । ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ । ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ પ્રાણૈઃ
2 એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે । અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિર્ ઇત્ય્ આહ યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ પઞ્ચ દિશો દૈવીર્ યજ્ઞમ્ અવન્તુ દેવીર્ ઇત્ય્ આહ દિશો હ્ય્ એષો ઽનુ પ્રચ્યવતે । અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાના ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તીર્ ઇત્ય્ આહ પશવો વૈ રાયસ્ પોષઃ ।
3 પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ષડ્ભિર્ હરતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનꣳ હરતિ। દ્વે પરિગૃહ્યવતી ભવતો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ। સૂર્યરશ્મિર્ હરિકેશઃ પુરસ્તાદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ । તતઃ પાવકા આશિષો નો જુષન્તામ્ ઇત્ય્ આહ । અન્નં વૈ પાવકઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા એતદ્ અપ્રતિરથમ્ અપશ્યન્ તેનૈવ તે ઽપ્રતિ
4 અસુરાન્ અજયન્ । તદ્ અપ્રતિરથસ્યાપ્રતિરથત્વમ્ । યદ્ અપ્રતિરથં દ્વિતીયો હોતાઽન્વાહાપ્રત્ય્ એવ તેન યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાઞ્ જયતિ । અથો અનભિજિતમ્ એવાભિ જયતિ દશર્ચમ્ ભવતિ દશાક્ષરા વિરાજેમૌ લોકૌ વિધૃતૌ । અનયોર્ લોકયોર્ વિધૃત્યૈ । અથો દશાક્ષરા અન્નં વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અસદ્ ઇવ વા અન્તરિક્ષમ્ । અન્તરિક્ષમ્ ઇવાગ્નીધ્રમ્। આગ્નીધ્રે
5 અશ્માનં નિ દધાતિ સત્ત્વાય । દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત ઇત્ય્ આહ વ્ય્ એવૈતયા મિમીતે મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિર્ અશ્મેત્ય્ આહ । અન્નં વૈ પૃશ્નિ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ચતસૃભિર્ આ પુચ્છાદ્ એતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ । ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ન્ ઇત્ય્ આહ વૃદ્ધિમ્ એવોપાવર્તતે વાજાનાꣳ સત્પતિમ્ પતિમ્
6 ઇત્ય્ આહ । અન્નં વૈ વાજઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે સુમ્નહૂર્ યજ્ઞો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજા વૈ પશવઃ સુમ્નમ્ પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે યક્ષદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ ઇત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીદ્ ઇત્ય્ આહ । અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્યન્ન્ ઉદ્ગ્રાભ એષ નિમ્રોચન્ નિગ્રાભઃ । બ્રહ્મણૈવાત્માનમ્ ઉદ્ગ્રૃહ્ણાતિ બ્રહ્મણા ભ્રાતૃવ્યં નિ ગૃહ્ણાતિ ॥
5.4.7 અનુવાક 7 ચિતૌ વહ્નિક્ષેપવિધિઃ
1 પ્રાચીમ્ અનુ પ્રદિશમ્ પ્રેહિ વિદ્વાન્ ઇત્ય્ આહ દેવલોકમ્ એવૈતયોપાવર્તતે ક્રમધ્વમ્ અગ્નિના નાકમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇમાન્ એવૈતયા લોકાન્ ક્રમતે પૃથિવ્યા અહમ્ ઉદ્ અન્તરિક્ષમ્ આરુહમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇમાન્ એવૈતયા લોકાન્ત્ સમારોહતિ સુવર્ યન્તો નાપેક્ષન્ત ઇત્ય્ આહ સુવર્ગમ્ એવૈતયા લોકમ્ એતિ । અગ્ને પ્રેહિ
2 પ્રથમો દેવયતામ્ ઇત્ય્ આહ । ઉભયેષ્વ્ એવૈતયા દેવમનુષ્યેષુ ચક્ષુર્ દધાતિ પઞ્ચભિર્ અધિ ક્રામતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તેન સહ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ નક્તોષાસેતિ પુરોઽનુવાક્યામ્ અન્વ્ આહ પ્રત્ત્યૈ । અગ્ને સહસ્રાક્ષેત્ય્ આહ સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય સ્વાહેત્ય્ આહ । અન્નં વૈ વાજઃ । અન્નમ્ એવાવ
3 રુન્દ્ધે । દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીꣳ સ્વયમાતૃણ્ણાયાં જુહોતિ । ઊર્ગ્ વૈ દધિ । ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ । અસૌ સ્વયમાતૃણ્ણા । અમુષ્યામ્ એવોર્જં દધાતિ તસ્માદ્ અમુતો ઽર્વાચીમૂર્જમ્ ઉપ જીવામસ્ તિસૃભિઃ સાદયતિ ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તમ્ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો ન ઇત્ય્ ઔદુમ્બરીમ્ આ દધાતિ । એષ વૈ સૂર્મી કર્ણકાવતી । એતયા હ સ્મ
4 વૈ દેવા અસુરાણાꣳ શતતર્હાꣳસ્ તૃꣳહન્તિ યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાતિ વજ્રમ્ એવૈતચ્ છતઘ્નીં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યૈ । અચ્છમ્બટ્કારમ્ । વિધેમ તે પરમે જન્મન્ન્ અગ્ન ઇતિ વૈકઙ્કતીમ્ આ દધાતિ ભા એવાવ રુન્દ્ધે તાꣳ સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ ઇતિ શમીમયીꣳ શાન્ત્યૈ । અગ્નિર્ વા હ વા અગ્નિચિતં દુહે ઽગ્નિચિદ્ વાગ્નિં દુહે તામ્
5 સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ ઇત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નેર્ દોહસ્ તમ્ અસ્ય કણ્વ એવ શ્રાયસો ઽવેત્ તેન હ સમૈનꣳ સ દુહે યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાત્ય્ અગ્નિચિદ્ એવ તદ્ અગ્નિં દુહે સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા ઇત્ય્ આહ સપ્તૈવાસ્ય સાપ્તાનિ પ્રીણાતિ પૂર્ણયા જુહોતિ પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેઃ
6 આપ્ત્યૈ ન્યૂનયા જુહોતિ ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ । અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત સ દિશો ઽનુ પ્રાવિશત્ । જુહ્વન્ મનસા દિશો ધ્યાયેત્ । દિગ્ભ્ય એવૈનમ્ અવ રુન્દ્ધે દધ્ના પુરસ્તાજ્ જુહોત્ય્ આજ્યેનોપરિષ્ટાત્ તેજશ્ ચૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયં ચ સમીચી દધાતિ દ્વાદશકપાલો વૈશ્વાનરો ભવતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાત્
7 એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે યત્ પ્રયાજાનૂયાજાન્ કુર્યાદ્ વિકસ્તિઃ સા યજ્ઞસ્ય દર્વિહોમં કરોતિ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ રાષ્ટ્રં વૈ વૈશ્વાનરો વિણ્ મરુતઃ । વૈશ્વાનરꣳ હુત્વા મારુતાઞ્ જુહોતિ રાષ્ટ્ર એવ વિશમ્ અનુ બધ્નાતિ । ઉચ્ચૈર્ વૈશ્વાનરસ્યા શ્રાવયત્ય્ ઉપાꣳશુ મારુતાઞ્ જુહોતિ તસ્માદ્ રાષ્ટ્રં વિશમ્ અતિ વદતિ મારુતા ભવન્તિ મરુતો વૈ દેવાનાં વિશઃ । દેવવિશેનૈવાસ્મૈ મનુષ્ય વિશમ્ અવ રુન્દ્ધે સપ્ત ભવન્તિ સપ્તગણા વૈ મરુતઃ । ગણશ એવ વિશમ્ અવ રુન્દ્ધે ગણેન ગણમ્ અનુદ્રુત્ય જુહોતિ વિશમ્ એવાસ્મા અનુ વર્ત્માનં કરોતિ ॥
5.4.8 અનુવાક 8 વસોર્ધારાભિધાનમ્
1 વસોર્ ધારાં જુહોતિ વસોર્ મે ધારાસદ્ ઇતિ વા એષા હૂયતે ઘૃતસ્ય વા એનમ્ એષા ધારામુષ્મિઁલ્લોકે પિન્વમાનોપ તિષ્ઠતે । આજ્યેન જુહોતિ તેજો વા આજ્યં તેજો વસોર્ ધારા તેજસૈવાસ્મૈ તેજો ઽવ રુન્દ્ધે । અથો કામા વૈ વસોર્ ધારા કામાન્ એવાવ રુન્દ્ધે યં કામયેત પ્રાણાન્ અસ્યાન્નાદ્યં વિ

2 છિન્દ્યામ્ ઇતિ વિગ્રાહં તસ્ય જુહુયાત્ પ્રાણાન્ એવાસ્યાન્નાદ્યં વિ ચ્છિનત્તિ યં કામયેત પ્રાણાન્ અસ્યાન્નાદ્યꣳ સં તનુયામ્ ઇતિ સંતતાં તસ્ય જુહુયાત્ પ્રાણાન્ એવાસ્યાન્નાદ્યꣳ સં તનોતિ દ્વાદશ દ્વાદશાનિ જુહોતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરેણૈવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । અન્નં ચ મે ઽક્ષુચ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વૈ
3 અન્નસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । અગ્નિશ્ ચ મ આપશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ । એષા વા અન્નસ્ય યોનિઃ સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । અર્ધેન્દ્રાણિ જુહોતિ દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે યત્ સર્વેષામ્ અર્ધમ્ ઇન્દ્રઃ પ્રતિ તસ્માદ્ ઇન્દ્રો દેવતાનામ્ ભૂયિષ્ઠભાક્તમઃ । ઇન્દ્રમ્ ઉત્તરમ્ આહ । ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ યજ્ઞાયુધાનિ જુહોતિ યજ્ઞઃ
4 વૈ યજ્ઞાયુધાનિ યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અથો એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ યજ્ઞમ્ અવ રુન્દ્ધે । અવભૃથશ્ ચ મે સ્વગાકારશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ સ્વગાકૃત્યૈ । અગ્નિશ્ ચ મે ઘર્મશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વૈ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અવ રુન્દ્ધે । ઋક્ ચ મે સામ ચ મ ઇત્ય્ આહ ।
5 એતદ્ વૈ છન્દસાꣳ રૂપમ્ । રૂપેણૈવ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે ગર્ભાશ્ ચ મે વત્સાશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ । રૂપેણૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે કલ્પાઞ્ જુહોતિ । અક્લૃપ્તસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ યુગ્મદયુજે જુહોતિ મિથુનત્વાય । ઉત્તરાવતી ભવતઃ । અભિક્રાન્ત્યૈ । એકા ચ મે તિસ્રશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ દેવછન્દસં વા એકા ચ તિસ્રશ્ ચ ॥ 6 મનુષ્યછન્દસં ચતસ્રશ્ ચાષ્ટૌ ચ દેવછન્દસં ચૈવ મનુષ્યછન્દસં ચાવ રુન્દ્ધે । આ ત્રયસ્ત્રિꣳશતો જુહોતિ ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાઃ । દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે । આષ્ટાચત્વારિꣳશતો જુહોતિ । અષ્ટાચત્વારિꣳશદક્ષરા જગતી જાગતાઃ પશવઃ । જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે વાજશ્ ચ પ્રસવશ્ ચેતિ દ્વાદશં જુહોતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.4.9 અનુવાક 9 વાજપ્રસવીયાભિધાનમ્
1 અગ્નિર્ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ ભાગધેયમ્ ઇચ્છમાનસ્ તં દેવા અબ્રુવન્ । ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ મહ્યમ્ એવ વાજપ્રસવીયં જુહવન્ન્ ઇતિ તસ્માદ્ અગ્નયે વાજપ્રસવીયં જુહ્વતિ યદ્ વાજપ્રસવીયં જુહોત્ય્ અગ્નિમ્ એવ તદ્ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ । અથો અભિષેક એવાસ્ય ચતુર્દશભિર્ જુહોતિ સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયઃ સપ્ત
2 આરણ્યા। ઉભયીષામ્ અવરુદ્ધ્યૈ । અન્નસ્યાન્નસ્ય જુહોતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ । ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્ગ્ અન્નમ્ ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । અગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અભિષિક્તો ઽગ્નિચિન્ મનુષ્યાણામ્ । તસ્માદ્ અગ્નિચિદ્ વર્ષતિ ન ધાવેત્ । અવરુદ્ધꣳ હ્ય્ અસ્યાન્નમ્ અન્નમ્ ઇવ ખલુ વૈ વર્ષમ્ । યદ્ ધાવેદ્ અન્નાદ્યાદ્ ધાવેત્ । ઉપાવર્તેત । અન્નાદ્યમ્ એવાભિ
3 ઉપાવર્તતે । નક્તોષાસેતિ કૃષ્ણાયૈ શ્વેતવત્સાયૈ પયસા જુહોતિ । અહ્નૈવાસ્મૈ રાત્રિમ્ પ્ર દાપયતિ રાત્રિયાઽહર્ અહોરાત્રે એવાસ્મૈ પ્રત્તે કામમ્ અન્નાદ્યં દુહાતે । રાષ્ટ્રભૃતો જુહોતિ રાષ્ટ્રમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ષડ્ભિર્ જુહોતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ભુવનસ્ય પત ઇતિ રથમુખે પઞ્ચાહુતીર્ જુહોતિ વજ્રો વૈ રથઃ । વજ્રેણૈવ દિશઃ
4 અભિ જયતિ । અગ્નિચિતꣳ હ વા અમુષ્મિઁલ્લોકે વાતો ઽભિ પવતે વાતનામાનિ જુહોતિ । અભ્ય્ એવૈનમ્ અમુષ્મિઁલ્લોકે વાતઃ પવતે ત્રીણિ જુહોતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભ્ય એવ લોકેભ્યો વાતમ્ અવ રુન્દ્ધે સમુદ્રો ઽસિ નભસ્વાન્ ઇત્ય્ આહ । એતદ્ વૈ વાતસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વાતમ્ અવ રુન્દ્ધે । અઞ્જલિના જુહોતિ ન હ્ય્ એતેષામ્ અન્યથાહુતિર્ અવકલ્પતે ॥
5.4.10 અનુવાક 10 અગ્નિસંયોજનાભિધાનમ્
1 સુવર્ગાય વૈ લોકાય દેવરથો યુજ્યતે યત્રાકૂતાય મનુષ્યરથ એષ ખલુ વૈ દેવરથો યદ્ અગ્નિર્ અગ્નિં યુનજ્મિ શવસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ યુનક્ત્ય્ એવૈનꣳ સ એનં યુક્તઃ સુવર્ગં લોકમ્ અભિ વહતિ યત્ સર્વાભિઃ પઞ્ચભિર્ યુઞ્જ્યાદ્ યુક્તો ઽસ્યાગ્નિઃ પ્રચ્યુતઃ સ્યાદ્ અપ્રતિષ્ઠિતા આહુતયઃ સ્યુર્ અપ્રતિષ્ઠિતા સ્તોમા અપ્રતિષ્ઠિતાન્ય્ ઉક્થાનિ તિસૃભિઃ પ્રાતઃસવને ઽભિ મૃશતિ ત્રિવૃત્
2 વા અગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તં યુનક્તિ યથાનસિ યુક્ત આધીયત એવમ્ એવ તત્ પ્રત્ય્ આહુતયસ્ તિષ્ઠન્તિ પ્રતિ સ્તોમાઃ પ્રત્ય્ ઉક્થાનિ। યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્ય સ્તોત્રે દ્વાભ્યામ્ અભિ મૃશત્ય્ એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાન્ અગ્નિષ્ટોમો ભૂમા ત્વા અસ્યાત ઊર્ધ્વઃ ક્રિયતે યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તમ્ અન્તતો ઽન્વારોહતિ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યા એકયાઽપ્રસ્તુતમ્ ભવત્ય્ અથ
3 અભિ મૃશત્ય્ ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમત્ય્ અથો સંતત્યૈ પ્ર વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે યો ઽગ્નિં ચિનુતે ન વા એતસ્યાનિષ્ટક આહુતિર્ અવ કલ્પતે યાં વા એષો ઽનિષ્ટક આહુતિં જુહોતિ સ્રવતિ વૈ સા તાꣳ સ્રવન્તીં યજ્ઞો ઽનુ પરા ભવતિ યજ્ઞં યજમાનો યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત આહુતીનામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પ્રત્ય્ આહુતયસ્ તિષ્ઠન્તિ
4 ન યજ્ઞઃ પરાભવતિ ન યજમાનઃ । અષ્ટાવ્ ઉપ દધાત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રેણૈવૈનં છન્દસા ચિનુતે યદ્ એકાદશ ત્રૈષ્ટુભેન યદ્ દ્વાદશ જાગતેન છન્દોભિર્ એવૈનં ચિનુતે નપાત્કો વૈ નામૈષો ઽગ્નિર્ યત્ પુનશ્ચિતિર્ ય એવં વિદ્વાન્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત આ તૃતીયાત્ પુરુષાદ્ અન્નમ્ અત્તિ યથા વૈ પુનરાધેય એવમ્ પુનશ્ચિતિર્ યો ઽગ્ન્યાધેયેન ન
5 ઋધ્નોતિ સ પુનરાધેયમ્ આ ધત્તે યો ઽગ્નિં ચિત્વા નર્ધ્નોતિ સ પુનશ્ચિતિં ચિનુતે યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત ઋદ્ધ્યૈ । અથો ખલ્વ્ આહુર્ ન ચેતવ્યેતિ રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિર્ યથા વ્યાઘ્રꣳ સુપ્તમ્ બોધયતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । અથો ખલ્વ્ આહુશ્ ચેતવ્યેતિ યથા વસીયાꣳસમ્ ભાગધેયેન બોધયતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । મનુર્ અગ્નિમ્ અચિનુત તેન નાર્ધ્નોત્ સ એતામ્ પુનશ્ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ અચિનુત તયા વૈ સ આર્ધ્નોદ્ યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત ઋદ્ધ્યૈ ॥
5.4.11 અનુવાક 11 કામ્યચિતીનામભિધાનમ્
1 છન્દશ્ચિતં ચિન્વીત પશુકામઃ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશુમાન્ એવ ભવતિ શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામઃ શ્યેનો વૈ વયસામ્ પતિષ્ઠઃ શ્યેન એવ ભૂત્વા સુવર્ગં લોકમ્ પતતિ કઙ્કચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત શીર્ષણ્વાન્ અમુષ્મિઁલ્લોકે સ્યામ્ ઇતિ શીર્ષણ્વાન્ એવામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ । અલજચિતં ચિન્વીત ચતુઃસીતમ્ પ્રતિષ્ઠાકામશ્ ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ પ્રૌગચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ પ્ર
2 એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે । ઉભયતઃપ્રૌગં ચિન્વીત યઃ કામયેત પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદેય પ્રતિજનિષ્યમાણાન્ ઇતિ પ્રૈવ જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્ રથચક્રચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ વજ્રો વૈ રથો વજ્રમ્ એવ ભ્રાતૃવ્યેભ્યઃ પ્ર હરતિ દ્રોણચિતં ચિન્વીતાન્નકામો દ્રોણે વા અન્નમ્ ભ્રિયતે સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામઃ પશુમાન્ એવ ભવતિ ॥
3 પરિચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામો ગ્રામ્ય્ એવ ભવતિ શ્મશાનચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત પિતૃલોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ પિતૃલોક એવર્ધ્નોતિ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની વસિષ્ઠેનાસ્પર્ધેતાꣳ સ એતા જમદગ્નિર્ વિહવ્યા અપશ્યત્ તા ઉપાધત્ત તાભિર્ વૈ સ વસિષ્ઠસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવૃઙ્ક્ત યદ્ વિહવ્યા ઉપદધાતીન્દ્રિયમ્ એવ તાભિર્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે હોતુર્ ધિષ્ણિય ઉપ દધાતિ યજમાનાયતનં વૈ ॥

4 હોતા સ્વ એવાસ્મા આયતન ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવ રુન્દ્ધે દ્વાદશોપ દધાતિ દ્વાદશાક્ષરા જગતી જાગતાઃ પશવો જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે । અષ્ટાવષ્ટાવ્ અન્યેષુ ધિષ્ણિયેષૂપ દધાત્ય્ અષ્ટાશફાઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ષણ્ માર્જાલીયે ષડ્ વા ઋતવ ઋતવઃ ખલુ વૈ દેવાઃ પિતર ઋતૂન્ એવ દેવાન્ પિતૄન્ પ્રીણાતિ ॥
5.4.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધીયસ્તોત્રસમ્બન્ધિ ઋગાદ્યભિધાનમ્
1 પવસ્વ વાજસાતય ઇત્ય્ અનુષ્ટુક્ પ્રતિપદ્ ભવતિ તિસ્રો ઽનુષ્ટુભશ્ ચતસ્રો ગાયત્રિયઃ । યત્ તિસ્રો ઽનુષ્ટુભસ્ તસ્માદ્ અશ્વસ્ ત્રિભિસ્ તિષ્ઠꣳસ્ તિષ્ઠતિ યચ્ ચતસ્રો ગાયત્રિયસ્ તસ્માત્ સર્વાꣳશ્ ચતુરઃ પદઃ પ્રતિદધત્ પલાયતે પરમા વા એષા છન્દસાં યદ્ પરમશ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમાનામ્ પરમસ્ ત્રિરાત્રો યજ્ઞાનામ્ પરમો ઽશ્વઃ પશૂનામ્ પરમેણૈવૈનમ્ પરમતાં ગમયતિ । એકવિꣳશમ્ અહર્ ભવતિ ॥
2 યસ્મિન્ન્ અશ્વ આલભ્યતે દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિꣳશ એષ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યો ઽશ્વસ્ તમ્ એવ સાક્ષાદ્ ઋધ્નોતિ શક્વરયઃ પૃષ્ઠમ્ ભવન્તિ । અન્યદન્યચ્ છન્દઃ । અન્યેઽન્યે વા એતે પશવ આ લભ્યન્ત ઉતેવ ગ્રામ્યા ઉતેવાઽઽરણ્યાઃ । યચ્ છક્વરયઃ પૃષ્ઠમ્ ભવન્ત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય પાર્થુરશ્મમ્ બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ રશ્મિના વા અશ્વઃ
3 યતઃ। ઈશ્વરો વા અશ્વો ઽયતો ઽપ્રતિષ્ઠિતઃ પરામ્ પરાવતં ગન્તોઃ । યત્ પાર્થુરશ્મમ્ બ્રહ્મસામમ્ ભવત્ય્ અશ્વસ્ય યત્યૈ ધૃત્યૈ ॥ સંકૃત્ય્ અચ્છાવાકસામમ્ ભવતિ । ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અશ્વમેધઃ કસ્ તદ્ વેદેત્ય્ આહુર્ યદિ સર્વો વા ક્રિયતે ન વા સર્વ ઇતિ યત્ સંકૃત્ય્ અચ્છાવાકસામમ્ ભવત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય પર્યાપ્ત્યા અનન્તરાયાય સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્ર ઉત્તમમ્ અહર્ ભવતિ સર્વસ્યાપ્ત્યૈ સર્વસ્ય જિત્યૈ સર્વમ્ એવ તેનાપ્નોતિ સર્વં જયતિ ॥
5.4.1 અનુવાક

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે ન વ્યજયન્ત
સ એતા ઇન્દ્રસ્ તનૂર્ અપશ્યત્
તા ઉપાધત્ત
તાભિર્ વૈ સ તનુવમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ આત્મન્ન્ અધત્ત
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યદ્ ઇન્દ્રતનૂર્ ઉપદધાતિ તનુવમ્ એવ તાભિર્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યજમાન આત્મન્ ધત્તે ।
અથો સેન્દ્રમ્ એવાગ્નિꣳ સતનું ચિનુતે
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ

ભવતિ।
યજ્ઞો દેવેભ્યો ઽપાક્રામત્
તમ્ અવરુધં નાશક્નુવન્
ત એતા યજ્ઞતનૂર્ અપશ્યન્
તા ઉપાદધત
તાભિર્ વૈ તે યજ્ઞમ્ અવારુન્ધત
યદ્ યજ્ઞતનૂર્ ઉપદધાતિ યજ્ઞમ્ એવ તાભિર્ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે
ત્રયસ્ત્રિꣳશતમ્ ઉપ દધાતિ
ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતા
દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે ।
અથો સાત્માનમ્ એવાગ્નિꣳ સતનું ચિનુતે
સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે

ભવતિ ય એવં વેદ ॥
જ્યોતિષ્મતીર્ ઉપ દધાતિ
જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ ।
એતાભિર્ વા અગ્નિશ્ ચિતો જ્વલતિ
તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે ।
ઉભયોર્ અસ્મૈ લોકયોર્ જ્યોતિર્ ભવતિ ॥
નક્ષત્રેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
એતાનિ વૈ દિવો જ્યોતીꣳષિ
તાન્ય્ એવાવ રુન્દ્ધે
સુકૃતાં વા એતાનિ જ્યોતીꣳષિ યન્ નક્ષત્રાણિ
તાન્ય્ એવાપ્નોતિ ।
અથો અનૂકાશમ્ એવૈતાનિ

જ્યોતીꣳષિ કુરુતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ
યત્ સꣳસ્પૃષ્ટા ઉપદધ્યાદ્ વૃષ્ટ્યૈ લોકમ્ અપિ દધ્યાદ્ અવર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાત્ ।
અસꣳસ્પૃષ્ટા ઉપ દધાતિ વૃષ્ટ્યા એવ લોકં કરોતિ વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ
પુરસ્તાદ્ અન્યાઃ પ્રતીચીર્ ઉપ દધાતિ પશ્ચાદ્ અન્યાઃ પ્રાચીસ્
તસ્માત્ પ્રાચીનાનિ ચ પ્રતીચીનાનિ ચ નક્ષત્રાણ્ય્ આ વર્તન્તે ॥
5.4.2 અનુવાક

ઋતવ્યાદીષ્ટકાત્રયપ્રોક્ષણયોરભિધાનમ્

ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ ।
ઋતૂનાં ક્લૃપ્ત્યૈ
દ્વંદ્વમ્ ઉપ દધાતિ
તસ્માદ્ દ્વંદ્વમ્ ઋતવઃ ।
અધૃતેવ વા એષા યન્ મધ્યમા ચિતિઃ ।
અન્તરિક્ષમ્ ઇવ વા એષા
દ્વંદ્વમ્ અન્યાસુ ચિતીષૂપ દધાતિ ચતસ્રો મધ્યે ધૃત્યૈ ।
અન્તઃશ્લેષણં વા એતાશ્ ચિતીનાં યદ્ ઋતવ્યાઃ ।
યદ્ ઋતવ્યા ઉપદધાતિ ચિતીનાં વિધૃત્યૈ ।
અવકામ્ અનૂપ દધાતિ ।
એષા વા અગ્નેર્ યોનિઃ
સયોનિમ્

એવાગ્નિં ચિનુતે ।
ઉવાચ હ વિશ્વામિત્રઃ ।
અદદ્ ઇત્ સ બ્રહ્મણાઽન્નં યસ્યૈતા ઉપધીયાન્તૈ ય ઉ ચૈના એવં વેદદ્ ઇતિ
સંવત્સરો વા એતમ્ પ્રતિષ્ઠાયૈ નુદતે યો ઽગ્નિં ચિત્વા ન પ્રતિતિષ્ઠતિ
પઞ્ચ પૂર્વાશ્ ચિતયો ભવન્ત્ય્ અથ ષષ્ઠીં ચિતિં ચિનુતે
ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ।
ઋતુષ્વ્ એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
એતા વૈ

અધિપત્નીર્ નામેષ્ટકાઃ ।
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ઽધિપતિર્ એવ સમાનાનામ્ ભવતિ
યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ ઉપદધદ્ ધ્યાયેત્ ।
એતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચતિ
તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ ।
અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્તો યા યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃતિર્ આસીત્ તામ્ ઋષિભ્યઃ પ્રત્ય્ ઔહન્
તદ્ધિરણ્યમ્ અભવત્ ।
યદ્ધિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રોક્ષતિ યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃત્યૈ ।
અથો ભેષજમ્ એવાસ્મૈ કરોતિ

અથો રૂપેણૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો હિરણ્યજ્યોતિષૈવ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
સાહસ્રવતા પ્રોક્ષતિ
સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ ।
ઇમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ ।
ધેનૂર્ એવૈનાઃ કુરુતે
તા એનં કામદુઘા અમુત્રામુષ્મિઁલ્લોક ઉપ તિષ્ઠન્તે ॥
5.4.3 અનુવાક

શતરુદ્રીયહોમાભિધાનમ્

રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ
સ એતર્હિ જાતો યર્હિ સર્વશ્ ચિતઃ
સ યથા વત્સો જાત સ્તનમ્ પ્રેપ્સત્ય્ એવં વા એષ એતર્હિ ભાગધેયમ્ પ્રેપ્સતિ
તસ્મૈ યદ્ આહુતિં ન જુહુયાદ્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયેત્ ।
શતરુદ્રીયં જુહોતિ
ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ
નાઽઽર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ ।
યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનામ્

પયસા જુહુયાદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂઞ્ છુચાર્પયેત્ ।
યદ્ આરણ્યાનામ્ આરણ્યાન્ ।
જર્તિલયવાગ્વા વા જુહુયાદ્ ગવીધુકયવાગ્વા વા
ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
અનાહુતિર્ વૈ જર્તિલાશ્ ચ ગવીધુકાશ્ ચેતિ ।
અજક્ષીરેણ જુહોતિ ।
આગ્નેયી વા એષા યદ્ અજા ।
આહુત્યૈવ જુહોતિ
ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્ ॥
અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્તઃ

અજાયાં ઘર્મમ્ પ્રાસિઞ્ચન્ ।
સા શોચન્તી પર્ણમ્ પરાઽજિહીત
સો ઽર્કો ઽભવત્
તદ્ અર્કસ્યાર્કત્વમ્
અર્કપર્ણેન જુહોતિ સયોનિત્વાય ।
ઉદઙ્ તિષ્ઠઞ્ જુહોતિ ।
એષા વૈ રુદ્રસ્ય
સ્વાયામ્ એવ દિશિ રુદ્રં નિરવદયતે
ચરમાયામ્ ઇષ્ટકાયાં જુહોતિ ।
અન્તત એવ રુદ્રં નિરવદયતે
ત્રેધાવિભક્તં જુહોતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ
ઇમાન્ એવ લોકાન્ત્ સમાવદ્વીર્યાન્ કરોતિ ।
ઇયત્ય્ અગ્રે જુહોતિ

અથેયત્ય્ અથેયતિ
ત્રય ઇમે લોકા
એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ શમયતિ
તિસ્ર ઉત્તરા આહુતીર્ જુહોતિ
ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે
ષડ્ વા ઋતવ
ઋતુભિર્ એવૈનꣳ શમયતિ
યદ્ અનુપરિક્રામં જુહુયાદ્ અન્તરવચારિણꣳ રુદ્રં કુર્યાત્ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ
કસ્યાં વાઽહ દિશિ રુદ્રઃ કસ્યાં વેતિ ।
અનુપરિક્રામમ્ એવ હોતવ્યમ્
અપરિવર્ગમ્ એવૈનꣳ શમયતિ

એતા વૈ દેવતાઃ સુવર્ગ્યા યા ઉત્તમાસ્
તા યજમાનં વાચયતિ
તાભિર્ એવૈનꣳ સુવર્ગં લોકં ગમયતિ
યં દ્વિષ્યાત્ તસ્ય સંચરે પશૂનાં ન્ય્ અસ્યેત્ ।
યઃ પ્રથમઃ પશુર્ અભિતિષ્ઠતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ ॥
5.4.4 અનુવાક

પરિષેચનાદ્યભિધાનમ્

અશ્મન્ન્ ઊર્જમ્ ઇતિ પરિ ષિઞ્ચતિ
માર્જયત્ય્ એવૈનમ્
અથો તર્પયત્ય્ એવ
સ એનં તૃપ્તો ઽક્ષુધ્યન્ન્ અશોચન્ન્ અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ તિષ્ઠતે
તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિર્ ય એવં વેદ
તાં ન ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સꣳરરાણા ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વા ઊર્જ્
અન્નમ્ મરુતઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અશ્મꣳસ્ તે ક્ષુધ્ ।
અમું તે શુક્

ઋચ્છતુ યં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ
યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તમ્ અસ્ય ક્ષુધા ચ શુચા ચાર્પયતિ
ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્ય્ એતિ
ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ
ત્રિઃ પુનઃ પર્ય્ એતિ
ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ ।
અપાં વા એતત્ પુષ્પં યદ્ વેતસઃ ।
અપામ્

શરો ઽવકાઃ ।
વેતસશાખયા ચાવકાભિશ્ ચ વિ કર્ષતિ ।
આપો વૈ શાન્તાઃ
શાન્તાભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ
યો વા અગ્નિં ચિતમ્ પ્રથમઃ પશુર્ અધિક્રામતીશ્વરો વૈ તꣳ શુચા પ્રદહઃ ।
મણ્ડૂકેન વિ કર્ષતિ ।
એષ વૈ પશૂનામ્ અનુપજીવનીયઃ।
ન વા એષ ગ્રામ્યેષુ પશુષુ હિતો નારણ્યેષુ
તમ્ એવ શુચાર્પયતિ ।
અષ્ટાભિર્ વિ કર્ષતિ

અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રો ઽગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિર્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ
પાવકવતીભિઃ ।
અન્નં વૈ પાવકો
અન્નેનૈવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ
મૃત્યુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ
બ્રહ્મણ એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ ।
કાર્ષ્ણી ઉપાનહાવ્ ઉપ મુઞ્ચતે
બ્રહ્મણૈવ મૃત્યોર્ અન્તર્ ધત્તે
અન્તર્ મૃત્યોર્ ધત્તે ।
અન્તર્ અન્નાદ્યાદ્ ઇત્ય્ આહુઃ।
અન્યામ્ ઉપમુઞ્ચતે ઽન્યાં નાન્તઃ

એવ મૃત્યોર્ ધત્તે ઽવાન્નાદ્યꣳ રુન્દ્ધે
નમસ્ તે હરસે શોચિષ ઇત્ય્ આહ
નમસ્કૃત્ય હિ વસીયાꣳસમ્ ઉપચરન્તિ ।
અન્યં તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતય ઇત્ય્ આહ
યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તમ્ અસ્ય શુચાર્પયતિ
પાવકો અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવેત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ પાવકો
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
દ્વાભ્યામ્ અધિ ક્રામતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અપસ્યવતીભ્યાꣳ શાન્ત્યૈ ॥
5.4.5 અનુવાક

વ્યાઘારણાદ્યભિધાનમ્

નૃષદે વડ્ ઇતિ વ્યાઘારયતિ
પઙ્ક્ત્યાહુત્યા યજ્ઞમુખમ્ આ રભતે ।
અક્ષ્ણયા વ્યાઘારયતિ
તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યદ્ વષટ્કુર્યાદ્ યાતયામાઽસ્ય વષટ્કારઃ સ્યાત્ ।
યન્ ન વષટ્કુર્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ ।
વડ્ ઇત્ય્ આહ પરોઽક્ષમ્ એવ વષટ્ કરોતિ
નાસ્ય યાતયામા વષટ્કારો ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ
હુતાદો વા અન્યે દેવાઃ

અહુતાદો ઽન્યે ।
તાન્ અગ્નિચિદ્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ
યે દેવા દેવાનામ્ ઇતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણાવોક્ષતિ
હુતાદશ્ ચૈવ દેવાન્ અહુતાદશ્ ચ યજમાનઃ પ્રીણાતિ
તે યજમાનમ્ પ્રીણન્તિ
દધ્નૈવ હુતાદઃ પ્રીણાતિ મધુષાઽહુતાદઃ ।
ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ
યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણાવોક્ષત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
ગ્રુમુષ્ટિનાઽવોક્ષતિ
પ્રાજાપત્યઃ

વૈ ગ્રુમુષ્ટિઃ સયોનિત્વાય
દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અનુપરિચારમ્ અવોક્ષતિ ।
અપરિવર્ગમ્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ
વિ વા એષ પ્રાણૈઃ પ્રજયા પશુભિર્ ઋધ્યતે યો ઽગ્નિં ચિન્વન્ન્ અધિક્રામતિ
પ્રાણદા અપાનદા ઇત્ય્ આહ
પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે
વર્ચોદા વરિવોદા ઇત્ય્ આહ
પ્રજા વૈ વર્ચઃ પશવો વરિવઃ
પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે ।
ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તં વૃત્રઃ

હતઃ ષોડશભિર્ ભોગૈર્ અસિનાત્
સ એતામ્ અગ્નયે ઽનીકવત આહુતિમ્ અપશ્યત્
તામ્ અજુહોત્
તસ્યાગ્નિર્ અનીકવાન્ત્ સ્વેન ભાગધેયેન પ્રીતઃ ષોડશધા વૃત્રસ્ય ભોગાન્ અપ્ય્ અદહત્ ।
વૈશ્વકર્મણેન પાપ્મનો નિર્ અમુચ્યત
યદ્ અગ્નયે ઽનીકવત આહુતિં જુહોત્ય્ અગ્નિર્ એવાસ્યાનીકવાન્ત્ સ્વેન ભાગધેયેન પ્રીતઃ પાપ્માનમ્ અપિ દહતિ
વૈશ્વકર્મણેન પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે
યં કામયેત
ચિરમ્ પાપ્મનઃ

નિર્ મુચ્યેતેત્ય્ એકૈકં તસ્ય જુહુયાત્ ।
ચિરમ્ એવ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે
યં કામયેત
તાજક્ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યેતેતિ સર્વાણિ તસ્યાનુદ્રુત્ય જુહ્યાત્
તાજગ્ એવ પાપ્મનો નિર્ મુચ્યતે ।
અથો ખલુ નાનૈવ સૂક્તાભ્યાં જુહોતિ
નાનૈવ સૂક્તયોર્ વીર્યં દધાતિ ।
અથો પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.4.6 અનુવાક

સમિત્ આધાનાદિવિધિઃ

ઉદ્ એનમ્ ઉત્તરાં નયેતિ સમિધ આ દધાતિ
યથા જનં યતે ઽવસં કરોતિ તાદૃગ્ એવ તત્
તિસ્ર આ દધાતિ
ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્મૈ ભાગધેયં કરોતિ ।
ઔદુમ્બરીર્ ભવન્તિ ।
ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ ।
ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ ।
ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇત્ય્ આહ
પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ
પ્રાણૈઃ

એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે ।
અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિર્ ઇત્ય્ આહ
યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ
પઞ્ચ દિશો દૈવીર્ યજ્ઞમ્ અવન્તુ દેવીર્ ઇત્ય્ આહ
દિશો હ્ય્ એષો ઽનુ પ્રચ્યવતે ।
અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાના ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તીર્ ઇત્ય્ આહ
પશવો વૈ રાયસ્ પોષઃ

પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ષડ્ભિર્ હરતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનꣳ હરતિ।
દ્વે પરિગૃહ્યવતી ભવતો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ।
સૂર્યરશ્મિર્ હરિકેશઃ પુરસ્તાદ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રસૂત્યૈ ।
તતઃ પાવકા આશિષો નો જુષન્તામ્ ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ પાવકઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે દેવા એતદ્ અપ્રતિરથમ્ અપશ્યન્
તેનૈવ તે ઽપ્રતિ

અસુરાન્ અજયન્ ।
તદ્ અપ્રતિરથસ્યાપ્રતિરથત્વમ્ ।
યદ્ અપ્રતિરથં દ્વિતીયો હોતાઽન્વાહાપ્રત્ય્ એવ તેન યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાઞ્ જયતિ ।
અથો અનભિજિતમ્ એવાભિ જયતિ
દશર્ચમ્ ભવતિ
દશાક્ષરા
વિરાજેમૌ લોકૌ વિધૃતૌ ।
અનયોર્ લોકયોર્ વિધૃત્યૈ ।
અથો દશાક્ષરા
અન્નં
વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અસદ્ ઇવ વા અન્તરિક્ષમ્ ।
અન્તરિક્ષમ્ ઇવાગ્નીધ્રમ્।
આગ્નીધ્રે

અશ્માનં નિ દધાતિ
સત્ત્વાય ।
દ્વાભ્યામ્
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત ઇત્ય્ આહ
વ્ય્ એવૈતયા મિમીતે
મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિર્ અશ્મેત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ પૃશ્નિ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ચતસૃભિર્ આ પુચ્છાદ્ એતિ
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવ ।
ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ન્ ઇત્ય્ આહ
વૃદ્ધિમ્ એવોપાવર્તતે
વાજાનાꣳ સત્પતિમ્ પતિમ્

ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ વાજઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
સુમ્નહૂર્ યજ્ઞો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રજા વૈ પશવઃ સુમ્નમ્
પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે
યક્ષદ્ અગ્નિર્ દેવો દેવાꣳ આ ચ વક્ષદ્ ઇત્ય્ આહ
સ્વગાકૃત્યૈ
વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદ્ અગ્રભીદ્ ઇત્ય્ આહ ।
અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્યન્ન્ ઉદ્ગ્રાભ એષ નિમ્રોચન્ નિગ્રાભઃ ।
બ્રહ્મણૈવાત્માનમ્ ઉદ્ગ્રૃહ્ણાતિ બ્રહ્મણા ભ્રાતૃવ્યં નિ ગૃહ્ણાતિ ॥
5.4.7 અનુવાક

ચિતૌ વહ્નિક્ષેપવિધિઃ

પ્રાચીમ્ અનુ પ્રદિશમ્ પ્રેહિ વિદ્વાન્ ઇત્ય્ આહ
દેવલોકમ્ એવૈતયોપાવર્તતે
ક્રમધ્વમ્ અગ્નિના નાકમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇમાન્ એવૈતયા લોકાન્ ક્રમતે
પૃથિવ્યા અહમ્ ઉદ્ અન્તરિક્ષમ્ આરુહમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇમાન્ એવૈતયા લોકાન્ત્ સમારોહતિ
સુવર્ યન્તો નાપેક્ષન્ત ઇત્ય્ આહ
સુવર્ગમ્ એવૈતયા લોકમ્ એતિ ।
અગ્ને પ્રેહિ

પ્રથમો દેવયતામ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઉભયેષ્વ્ એવૈતયા દેવમનુષ્યેષુ ચક્ષુર્ દધાતિ
પઞ્ચભિર્ અધિ ક્રામતિ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તેન સહ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
નક્તોષાસેતિ પુરોઽનુવાક્યામ્ અન્વ્ આહ
પ્રત્ત્યૈ ।
અગ્ને સહસ્રાક્ષેત્ય્ આહ
સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ
તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય સ્વાહેત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ વાજઃ ।
અન્નમ્ એવાવ

રુન્દ્ધે ।
દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીꣳ સ્વયમાતૃણ્ણાયાં જુહોતિ ।
ઊર્ગ્ વૈ દધિ ।
ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ ।
અસૌ સ્વયમાતૃણ્ણા ।
અમુષ્યામ્ એવોર્જં દધાતિ
તસ્માદ્ અમુતો ઽર્વાચીમૂર્જમ્ ઉપ જીવામસ્
તિસૃભિઃ સાદયતિ
ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તમ્ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ
પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો ન ઇત્ય્ ઔદુમ્બરીમ્ આ દધાતિ ।
એષ વૈ સૂર્મી કર્ણકાવતી ।
એતયા હ સ્મ

વૈ દેવા અસુરાણાꣳ શતતર્હાꣳસ્ તૃꣳહન્તિ
યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાતિ વજ્રમ્ એવૈતચ્ છતઘ્નીં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યૈ ।
અચ્છમ્બટ્કારમ્ ।
વિધેમ તે પરમે જન્મન્ન્ અગ્ન ઇતિ વૈકઙ્કતીમ્ આ દધાતિ
ભા એવાવ રુન્દ્ધે
તાꣳ સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ ઇતિ શમીમયીꣳ શાન્ત્યૈ ।
અગ્નિર્ વા હ વા અગ્નિચિતં દુહે ઽગ્નિચિદ્ વાગ્નિં દુહે
તામ્

સવિતુર્ વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નેર્ દોહસ્
તમ્ અસ્ય કણ્વ એવ શ્રાયસો ઽવેત્
તેન હ સમૈનꣳ સ દુહે
યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાત્ય્ અગ્નિચિદ્ એવ તદ્ અગ્નિં દુહે
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા ઇત્ય્ આહ
સપ્તૈવાસ્ય સાપ્તાનિ પ્રીણાતિ
પૂર્ણયા જુહોતિ
પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેઃ

આપ્ત્યૈ
ન્યૂનયા જુહોતિ
ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત
સ દિશો ઽનુ પ્રાવિશત્ ।
જુહ્વન્ મનસા દિશો ધ્યાયેત્ ।
દિગ્ભ્ય એવૈનમ્ અવ રુન્દ્ધે
દધ્ના પુરસ્તાજ્ જુહોત્ય્ આજ્યેનોપરિષ્ટાત્
તેજશ્ ચૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયં ચ સમીચી દધાતિ
દ્વાદશકપાલો વૈશ્વાનરો ભવતિ
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ
સાક્ષાત્

એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે
યત્ પ્રયાજાનૂયાજાન્ કુર્યાદ્ વિકસ્તિઃ સા યજ્ઞસ્ય
દર્વિહોમં કરોતિ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
રાષ્ટ્રં વૈ વૈશ્વાનરો વિણ્ મરુતઃ ।
વૈશ્વાનરꣳ હુત્વા મારુતાઞ્ જુહોતિ
રાષ્ટ્ર એવ વિશમ્ અનુ બધ્નાતિ ।
ઉચ્ચૈર્ વૈશ્વાનરસ્યા શ્રાવયત્ય્ ઉપાꣳશુ મારુતાઞ્ જુહોતિ
તસ્માદ્ રાષ્ટ્રં વિશમ્ અતિ વદતિ
મારુતા ભવન્તિ
મરુતો વૈ દેવાનાં વિશઃ ।
દેવવિશેનૈવાસ્મૈ મનુષ્ય વિશમ્ અવ રુન્દ્ધે
સપ્ત ભવન્તિ
સપ્તગણા વૈ મરુતઃ ।
ગણશ એવ વિશમ્ અવ રુન્દ્ધે
ગણેન ગણમ્ અનુદ્રુત્ય જુહોતિ
વિશમ્ એવાસ્મા અનુ વર્ત્માનં કરોતિ ॥
5.4.8 અનુવાક

વસોર્ધારાભિધાનમ્

વસોર્ ધારાં જુહોતિ
વસોર્ મે ધારાસદ્ ઇતિ વા એષા હૂયતે
ઘૃતસ્ય વા એનમ્ એષા ધારામુષ્મિઁલ્લોકે પિન્વમાનોપ તિષ્ઠતે ।
આજ્યેન જુહોતિ
તેજો વા આજ્યં તેજો વસોર્ ધારા
તેજસૈવાસ્મૈ તેજો ઽવ રુન્દ્ધે ।
અથો કામા વૈ વસોર્ ધારા
કામાન્ એવાવ રુન્દ્ધે
યં કામયેત
પ્રાણાન્ અસ્યાન્નાદ્યં વિ

છિન્દ્યામ્ ઇતિ વિગ્રાહં તસ્ય જુહુયાત્
પ્રાણાન્ એવાસ્યાન્નાદ્યં વિ ચ્છિનત્તિ
યં કામયેત
પ્રાણાન્ અસ્યાન્નાદ્યꣳ સં તનુયામ્ ઇતિ સંતતાં તસ્ય જુહુયાત્
પ્રાણાન્ એવાસ્યાન્નાદ્યꣳ સં તનોતિ
દ્વાદશ દ્વાદશાનિ જુહોતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરેણૈવાસ્મા અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અન્નં ચ મે ઽક્ષુચ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વૈ

અન્નસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અગ્નિશ્ ચ મ આપશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ ।
એષા વા અન્નસ્ય યોનિઃ
સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અર્ધેન્દ્રાણિ જુહોતિ
દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે
યત્ સર્વેષામ્ અર્ધમ્ ઇન્દ્રઃ પ્રતિ તસ્માદ્ ઇન્દ્રો દેવતાનામ્ ભૂયિષ્ઠભાક્તમઃ ।
ઇન્દ્રમ્ ઉત્તરમ્ આહ ।
ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ
યજ્ઞાયુધાનિ જુહોતિ
યજ્ઞઃ

વૈ યજ્ઞાયુધાનિ
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અથો એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ યજ્ઞમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અવભૃથશ્ ચ મે સ્વગાકારશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ
સ્વગાકૃત્યૈ ।
અગ્નિશ્ ચ મે ઘર્મશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વૈ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
ઋક્ ચ મે સામ ચ મ ઇત્ય્ આહ

એતદ્ વૈ છન્દસાꣳ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે
ગર્ભાશ્ ચ મે વત્સાશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
કલ્પાઞ્ જુહોતિ ।
અક્લૃપ્તસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ
યુગ્મદયુજે જુહોતિ
મિથુનત્વાય ।
ઉત્તરાવતી ભવતઃ ।
અભિક્રાન્ત્યૈ ।
એકા ચ મે તિસ્રશ્ ચ મ ઇત્ય્ આહ
દેવછન્દસં વા એકા ચ તિસ્રશ્ ચ

મનુષ્યછન્દસં ચતસ્રશ્ ચાષ્ટૌ ચ
દેવછન્દસં ચૈવ મનુષ્યછન્દસં ચાવ રુન્દ્ધે ।
આ ત્રયસ્ત્રિꣳશતો જુહોતિ
ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાઃ ।
દેવતા એવાવ રુન્દ્ધે ।
આષ્ટાચત્વારિꣳશતો જુહોતિ ।
અષ્ટાચત્વારિꣳશદક્ષરા જગતી
જાગતાઃ પશવઃ ।
જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
વાજશ્ ચ પ્રસવશ્ ચેતિ દ્વાદશં જુહોતિ
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.4.9 અનુવાક

વાજપ્રસવીયાભિધાનમ્

અગ્નિર્ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ ભાગધેયમ્ ઇચ્છમાનસ્
તં દેવા અબ્રુવન્ ।
ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ મહ્યમ્ એવ વાજપ્રસવીયં જુહવન્ન્ ઇતિ
તસ્માદ્ અગ્નયે વાજપ્રસવીયં જુહ્વતિ
યદ્ વાજપ્રસવીયં જુહોત્ય્ અગ્નિમ્ એવ તદ્ ભાગધેયેન સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો અભિષેક એવાસ્ય
ચતુર્દશભિર્ જુહોતિ
સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયઃ સપ્ત

આરણ્યા।
ઉભયીષામ્ અવરુદ્ધ્યૈ ।
અન્નસ્યાન્નસ્ય જુહોતિ ।
અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ ।
ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્ગ્ અન્નમ્
ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ અન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અભિષિક્તો ઽગ્નિચિન્ મનુષ્યાણામ્ ।
તસ્માદ્ અગ્નિચિદ્ વર્ષતિ ન ધાવેત્ ।
અવરુદ્ધꣳ હ્ય્ અસ્યાન્નમ્
અન્નમ્ ઇવ ખલુ વૈ વર્ષમ્ ।
યદ્ ધાવેદ્ અન્નાદ્યાદ્ ધાવેત્ ।
ઉપાવર્તેત ।
અન્નાદ્યમ્ એવાભિ

ઉપાવર્તતે ।
નક્તોષાસેતિ કૃષ્ણાયૈ શ્વેતવત્સાયૈ પયસા જુહોતિ ।
અહ્નૈવાસ્મૈ રાત્રિમ્ પ્ર દાપયતિ રાત્રિયાઽહર્
અહોરાત્રે એવાસ્મૈ પ્રત્તે કામમ્ અન્નાદ્યં દુહાતે ।
રાષ્ટ્રભૃતો જુહોતિ
રાષ્ટ્રમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ષડ્ભિર્ જુહોતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ભુવનસ્ય પત ઇતિ રથમુખે પઞ્ચાહુતીર્ જુહોતિ
વજ્રો વૈ રથઃ ।
વજ્રેણૈવ દિશઃ

અભિ જયતિ ।
અગ્નિચિતꣳ હ વા અમુષ્મિઁલ્લોકે વાતો ઽભિ પવતે
વાતનામાનિ જુહોતિ ।
અભ્ય્ એવૈનમ્ અમુષ્મિઁલ્લોકે વાતઃ પવતે
ત્રીણિ જુહોતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એભ્ય એવ લોકેભ્યો વાતમ્ અવ રુન્દ્ધે
સમુદ્રો ઽસિ નભસ્વાન્ ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ વૈ વાતસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ વાતમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અઞ્જલિના જુહોતિ
ન હ્ય્ એતેષામ્ અન્યથાહુતિર્ અવકલ્પતે ॥
5.4.10 અનુવાક

અગ્નિસંયોજનાભિધાનમ્

સુવર્ગાય વૈ લોકાય દેવરથો યુજ્યતે યત્રાકૂતાય મનુષ્યરથ એષ ખલુ વૈ દેવરથો યદ્ અગ્નિર્ અગ્નિં યુનજ્મિ શવસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ યુનક્ત્ય્ એવૈનꣳ સ એનં યુક્તઃ સુવર્ગં લોકમ્ અભિ વહતિ
યત્ સર્વાભિઃ પઞ્ચભિર્ યુઞ્જ્યાદ્ યુક્તો ઽસ્યાગ્નિઃ પ્રચ્યુતઃ સ્યાદ્ અપ્રતિષ્ઠિતા આહુતયઃ સ્યુર્ અપ્રતિષ્ઠિતા સ્તોમા અપ્રતિષ્ઠિતાન્ય્ ઉક્થાનિ તિસૃભિઃ પ્રાતઃસવને ઽભિ મૃશતિ ત્રિવૃત્

વા અગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તં યુનક્તિ યથાનસિ યુક્ત આધીયત એવમ્ એવ તત્ પ્રત્ય્ આહુતયસ્ તિષ્ઠન્તિ પ્રતિ સ્તોમાઃ પ્રત્ય્ ઉક્થાનિ।
યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્ય સ્તોત્રે દ્વાભ્યામ્ અભિ મૃશત્ય્ એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાન્ અગ્નિષ્ટોમો ભૂમા ત્વા અસ્યાત ઊર્ધ્વઃ ક્રિયતે યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તમ્ અન્તતો ઽન્વારોહતિ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યા એકયાઽપ્રસ્તુતમ્ ભવત્ય્ અથ

અભિ મૃશત્ય્ ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમત્ય્ અથો સંતત્યૈ
પ્ર વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે યો ઽગ્નિં ચિનુતે ન વા એતસ્યાનિષ્ટક આહુતિર્ અવ કલ્પતે યાં વા એષો ઽનિષ્ટક આહુતિં જુહોતિ
સ્રવતિ વૈ સા તાꣳ સ્રવન્તીં યજ્ઞો ઽનુ પરા ભવતિ યજ્ઞં યજમાનો યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત આહુતીનામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પ્રત્ય્ આહુતયસ્ તિષ્ઠન્તિ

ન યજ્ઞઃ પરાભવતિ ન યજમાનઃ ।
અષ્ટાવ્ ઉપ દધાત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રેણૈવૈનં છન્દસા ચિનુતે યદ્ એકાદશ ત્રૈષ્ટુભેન યદ્ દ્વાદશ જાગતેન છન્દોભિર્ એવૈનં ચિનુતે
નપાત્કો વૈ નામૈષો ઽગ્નિર્ યત્ પુનશ્ચિતિર્ ય એવં વિદ્વાન્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત આ તૃતીયાત્ પુરુષાદ્ અન્નમ્ અત્તિ
યથા વૈ પુનરાધેય એવમ્ પુનશ્ચિતિર્ યો ઽગ્ન્યાધેયેન ન

ઋધ્નોતિ સ પુનરાધેયમ્ આ ધત્તે યો ઽગ્નિં ચિત્વા નર્ધ્નોતિ સ પુનશ્ચિતિં ચિનુતે યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત ઋદ્ધ્યૈ ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્ ન ચેતવ્યેતિ રુદ્રો વા એષ યદ્ અગ્નિર્ યથા વ્યાઘ્રꣳ સુપ્તમ્ બોધયતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
અથો ખલ્વ્ આહુશ્ ચેતવ્યેતિ યથા વસીયાꣳસમ્ ભાગધેયેન બોધયતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
મનુર્ અગ્નિમ્ અચિનુત તેન નાર્ધ્નોત્ સ એતામ્ પુનશ્ચિતિમ્ અપશ્યત્ તામ્ અચિનુત તયા વૈ સ આર્ધ્નોદ્ યત્ પુનશ્ચિતિં ચિનુત ઋદ્ધ્યૈ ॥
5.4.11 અનુવાક

કામ્યચિતીનામભિધાનમ્

છન્દશ્ચિતં ચિન્વીત પશુકામઃ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશુમાન્ એવ ભવતિ
શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામઃ શ્યેનો વૈ વયસામ્ પતિષ્ઠઃ શ્યેન એવ ભૂત્વા સુવર્ગં લોકમ્ પતતિ
કઙ્કચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત શીર્ષણ્વાન્ અમુષ્મિઁલ્લોકે સ્યામ્ ઇતિ શીર્ષણ્વાન્ એવામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ।
અલજચિતં ચિન્વીત ચતુઃસીતમ્ પ્રતિષ્ઠાકામશ્ ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
પ્રૌગચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ પ્ર

એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે ।
ઉભયતઃપ્રૌગં ચિન્વીત યઃ કામયેત પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદેય પ્રતિજનિષ્યમાણાન્ ઇતિ પ્રૈવ જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્
રથચક્રચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ વજ્રો વૈ રથો વજ્રમ્ એવ ભ્રાતૃવ્યેભ્યઃ પ્ર હરતિ
દ્રોણચિતં ચિન્વીતાન્નકામો દ્રોણે વા અન્નમ્ ભ્રિયતે સયોન્ય્ એવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે
સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામઃ પશુમાન્ એવ ભવતિ

પરિચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામો ગ્રામ્ય્ એવ ભવતિ
શ્મશાનચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત પિતૃલોક ઋધ્નુયામ્ ઇતિ પિતૃલોક એવર્ધ્નોતિ
વિશ્વામિત્રજમદગ્ની વસિષ્ઠેનાસ્પર્ધેતાꣳ સ એતા જમદગ્નિર્ વિહવ્યા અપશ્યત્ તા ઉપાધત્ત તાભિર્ વૈ સ વસિષ્ઠસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવૃઙ્ક્ત યદ્ વિહવ્યા ઉપદધાતીન્દ્રિયમ્ એવ તાભિર્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
હોતુર્ ધિષ્ણિય ઉપ દધાતિ યજમાનાયતનં વૈ

હોતા સ્વ એવાસ્મા આયતન ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવ રુન્દ્ધે
દ્વાદશોપ દધાતિ દ્વાદશાક્ષરા જગતી જાગતાઃ પશવો જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ।
અષ્ટાવષ્ટાવ્ અન્યેષુ ધિષ્ણિયેષૂપ દધાત્ય્ અષ્ટાશફાઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ષણ્ માર્જાલીયે ષડ્ વા ઋતવ ઋતવઃ ખલુ વૈ દેવાઃ પિતર ઋતૂન્ એવ દેવાન્ પિતૄન્ પ્રીણાતિ ॥
5.4.12 અનુવાક

અશ્વમેધીયસ્તોત્રસમ્બન્ધિ ઋગાદ્યભિધાનમ્

પવસ્વ વાજસાતય ઇત્ય્ અનુષ્ટુક્ પ્રતિપદ્ ભવતિ
તિસ્રો ઽનુષ્ટુભશ્ ચતસ્રો ગાયત્રિયઃ ।
યત્ તિસ્રો ઽનુષ્ટુભસ્ તસ્માદ્ અશ્વસ્ ત્રિભિસ્ તિષ્ઠꣳસ્ તિષ્ઠતિ
યચ્ ચતસ્રો ગાયત્રિયસ્ તસ્માત્ સર્વાꣳશ્ ચતુરઃ પદઃ પ્રતિદધત્ પલાયતે
પરમા વા એષા છન્દસાં યદ્
પરમશ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમાનામ્
પરમસ્ ત્રિરાત્રો યજ્ઞાનામ્
પરમો ઽશ્વઃ પશૂનામ્
પરમેણૈવૈનમ્ પરમતાં ગમયતિ ।
એકવિꣳશમ્ અહર્ ભવતિ

યસ્મિન્ન્ અશ્વ આલભ્યતે
દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિꣳશ એષ પ્રજાપતિઃ
પ્રાજાપત્યો ઽશ્વસ્
તમ્ એવ સાક્ષાદ્ ઋધ્નોતિ
શક્વરયઃ પૃષ્ઠમ્ ભવન્તિ ।
અન્યદન્યચ્ છન્દઃ ।
અન્યેઽન્યે વા એતે પશવ આ લભ્યન્ત ઉતેવ ગ્રામ્યા ઉતેવાઽઽરણ્યાઃ ।
યચ્ છક્વરયઃ પૃષ્ઠમ્ ભવન્ત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય
પાર્થુરશ્મમ્ બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ
રશ્મિના વા અશ્વઃ

યતઃ।
ઈશ્વરો વા અશ્વો ઽયતો ઽપ્રતિષ્ઠિતઃ પરામ્ પરાવતં ગન્તોઃ ।
યત્ પાર્થુરશ્મમ્ બ્રહ્મસામમ્ ભવત્ય્ અશ્વસ્ય યત્યૈ ધૃત્યૈ ॥
સંકૃત્ય્ અચ્છાવાકસામમ્ ભવતિ ।
ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અશ્વમેધઃ
કસ્ તદ્ વેદેત્ય્ આહુર્ યદિ સર્વો વા ક્રિયતે ન વા સર્વ ઇતિ
યત્ સંકૃત્ય્ અચ્છાવાકસામમ્ ભવત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય પર્યાપ્ત્યા અનન્તરાયાય
સર્વસ્તોમો ઽતિરાત્ર ઉત્તમમ્ અહર્ ભવતિ સર્વસ્યાપ્ત્યૈ સર્વસ્ય જિત્યૈ
સર્વમ્ એવ તેનાપ્નોતિ સર્વં જયતિ ॥