તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.3

5.3 પ્રપાઠક:

5.3.1 અનુવાક 1 દ્વિતીયચિતિગતાશ્વિન્યાદીષ્ટકાચતુષ્ટ્યાભિધાનમ્
1 ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ કિં વાઽહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં વા ન યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય ક્રિયમાણસ્યાન્તર્યન્તિ પૂયતિ વા અસ્ય તત્ । આશ્વિનીર્ ઉપ દધાતિ । અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામ્ ભિષજૌ તાભ્યામ્ એવાસ્મૈ ભેષજં કરોતિ પઞ્ચોપ દધાતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તસ્મૈ ભેષજં કરોતિ । ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ । ઋતૂનાં ક્લૃપ્ત્યૈ ॥
2 પઞ્ચોપ દધાતિ પઞ્ચ વા ઋતવઃ । યાવન્ત એવર્તવસ્ તાન્ કલ્પયતિ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ સમાનોદર્કાસ્ તસ્માત્ સમાના ઋતવઃ । એકેન પદેન વ્યાવર્તન્તે તસ્માદ્ ઋતવો વ્યાવર્તન્તે પ્રાણભૃત ઉપ દધાતિ । ઋતુષ્વ્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ તસ્માત્ સમાનાઃ સન્તં ઋતવો ન જીર્યન્તિ । અથો પ્ર જનયત્ય્ એવૈનાન્ એષ વૈ વાયુર્ યત્ પ્રાણઃ । યદ્ ઋતવ્યા ઉપધાય પ્રાણભૃતઃ
3 ઉપદધાતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ અનુ વાયુર્ આ વરીવર્ત્તિ વૃષ્ટિસનીર્ ઉપ દધાતિ વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે યદ્ એકધોપદધ્યાદ્ એકમ્ ઋતું વર્ષેત્ । અનુપરિહારꣳ સાદયતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ યત્ પ્રાણભૃત ઉપધાય વૃષ્ટિસનીર્ ઉપદધાતિ તસ્માદ્ વાયુપ્રચ્યુતા દિવો વૃષ્ટિર્ ઈર્તે પશવો વૈ વયસ્યાઃ । નાનામનસઃ ખલુ વૈ પશવો નાનાવ્રતાસ્ તે ઽપ એવાભિ સમનસઃ ॥
4 યં કામયેત । અપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ વયસ્યાસ્ તસ્યોપધાયાપસ્યા ઉપ દધ્યાદ્ અસંજ્ઞાનમ્ એવાસ્મૈ પશુભિઃ કરોતિ । અપશુર્ એવ ભવતિ યં કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપસ્યાસ્ તસ્યોપધાય વયસ્યા ઉપ દધ્યાત્ સંજ્ઞાનમ્ એવાસ્મૈ પશુભિઃ કરોતિ પશુમાન્ એવ ભવતિ ચતસ્રઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ તસ્માચ્ ચત્વારિ ચક્ષુષો રૂપાણિ દ્વે શુક્લે દ્વે કૃષ્ણે ॥
5 મૂર્ધન્વતીર્ ભવન્તિ તસ્માત્ પુરસ્તાન્ મૂર્ધા પઞ્ચ દક્ષિણાયાꣳ શ્રોણ્યામ્ ઉપ દધાતિ પઞ્ચોત્તરસ્યાં તસ્માત્ પશ્ચાદ્ વર્ષીયાન્ પુરસ્તાત્પ્રવણઃ પશુઃ । બસ્તો વય ઇતિ દક્ષિણે ઽꣳસ ઉપ દધાતિ વૃષ્ણિર્ વય ઇત્ય્ ઉત્તરેઽ અꣳસાવ્ એવ પ્રતિ દધાતિ વ્યાઘ્રો વય ઇતિ દક્ષિણે પક્ષ ઉપ દધાતિ સિꣳહો વય ઇત્ય્ ઉત્તરે પક્ષયોર્ એવ વીર્યં દધાતિ પુરુષો વય ઇતિ મધ્યે તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનામ્ અધિપતિઃ ॥
5.3.2 અનુવાક 2 સ્વયમાતૃણ્ણાદ્યભિધાનમ્
1 ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનામ્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ । ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં વા ઇમૌ લોકૌ વિધૃતૌ । અનયોર્ લોકયોર્ વિધૃત્યૈ । અધૃતેવ વા એષા યન્ મધ્યમા ચિતિઃ । અન્તરિક્ષમ્ ઇવ વા એષા । ઇન્દ્રાગ્ની ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાનામ્ ઓજોભૃતૌ । ઓજસૈવૈનામ્ અન્તરિક્ષે ચિનુતે ધૃત્યૈ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ । અન્તરિક્ષં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા । અન્તરિક્ષમ્ એવોપ ધત્તે । અશ્વમ્ ઉપ
2 ઘ્રાપયતિ પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ । અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ । અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ । દેવાનાં વૈ સુવર્ગં લોકં યતાં દિશઃ સમ્ અવ્લીયન્ત ત એતા દિશ્યા અપશ્યન્ તા ઉપાદધત તાભિર્ વૈ તે દિશો ઽદૃꣳહન્ યદ્ દિશ્યા ઉપદધાતિ દિશાં વિધૃત્યૈ દશ પ્રાણભૃતઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ ॥
3 દધાતિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્ દશમી પ્રાણાન્ એવ પુરસ્તાદ્ ધત્તે તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પ્રાણાઃ । જ્યોતિષ્મતીમ્ ઉત્તમાં ઉપ દધાતિ તસ્માત્ પ્રાણાનાં વાગ્ જ્યોતિર્ ઉત્તમાઃ । દશોપ દધાતિ દશાક્ષરા વિરાટ્ છન્દસાં જ્યોતિઃ । જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ ધત્તે તસ્માત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ ઉપાઽઽસ્મહે છન્દાꣳસિ પશુષ્વ્ આજિમ્ અયુસ્ તાન્ બૃહત્ય્ ઉદ્ અજયત્ તસ્માદ્ બાર્હતાઃ
4 પશવ ઉચ્યન્તે મા છન્દ ઇતિ દક્ષિણત ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ દક્ષિણાવૃતો માસાઃ પૃથિવી છન્દ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અગ્નિર્ દેવતેત્ય્ ઉત્તરત ઓજો વા અગ્નિર્ ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ ષટ્ત્રિꣳશત્ સમ્ પદ્યન્તે ષટ્ત્રિꣳશદક્ષરા બૃહતી બાર્હતાઃ પશવઃ । બૃહત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે બૃહતી છન્દસાꣳ સ્વારાજ્યમ્ પરીયાય યસ્યૈતાઃ
5 ઉપધીયન્તે ગચ્છતિ સ્વારાજ્યમ્ । સપ્ત વાલખિલ્યાઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ સપ્ત પશ્ચાત્ સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા દ્વાવ્ અવાઞ્ચૌ પ્રાણાનાꣳ સવીર્યત્વાય મૂર્ધાસિ રાડ્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યન્ત્રી રાડ્ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રાણાન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ ॥
5.3.3 અનુવાક 3 અક્ષ્ણયાસ્તોમીયાદીનામભિધાનમ્
1 દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતા અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા અપશ્યન્ તા અન્યથાઽનૂચ્યાન્યથોપાદધત તદ્ અસુરા નાન્વવાયન્ તતો દેવા અભવન્ પરાઽસુરાઃ। યદ્ અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા અન્યથાઽનૂચ્યાન્યથોપદધાતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । આશુસ્ ત્રિવૃદ્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યજ્ઞમુખં વૈ ત્રિવૃત્ ।
2 યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ વ્યોમ સપ્તદશ ઇતિ દક્ષિણતઃ । અન્નં વૈ વ્યોમ । અન્નꣳ સપ્તદશઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે ધરુણ એકવિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ભાન્તઃ પઞ્ચદશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ । ઓજો વૈ ભાન્તઃ
ઓજઃ પઞ્ચદશઃ । ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ પ્રતૂર્તિર્ અષ્ટાદશ ઇતિ પુરસ્તાત્
3 ઉપ દધાતિ દ્વૌ ત્રિવૃતાવ્ અભિપૂર્વં યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ । અભિવર્તઃ સવિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ । અન્નં વા અભિવર્તઃ । અન્નꣳ સવિꣳશઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે વર્ચો દ્વાવિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્ । યદ્ વિꣳશતિર્ દ્વે તેન વિરાજૌ યદ્ દ્વે પ્રતિષ્ઠા તેન વિરાજોર્ એવાભિપૂર્વમ્ અન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ તપો નવદશ ઇત્ય્ ઉત્તરતસ્ તસ્માત્ સવ્યઃ
4 હસ્તયોસ્ તપસ્વિતરઃ । યોનિશ્ ચતુર્વિꣳશ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રી યજ્ઞમુખમ્ । યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ ગર્ભાઃ પઞ્ચવિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ । અન્નં વૈ ગર્ભાઃ । અન્નમ્ પઞ્ચવિꣳશઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે । ઓજસ્ ત્રિણવ ઇતિ પશ્ચાત્ । ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્રિણવઃ । એષ્વ્ એવ લોકેષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ સમ્ભરણસ્ ત્રયોવિꣳશ ઇતિ
5 ઉત્તરતસ્ તસ્માત્ સવ્યો હસ્તયોઃ સમ્ભાર્યતરઃ ક્રતુર્ એકત્રિꣳશ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ વાગ્ વૈ ક્રતુઃ । યજ્ઞમુખં વાક્ । યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ । અસૌ વા આદિત્યો બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ નાકઃ ષટ્ત્રિꣳશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ સુવર્ગો વૈ લોકો નાકઃ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
5.3.4 અનુવાક 4 અક્ષ્ણયાસ્તોમીયાદીનામભિધાનમ્
1 અગ્નેર્ ભાગો ઽસીતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યજ્ઞમુખં વા અગ્નિઃ । યજ્ઞમુખં દીક્ષા યજ્ઞમુખમ્ બ્રહ્મ યજ્ઞમુખં ત્રિવૃત્ । યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ નૃચક્ષસામ્ ભાગો ઽસીતિ દક્ષિણતઃ શુશ્રુવાꣳસો વૈ નૃચક્ષસઃ । અન્નં ધાતા જાતાયૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ તસ્માજ્ જાતો ઽન્નમ્ અત્તિ જનિત્રꣳ સ્પૃતꣳ સપ્તદશ સ્તોમ ઇત્ય્ આહ । અન્નં વૈ જનિત્રમ્ ॥
2 અન્નꣳ સપ્તદશઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે મિત્રસ્ય ભાગો ઽસીતિ પશ્ચાત્ પ્રાણો વૈ મિત્રો ઽપાનો વરુણઃ પ્રાણાપાનાવ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ દિવો વૃષ્ટિર્ વાતા સ્પૃતા એકવિꣳશ સ્તોમ ઇત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઇન્દ્રસ્ય ભાગો ઽસીત્ય્ ઉત્તરતઃ । ઓજો વા ઇન્દ્રઃ । ઓજો વિષ્ણુઃ । ઓજઃ ક્ષત્રમ્ ઓજઃ પઞ્ચદશઃ ॥

3 ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ વસૂનામ્ ભાગો ઽસીતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યજ્ઞમુખં વૈ વસવઃ । યજ્ઞમુખꣳ રુદ્રાઃ । યજ્ઞમુખં ચતુર્વિꣳશઃ । યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ । આદિત્યાનામ્ ભાગો ઽસીતિ દક્ષિણતઃ । અન્નં વા આદિત્યાઃ । અન્નમ્ મરુતઃ । અન્નં ગર્ભાઃ । અન્નમ્ પઞ્ચવિꣳશઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે । અદિત્યૈ ભાગઃ ॥
4 અસીતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠા વા અદિતિઃ પ્રતિષ્ઠા પૂષા પ્રતિષ્ઠા ત્રિણવઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ દેવસ્ય સવિતુર્ ભાગો ઽસીત્ય્ ઉત્તરતઃ । બ્રહ્મ વૈ દેવઃ સવિતા બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મ ચતુષ્ટોમઃ । બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માદ્ ઉત્તરો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ સાવિત્રવતી ભવતિ પ્રસૂત્યૈ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાનામ્ ઉદીચી સનિઃ પ્રસૂતા ધર્ત્રશ્ ચતુષ્ટોમ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યજ્ઞમુખં વૈ ધર્ત્રઃ ॥
5 યજ્ઞમુખં ચતુષ્ટોમઃ । યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ યાવાનામ્ ભાગો ઽસીતિ દક્ષિણતઃ । માસા વૈ યાવા અર્ધમાસા અયાવાસ્ તસ્માદ્ દક્ષિણાવૃતો માસાઃ । અન્નં વૈ યાવાઃ । અન્નમ્ પ્રજાઃ । અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે । ઋભૂણામ્ ભાગો ઽસીતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિવર્તો ઽષ્ટાચત્વારિꣳશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ । અનયોર્ લોકયોઃ સવીર્યત્વાય તસ્માદ્ ઇમૌ લોકૌ સમાવદ્વીર્યૌ ॥
6 યસ્ય મુખ્યવતીઃ પુરસ્તાદ્ ઉપધીયન્તે મુખ્ય એવ ભવતિ । આસ્ય મુખ્યો જાયતે યસ્યાન્નવતીર્ દક્ષિણતો ઽત્ત્ય્ અન્નમ્ આસ્યાન્નાદો જાયતે યસ્ય પ્રતિષ્ઠાવતીઃ પશ્ચાત્ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યસ્યૌજસ્વતીર્ ઉત્તરત ઓજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ । આસ્યૌજસ્વી જાયતે । અર્કો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્ તસ્યૈતદ્ એવ સ્તોત્રમ્ એતચ્ છસ્ત્રમ્ । યદ્ એષ વિધા ॥
7 વિધીયતે ઽર્ક એવ તદ્ અર્ક્ય્àમ્ અનુ વિ ધીયતે । અત્ત્ય્ અન્નમ્ આસ્યાન્નાદ્યો જાયતે યસ્યૈષા વિધા વિધીયતે ય ઉ ચૈનામ્ એવં વેદ સૃષ્ટીર્ ઉપ દધાતિ યથાસૃષ્ટમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ન વા ઇદં દિવા ન નક્તમ્ આસીદ્ અવ્યાવૃત્તમ્ । તે દેવા એતા વ્યુષ્ટીર્ અપશ્યન્ તા ઉપાદધત તતો વા ઇદં વ્યૌચ્છત્ । યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે વ્ય્ એવાસ્મા ઉચ્છતિ । અથો તમ એવાપ હતે ॥
5.3.5 અનુવાક 5 અસપત્નવિરાડાખ્યેષ્ટકાભિધાનમ્
1 અગ્ને જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ જાતાન્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે સહસા જાતાન્ ઇતિ પશ્ચાત્ । જનિષ્યમાણાન્ એવ પ્રતિ નુદતે ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમ ઇતિ દક્ષિણતઃ । બ્રહ્મવર્ચસં વૈ ચતુશ્ચત્વારિꣳશઃ । બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ ષોડશ સ્તોમ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ । ઓજો વૈ ષોડશઃ । ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માત્
2 ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ વજ્રો વૈ ચતુશ્ચત્વારિꣳશો વજ્રઃ ષોડશઃ । યદ્ એતે ઇષ્ટકે ઉપદધાતિ જાતાꣳશ્ ચૈવ જનિષ્યમાણાꣳશ્ ચ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્રણુદ્ય વજ્રમ્ અનુ પ્ર હરતિ સ્તૃત્યૈ પુરીષવતીમ્ મધ્ય ઉપ દધાતિ પુરીષં વૈ મધ્યમ્ આત્મનઃ સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ । એતા વા અસપત્ના નામેષ્ટકાઃ । યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ।
3 નાસ્ય સપત્નો ભવતિ પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । વિરાજઃ ઉત્તમાયાં ચિત્યામ્ ઉપ દધાતિ વિરાજમ્ એવોત્તમામ્ પશુષુ દધાતિ તસ્માત્ પશુમાન્ ઉત્તમાં વાચં વદતિ દશદશોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય । અક્ષ્ણયોપ દધાતિ તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યાનિ વૈ છન્દાꣳસિ સુવર્ગ્યાણ્ય્ આસન્ તૈર્ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તેનર્ષયઃ
4 અશ્રામ્યન્ તે તપો ઽતપ્યન્ત તાનિ તપસાપશ્યન્ તેભ્ય એતા ઇષ્ટકા નિર્ ।
એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દ ઇતિ તા ઉપાદધત તાભિર્ વૈ તે સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યદ્ એતા ઇષ્ટકા ઉપદધાતિ યાન્ય્ એવ છન્દાꣳસિ સુવર્ગ્યાણિ તૈર્ એવ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ યજ્ઞેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા સ્તોમભાગૈર્ એવાસૃજત યત્
5 સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે બૃહસ્પતિર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય તેજઃ સમ્ અભરદ્ યદ્ સ્તોમભાગાઃ । યત્ સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ સતેજસમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે બૃહસ્પતિર્ વા એતાં યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠામ્ અપશ્યદ્ યત્ સ્તોમભાગાઃ । યત્ સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સપ્તસપ્તોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય તિસ્રો મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.3.6 અનુવાક 6 સ્તોમભાગાખ્યેષ્ટકાભિધાનમ્
1 રશ્મિર્ ઇત્ય્ એવાદિત્યમ્ અસૃજત પ્રેતિર્ ઇતિ ધર્મમ્ અન્વિતિર્ ઇતિ દિવમ્ । સંધિર્ ઇત્ય્ અન્તરિક્ષમ્ પ્રતિધિર્ ઇતિ પૃથિવીમ્ । વિષ્ટમ્ભ ઇતિ વૃષ્ટિમ્ પ્રવેત્ય્ અહર્ અનુવેતિ રાત્રિમ્ ઉશિગ્ ઇતિ વસૂન્ પ્રકેત ઇતિ રુદ્રાન્ । સુદીતિર્ ઇત્ય્ આદિત્યાન્ ઓજ ઇતિ પિતૄન્ । તન્તુર્ ઇતિ પ્રજાઃ પૃતનાષાડ્ ઇતિ પશૂન્ રેવદ્ ઇત્ય્ ઓષધીઃ અભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવા
2 ઇન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વેત્ય્ એવ દક્ષિણતો વજ્રમ્ પર્ય્ ઔહદ્ અભિજિત્યૈ તાઃ પ્રજા અપપ્રાણા અસૃજત તાસ્વ્ અધિપતિર્ અસીત્ય્ એવ પ્રાણમ્ અદધાત્ । યન્તેત્ય્ અપાનમ્ । સꣳસર્પ ઇતિ ચક્ષુઃ । વયોધા ઇતિ શ્રોત્રમ્ । તાઃ પ્રજાઃ પ્રાણતીર્ અપાનતીઃ પશ્યન્તીઃ શૃણ્વતીર્ ન મિથુની અભવન્ તાસુ ત્રિવૃદ્ અસીત્ય્ એવ મિથુનમ્ અદધાત્ તાઃ પ્રજા મિથુની
3 ભવન્તીર્ ન પ્રાજાયન્ત તાઃ સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસીત્ય્ એવ પ્રાજનયત્ તાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતા ન પ્રત્ય્ અતિષ્ઠન્ તા વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીત્ય્ એવૈષુ લોકેષુ પ્રત્ય્ અસ્થાપયત્ ।
યદ્ આહ વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીતિ પ્રજા એવ પ્રજાતા એષુ લોકેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ સાત્માન્તરિક્ષꣳ રોહતિ સપ્રાણો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અવ્યર્ધુકઃ પ્રાણાપાનાભ્યામ્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
5.3.7 અનુવાક 7 નાકસદાદિ પઞ્ચવિધેષ્ટકાભિધાનમ્
1 નાકસદ્ભિર્ વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તન્ નાકસદાં નાકસત્ત્વમ્ । યન્ નાકસદ ઉપદધાતિ નાકસદ્ભિર્ એવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ સુવર્ગો વૈ લોકો નાકઃ । યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે નાસ્મા અકમ્ ભવતિ યજમાનાયતનં વૈ નાકસદઃ । યન્ નાકસદ ઉપદધાત્ય્ આયતનમ્ એવ તદ્ યજમાનઃ કુરુતે પૃષ્ઠાનાં વા એતત્ તેજઃ સમ્ભૃતં યન્ નાકસદઃ । યન્ નાકસદઃ
2 ઉપદધાતિ પૃષ્ઠાનામ્ એવ તેજો ઽવ રુન્દ્ધે પઞ્ચચોડા ઉપ દધાતિ । અપ્સરસ એવૈનમ્ એતા ભૂતા અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ શેરે । અથો તનૂપાનીર્ એવૈતા યજમાનસ્ય યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ ઉપદધદ્ ધ્યાયેત્ । એતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચતિ તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ । ઉત્તરા નાકસદ્ભ્ય ઉપ દધાતિ યથા જાયામ્ આનીય ગૃહેષુ નિષાદયતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ॥
3 પશ્ચાત્ પ્રાચીમ્ ઉત્તમામ્ ઉપ દધાતિ તસ્માત્ પશ્ચાત્ પ્રાચી પત્ન્ય્ અન્વ્ આસ્તે સ્વયમાતૃણ્ણાં ચ વિકર્ણીં ચોત્તમે ઉપ દધાતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાઽઽયુર્ વિકર્ણી પ્રાણં ચૈવાયુશ્ ચ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમૌ ધત્તે તસ્માત્ પ્રાણશ્ ચાયુશ્ ચ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમૌ નાન્યામ્ ઉત્તરામ્ ઇષ્ટકામ્ ઉપ દધ્યાત્ । યદ્ અન્યામ્ ઉત્તરામ્ ઇષ્ટકામ્ ઉપદધ્યાત્ પશૂનામ્
4 ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણં ચાયુશ્ ચાપિ દધ્યાત્ તસ્માન્ નાન્યોત્તરેષ્ટકોપધેયા સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ । અસૌ વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાઽમૂમ્ એવોપ ધત્તે । અશ્વમ્ ઉપ ઘ્રાપયતિ પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ । અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યા અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ । એષા વૈ દેવાનાં વિક્રાન્તિર્ યદ્ વિકર્ણી યદ્ વિકર્ણીમ્ ઉપદધાતિ દેવાનામ્ એવ વિક્રાન્તિમ્ અનુ વિ ક્રમતે । ઉત્તરત ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ ઉત્તરતૌપચારો ઽગ્નિઃ । વાયુમતી ભવતિ સમિદ્ધ્યૈ ॥
5.3.8 અનુવાક 8 છન્દોભિધેષ્ટકાભિધાનમ્

1 છન્દાꣳસ્ય્ ઉપ દધાતિ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે છન્દાꣳસિ વૈ દેવાનાં વામમ્ પશવઃ । વામમ્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે । એતાꣳ હ વૈ યજ્ઞસેનશ્ ચૈત્રિયાયણશ્ ચિતિં વિદાં ચકાર તયા વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ યદ્ એતામ્ ઉપદધાતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ગાયત્રીઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ તેજો વૈ ગાયત્રી તેજ એવ
2 મુખતો ધત્તે મૂર્ધન્વતીર્ ભવન્તિ મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ ત્રિષ્ટુભ ઉપ દધાતિ । ઇન્દ્રિયં વૈ ઇન્દ્રિયમ્ એવ મધ્યતો ધત્તે જગતીર્ ઉપ દધાતિ જાગતા વૈ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે । અનુષ્ટુભ ઉપ દધાતિ પ્રાણા વા પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ બૃહતીર્ ઉષ્ણિહાઃ પઙ્ક્તીર્ અક્ષરપઙ્ક્તીર્ ઇતિ વિષુરૂપાણિ છન્દાꣳસ્ય્ ઉપ દધાતિ
વિષુરૂપા વૈ પશવઃ પશવઃ
3 છન્દાꣳસિ વિષુરૂપાન્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે વિષુરૂપમ્ અસ્ય ગૃહે દૃશ્યતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈનામ્ એવં વેદ । અતિચ્છન્દસમ્ ઉપ દધાતિ । અતિચ્છન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિશ્ ચિનુતે વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ । યત્ અતિચ્છન્દસમ્ ઉપદધાતિ વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ દ્વિપદા ઉપ દધાતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.3.9 અનુવાક 9 સયુગાદીષ્ટકાત્રયાભિધાનમ્
1 સર્વાભ્યો વૈ દેવતાભ્યો ઽગ્નિશ્ ચીયતે યત્ સયુજો નોપદધ્યાદ્ દેવતા અસ્યાગ્નિં વૃઞ્જીરન્ યત્ સયુજ ઉપદધાત્ય્ આત્મનૈવૈનꣳ સયુજં ચિનુતે નાગ્નિના વ્યૃધ્યતે । અથો યથા પુરુષઃ સ્નાવભિઃ સંતત એવમ્ એવૈતાભિર્ અગ્નિઃ સંતતઃ। અગ્નિના વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તા અમૂઃ કૃત્તિકા અભવન્ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે સુવર્ગમ્ એવ
2 લોકમ્ એતિ ગચ્છતિ પ્રકાશં ચિત્રમ્ એવ ભવતિ ॥
મણ્ડલેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । ઇમે વૈ લોકા મણ્ડલેષ્ટકા ઇમે ખલુ વૈ લોકા દેવપુરા દેવપુરા એવ પ્ર વિશતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અગ્નિં ચિક્યાનઃ॥
વિશ્વજ્યોતિષ ઉપ દધાતિ । ઇમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે । અથો પ્રાણાન્ એવૈતા યજમાનસ્ય દાધ્રતિ । એતા વૈ દેવતાઃ સુવર્ગ્યાસ્ તા એવાન્વારભ્ય સુવર્ગં લોકમ્ એતિ ॥
5.3.10 અનુવાક 10 વૃષ્ટિસન્યાદીષ્ટકાપઞ્ચકાભિધાનમ્
1 વૃષ્ટિસનીર્ ઉપ દધાતિ વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે યદ્ એકધોપદધ્યાદ્ એકમ્ ઋતું વર્ષેત્ । અનુપરિહારꣳ સાદયતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ પુરોવાતસનિર્ અસીત્ય્ આહ । એતદ્ વૈ વૃષ્ટ્યૈ રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે સંયાનીભિર્ વૈ દેવા ઇમાઁલ્લોકાન્ત્ સમ્ અયુસ્ તત્ સંયાનીનાꣳ સંયાનિત્વમ્ । યત્ સંયાનીર્ ઉપદધાતિ યથાપ્સુ નાવા સંયાત્ય્ એવમ્
2 એવૈતાભિર્ યજમાન ઇમાઁલ્લોકાન્ત્ સં યાતિ પ્લવો વા એષો ઽગ્નેર્ યત્ સંયાનીઃ । યત્ સંયાનિર્ ઉપદધાતિ પ્લવમ્ એવૈતમ્ અગ્નય ઉપ દધાતિ । ઉત યસ્યૈતાસૂપહિતાસ્વ્ આપો ઽગ્નિꣳ હરન્ત્ય્ અહૃત એવાસ્યાગ્નિઃ। આદિત્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । આદિત્યા વા એતમ્ ભૂત્યૈ પ્રતિ નુદન્તે યો ઽલમ્ ભૂત્યૈ સન્ ભૂતિં ન પ્રાપ્નોતિ । આદિત્યાઃ
3 એવૈનમ્ ભૂતિં ગમયન્તિ । અસૌ વા એતસ્યાદિત્યો રુચમ્ આ દત્તે યો ઽગ્નિં ચિત્વા ન રોચતે યદ્ આદિત્યેષ્ટકા ઉપદધાત્ય્ અસાવ્ એવાસ્મિન્ન્ આદિત્યો રુચં દધાતિ યથાસૌ દેવાનાꣳ રોચત એવમ્ એવૈષ મનુષ્યાણાꣳ રોચતે ॥ ઘૃતેષ્ટકા ઉપ દધાતિ । એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતમ્ પ્રિયેણૈવૈનં ધામ્ના સમ્ અર્ધયતિ ।
4 અથો તેજસા અનુપરિહારꣳ સાદયતિ । અપરિવર્ગમ્ એવાસ્મિન્ તેજો દધાતિ પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુત સ યશસા વ્ય્ આર્ધ્યત સ એતા યશોદા અપશ્યત્ તા ઉપાધત્ત તાભિર્ વૈ સ યશ આત્મન્ન્ અધત્ત યદ્ યશોદા ઉપદધાતિ યશ એવ તાભિર્ યજમાન આત્મન્ ધત્તે પઞ્ચોપ દધાતિ પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ । યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તસ્મિન્ યશો દધાતિ ॥
5.3.11 અનુવાક 11 ભૂયસ્કૃદાદીષ્ટકાષટ્કાભિધાનમ્
1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ કનીયાꣳસો દેવા આસન્ ભૂયાꣳસો ઽસુરાસ્ તે દેવા એતા ઇષ્ટકા અપશ્યન્ તા ઉપાદધત ભૂયસ્કૃદ્ અસીત્ય્ એવ ભૂયાꣳસો ઽભવન્ વનસ્પતિભિર્ ઓષધીભિઃ । વરિવસ્કૃદ્ અસીતીમામ્ અજયન્ પ્રાચ્ય્ અસીતિ પ્રાચીં દિશમ્ અજયન્ । ઊર્ધ્વાસીત્ય્ અમૂમ્ અજયન્ । અન્તરિક્ષસદ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષે સીદેત્ય્ અન્તરિક્ષમ્ અજયન્ તતો દેવા અભવન્
2 પરાઽસુરાઃ । યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ભૂયાન્ એવ ભવતિ । અભીમાઁલ્લોકાઞ્ જયતિ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । અપ્સુષદ્ અસિ શ્યેનસદ્ અસીત્ય્ આહ । એતદ્ વા અગ્ને રૂપમ્ । રૂપેણૈવાગ્નિમ્ અવ રુન્દ્ધે પૃથિવ્યાસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામીત્ય્ આહ । ઇમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાન્ દ્રવિણાવતઃ કુરુતે ॥ આયુષ્યા ઉપ દધાતિ । આયુર્ એવ
3 અસ્મિન્ દધાતિ । અગ્ને યત્ તે પરꣳ હૃન્ નામેત્ય્ આહ । એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ પ્રિયમ્ એવાસ્ય ધામોપાપ્નોતિ તાવ્ એહિ સꣳ રભાવહા ઇત્ય્ આહ વ્ય્ એવૈનેન પરિ ધત્તે પાઞ્ચજન્યેષ્વ્ અપ્ય્ એધ્ય્ અગ્ન ઇત્ય્ આહ । એષ વા અગ્નિઃ પાઞ્ચજન્યો યઃ પઞ્ચચિતીકસ્ તસ્માદ્ એવમ્ આહ ॥ ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ । એતદ્ વા ઋતૂનામ્ પ્રિયં ધામ યદ્ ઋતવ્યાઃ । ઋતૂનામ્ એવ પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે સુમેક ઇત્ય્ આહ સંવત્સરો વૈ સુમેકઃ સંવત્સરસ્યૈવ પ્રિયં ધામોપાપ્નોતિ ॥
5.3.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધવિધિઃ
1 પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્ તત્ પરાપતત્ તદ્ અશ્વો ઽભવત્ । યદ્ અશ્વયત્ તદ્ અશ્વસ્યાશ્વત્વમ્ । તદ્ દેવા અશ્વમેધેનૈવ પ્રત્ય્ અદધુઃ । એષ વૈ પ્રજાપતિꣳ સર્વં કરોતિ યો ઽશ્વમેધેન યજતે સર્વ એવ ભવતિ સર્વસ્ય વા એષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ સર્વસ્ય ભેષજમ્ । સર્વં વા એતેન પાપ્માનં દેવા અતરન્ । અપિ વા એતેન બ્રહ્મહત્યામ્ અતરન્ । સર્વમ્ પાપ્માનમ્
2 તરતિ તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ । ઉત્તરં વૈ તત્ પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્ તસ્માદ્ અશ્વસ્યોત્તરતો ઽવ દ્યન્તિ દક્ષિણતો ઽન્યેષામ્ પશૂનામ્ । વૈતસઃ કટો ભવતિ । અપ્સુયોનિર્ વા અશ્વઃ। અપ્સુજો વેતસઃ સ્વ એવૈનં યોનૌ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ચતુષ્ટોમ સ્તોમો ભવતિ સરડ્ઢ વા અશ્વસ્ય સક્થ્ય્ આવૃહત્ તદ્ દેવાશ્ ચતુષ્ટોમેનૈવ પ્રત્ય્ અદધુઃ । યચ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમો ભવત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય ॥
5.3.1 અનુવાક

દ્વિતીયચિતિગતાશ્વિન્યાદીષ્ટકાચતુષ્ટ્યાભિધાનમ્

ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ
કિં વાઽહૈતસ્ય ક્રિયતે કિં વા ન
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય ક્રિયમાણસ્યાન્તર્યન્તિ પૂયતિ વા અસ્ય તત્ ।
આશ્વિનીર્ ઉપ દધાતિ ।
અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામ્ ભિષજૌ
તાભ્યામ્ એવાસ્મૈ ભેષજં કરોતિ
પઞ્ચોપ દધાતિ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તસ્મૈ ભેષજં કરોતિ ।
ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ ।
ઋતૂનાં ક્લૃપ્ત્યૈ

પઞ્ચોપ દધાતિ
પઞ્ચ વા ઋતવઃ ।
યાવન્ત એવર્તવસ્
તાન્ કલ્પયતિ
સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ સમાનોદર્કાસ્
તસ્માત્ સમાના ઋતવઃ ।
એકેન પદેન વ્યાવર્તન્તે
તસ્માદ્ ઋતવો વ્યાવર્તન્તે
પ્રાણભૃત ઉપ દધાતિ ।
ઋતુષ્વ્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ
તસ્માત્ સમાનાઃ સન્તં ઋતવો ન જીર્યન્તિ ।
અથો પ્ર જનયત્ય્ એવૈનાન્
એષ વૈ વાયુર્ યત્ પ્રાણઃ ।
યદ્ ઋતવ્યા ઉપધાય પ્રાણભૃતઃ

ઉપદધાતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ અનુ વાયુર્ આ વરીવર્ત્તિ
વૃષ્ટિસનીર્ ઉપ દધાતિ
વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે યદ્ એકધોપદધ્યાદ્ એકમ્ ઋતું વર્ષેત્ ।
અનુપરિહારꣳ સાદયતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ
યત્ પ્રાણભૃત ઉપધાય વૃષ્ટિસનીર્ ઉપદધાતિ તસ્માદ્ વાયુપ્રચ્યુતા દિવો વૃષ્ટિર્ ઈર્તે
પશવો વૈ વયસ્યાઃ ।
નાનામનસઃ ખલુ વૈ પશવો નાનાવ્રતાસ્ તે ઽપ એવાભિ સમનસઃ

યં કામયેત ।
અપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ વયસ્યાસ્ તસ્યોપધાયાપસ્યા ઉપ દધ્યાદ્ અસંજ્ઞાનમ્ એવાસ્મૈ પશુભિઃ કરોતિ ।
અપશુર્ એવ ભવતિ
યં કામયેત
પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપસ્યાસ્ તસ્યોપધાય વયસ્યા ઉપ દધ્યાત્ સંજ્ઞાનમ્ એવાસ્મૈ પશુભિઃ કરોતિ
પશુમાન્ એવ ભવતિ
ચતસ્રઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
તસ્માચ્ ચત્વારિ ચક્ષુષો રૂપાણિ દ્વે શુક્લે દ્વે કૃષ્ણે

મૂર્ધન્વતીર્ ભવન્તિ
તસ્માત્ પુરસ્તાન્ મૂર્ધા
પઞ્ચ દક્ષિણાયાꣳ શ્રોણ્યામ્ ઉપ દધાતિ પઞ્ચોત્તરસ્યાં તસ્માત્ પશ્ચાદ્ વર્ષીયાન્ પુરસ્તાત્પ્રવણઃ પશુઃ ।
બસ્તો વય ઇતિ દક્ષિણે ઽꣳસ ઉપ દધાતિ વૃષ્ણિર્ વય ઇત્ય્ ઉત્તરેઽ
અꣳસાવ્ એવ પ્રતિ દધાતિ
વ્યાઘ્રો વય ઇતિ દક્ષિણે પક્ષ ઉપ દધાતિ સિꣳહો વય ઇત્ય્ ઉત્તરે
પક્ષયોર્ એવ વીર્યં દધાતિ
પુરુષો વય ઇતિ મધ્યે તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનામ્ અધિપતિઃ ॥
5.3.2 અનુવાક

સ્વયમાતૃણ્ણાદ્યભિધાનમ્

ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનામ્ ઇતિ સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ ।
ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં વા ઇમૌ લોકૌ વિધૃતૌ ।
અનયોર્ લોકયોર્ વિધૃત્યૈ ।
અધૃતેવ વા એષા યન્ મધ્યમા ચિતિઃ ।
અન્તરિક્ષમ્ ઇવ વા એષા ।
ઇન્દ્રાગ્ની ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાનામ્ ઓજોભૃતૌ ।
ઓજસૈવૈનામ્ અન્તરિક્ષે ચિનુતે
ધૃત્યૈ
સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ ।
અન્તરિક્ષં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા ।
અન્તરિક્ષમ્ એવોપ ધત્તે ।
અશ્વમ્ ઉપ

ઘ્રાપયતિ
પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ ।
અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ
પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે
સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ
પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ ।
અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ।
દેવાનાં વૈ સુવર્ગં લોકં યતાં દિશઃ સમ્ અવ્લીયન્ત
ત એતા દિશ્યા અપશ્યન્
તા ઉપાદધત
તાભિર્ વૈ તે દિશો ઽદૃꣳહન્
યદ્ દિશ્યા ઉપદધાતિ
દિશાં વિધૃત્યૈ
દશ પ્રાણભૃતઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ

દધાતિ
નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્ દશમી
પ્રાણાન્ એવ પુરસ્તાદ્ ધત્તે
તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પ્રાણાઃ ।
જ્યોતિષ્મતીમ્ ઉત્તમાં ઉપ દધાતિ
તસ્માત્ પ્રાણાનાં વાગ્ જ્યોતિર્ ઉત્તમાઃ ।
દશોપ દધાતિ
દશાક્ષરા
વિરાટ્ છન્દસાં જ્યોતિઃ ।
જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ ધત્તે
તસ્માત્ પુરસ્તાજ્ જ્યોતિર્ ઉપાઽઽસ્મહે
છન્દાꣳસિ પશુષ્વ્ આજિમ્ અયુસ્
તાન્ બૃહત્ય્ ઉદ્ અજયત્
તસ્માદ્ બાર્હતાઃ

પશવ ઉચ્યન્તે
મા છન્દ ઇતિ દક્ષિણત ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ દક્ષિણાવૃતો માસાઃ
પૃથિવી છન્દ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અગ્નિર્ દેવતેત્ય્ ઉત્તરત ઓજો વા અગ્નિર્ ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ
ષટ્ત્રિꣳશત્ સમ્ પદ્યન્તે
ષટ્ત્રિꣳશદક્ષરા બૃહતી
બાર્હતાઃ પશવઃ ।
બૃહત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
બૃહતી છન્દસાꣳ સ્વારાજ્યમ્ પરીયાય
યસ્યૈતાઃ

ઉપધીયન્તે ગચ્છતિ સ્વારાજ્યમ્ ।
સપ્ત વાલખિલ્યાઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ સપ્ત પશ્ચાત્
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા દ્વાવ્ અવાઞ્ચૌ પ્રાણાનાꣳ સવીર્યત્વાય
મૂર્ધાસિ રાડ્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ યન્ત્રી રાડ્ ઇતિ પશ્ચાત્
પ્રાણાન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ ॥
5.3.3 અનુવાક

અક્ષ્ણયાસ્તોમીયાદીનામભિધાનમ્

દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા એતા અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા અપશ્યન્
તા અન્યથાઽનૂચ્યાન્યથોપાદધત
તદ્ અસુરા નાન્વવાયન્
તતો દેવા અભવન્ પરાઽસુરાઃ।
યદ્ અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા અન્યથાઽનૂચ્યાન્યથોપદધાતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
આશુસ્ ત્રિવૃદ્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
યજ્ઞમુખં વૈ ત્રિવૃત્

યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ
વ્યોમ સપ્તદશ ઇતિ દક્ષિણતઃ ।
અન્નં વૈ વ્યોમ ।
અન્નꣳ સપ્તદશઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે
ધરુણ એકવિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
ભાન્તઃ પઞ્ચદશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ ।
ઓજો વૈ ભાન્તઃ
ઓજઃ પઞ્ચદશઃ ।
ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે
તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ
પ્રતૂર્તિર્ અષ્ટાદશ ઇતિ પુરસ્તાત્

ઉપ દધાતિ
દ્વૌ ત્રિવૃતાવ્ અભિપૂર્વં યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ ।
અભિવર્તઃ સવિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ ।
અન્નં વા અભિવર્તઃ ।
અન્નꣳ સવિꣳશઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે
વર્ચો દ્વાવિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્ ।
યદ્ વિꣳશતિર્ દ્વે તેન વિરાજૌ
યદ્ દ્વે પ્રતિષ્ઠા તેન
વિરાજોર્ એવાભિપૂર્વમ્ અન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ
તપો નવદશ ઇત્ય્ ઉત્તરતસ્
તસ્માત્ સવ્યઃ

હસ્તયોસ્ તપસ્વિતરઃ ।
યોનિશ્ ચતુર્વિꣳશ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રી યજ્ઞમુખમ્ ।
યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ
ગર્ભાઃ પઞ્ચવિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ ।
અન્નં વૈ ગર્ભાઃ ।
અન્નમ્ પઞ્ચવિꣳશઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે ।
ઓજસ્ ત્રિણવ ઇતિ પશ્ચાત્ ।
ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્રિણવઃ ।
એષ્વ્ એવ લોકેષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
સમ્ભરણસ્ ત્રયોવિꣳશ ઇતિ

ઉત્તરતસ્
તસ્માત્ સવ્યો હસ્તયોઃ સમ્ભાર્યતરઃ
ક્રતુર્ એકત્રિꣳશ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
વાગ્ વૈ ક્રતુઃ ।
યજ્ઞમુખં વાક્ ।
યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ
બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિꣳશ ઇતિ દક્ષિણતઃ ।
અસૌ વા આદિત્યો બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્
બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ
પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિꣳશ ઇતિ પશ્ચાત્
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
નાકઃ ષટ્ત્રિꣳશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ
સુવર્ગો વૈ લોકો નાકઃ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
5.3.4 અનુવાક 4 અક્ષ્ણયાસ્તોમીયાદીનામભિધાનમ્

અગ્નેર્ ભાગો ઽસીતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
યજ્ઞમુખં વા અગ્નિઃ ।
યજ્ઞમુખં દીક્ષા
યજ્ઞમુખમ્ બ્રહ્મ
યજ્ઞમુખં ત્રિવૃત્ ।
યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ
નૃચક્ષસામ્ ભાગો ઽસીતિ દક્ષિણતઃ
શુશ્રુવાꣳસો વૈ નૃચક્ષસઃ ।
અન્નં ધાતા
જાતાયૈવાસ્મા અન્નમ્ અપિ દધાતિ
તસ્માજ્ જાતો ઽન્નમ્ અત્તિ
જનિત્રꣳ સ્પૃતꣳ સપ્તદશ સ્તોમ ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ જનિત્રમ્

અન્નꣳ સપ્તદશઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે
મિત્રસ્ય ભાગો ઽસીતિ પશ્ચાત્
પ્રાણો વૈ મિત્રો ઽપાનો વરુણઃ
પ્રાણાપાનાવ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
દિવો વૃષ્ટિર્ વાતા સ્પૃતા એકવિꣳશ સ્તોમ ઇત્ય્ આહ
પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઇન્દ્રસ્ય ભાગો ઽસીત્ય્ ઉત્તરતઃ ।
ઓજો વા ઇન્દ્રઃ ।
ઓજો વિષ્ણુઃ ।
ઓજઃ ક્ષત્રમ્
ઓજઃ પઞ્ચદશઃ

ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે
તસ્માદ્ ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ
વસૂનામ્ ભાગો ઽસીતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
યજ્ઞમુખં વૈ વસવઃ ।
યજ્ઞમુખꣳ રુદ્રાઃ ।
યજ્ઞમુખં ચતુર્વિꣳશઃ ।
યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ ।
આદિત્યાનામ્ ભાગો ઽસીતિ દક્ષિણતઃ ।
અન્નં વા આદિત્યાઃ ।
અન્નમ્ મરુતઃ ।
અન્નં ગર્ભાઃ ।
અન્નમ્ પઞ્ચવિꣳશઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે ।
અદિત્યૈ ભાગઃ

અસીતિ પશ્ચાત્
પ્રતિષ્ઠા વા અદિતિઃ
પ્રતિષ્ઠા પૂષા
પ્રતિષ્ઠા ત્રિણવઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
દેવસ્ય સવિતુર્ ભાગો ઽસીત્ય્ ઉત્તરતઃ ।
બ્રહ્મ વૈ દેવઃ સવિતા
બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મ ચતુષ્ટોમઃ ।
બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવોત્તરતો ધત્તે
તસ્માદ્ ઉત્તરો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ
સાવિત્રવતી ભવતિ
પ્રસૂત્યૈ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાનામ્ ઉદીચી સનિઃ પ્રસૂતા
ધર્ત્રશ્ ચતુષ્ટોમ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
યજ્ઞમુખં વૈ ધર્ત્રઃ

યજ્ઞમુખં ચતુષ્ટોમઃ ।
યજ્ઞમુખમ્ એવ પુરસ્તાદ્ વિ યાતયતિ
યાવાનામ્ ભાગો ઽસીતિ
દક્ષિણતઃ ।
માસા વૈ યાવા અર્ધમાસા અયાવાસ્
તસ્માદ્ દક્ષિણાવૃતો માસાઃ ।
અન્નં વૈ યાવાઃ ।
અન્નમ્ પ્રજાઃ ।
અન્નમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણેનાન્નમ્ અદ્યતે ।
ઋભૂણામ્ ભાગો ઽસીતિ પશ્ચાત્
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
વિવર્તો ઽષ્ટાચત્વારિꣳશ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ ।
અનયોર્ લોકયોઃ સવીર્યત્વાય
તસ્માદ્ ઇમૌ લોકૌ સમાવદ્વીર્યૌ

યસ્ય મુખ્યવતીઃ પુરસ્તાદ્ ઉપધીયન્તે મુખ્ય એવ ભવતિ ।
આસ્ય મુખ્યો જાયતે
યસ્યાન્નવતીર્ દક્ષિણતો ઽત્ત્ય્ અન્નમ્
આસ્યાન્નાદો જાયતે
યસ્ય પ્રતિષ્ઠાવતીઃ પશ્ચાત્ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યસ્યૌજસ્વતીર્ ઉત્તરત ઓજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ ।
આસ્યૌજસ્વી જાયતે ।
અર્કો વા એષ યદ્ અગ્નિસ્
તસ્યૈતદ્ એવ સ્તોત્રમ્ એતચ્ છસ્ત્રમ્ ।
યદ્ એષ વિધા

વિધીયતે ઽર્ક એવ તદ્ અર્ક્ય્àમ્ અનુ વિ ધીયતે ।
અત્ત્ય્ અન્નમ્ આસ્યાન્નાદ્યો જાયતે યસ્યૈષા વિધા વિધીયતે ય ઉ ચૈનામ્ એવં વેદ
સૃષ્ટીર્ ઉપ દધાતિ
યથાસૃષ્ટમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ન વા ઇદં દિવા ન નક્તમ્ આસીદ્ અવ્યાવૃત્તમ્ ।
તે દેવા એતા વ્યુષ્ટીર્ અપશ્યન્
તા ઉપાદધત
તતો વા ઇદં વ્યૌચ્છત્ ।
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે વ્ય્ એવાસ્મા ઉચ્છતિ ।
અથો તમ એવાપ હતે ॥
5.3.5 અનુવાક

અસપત્નવિરાડાખ્યેષ્ટકાભિધાનમ્

અગ્ને જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
જાતાન્ એવ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે
સહસા જાતાન્ ઇતિ પશ્ચાત્ ।
જનિષ્યમાણાન્ એવ પ્રતિ નુદતે
ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમ ઇતિ દક્ષિણતઃ ।
બ્રહ્મવર્ચસં વૈ ચતુશ્ચત્વારિꣳશઃ ।
બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ દક્ષિણતો ધત્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ
ષોડશ સ્તોમ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ ।
ઓજો વૈ ષોડશઃ ।
ઓજ એવોત્તરતો ધત્તે
તસ્માત્

ઉત્તરતોઽભિપ્રયાયી જયતિ
વજ્રો વૈ ચતુશ્ચત્વારિꣳશો વજ્રઃ ષોડશઃ ।
યદ્ એતે ઇષ્ટકે ઉપદધાતિ જાતાꣳશ્ ચૈવ જનિષ્યમાણાꣳશ્ ચ ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્રણુદ્ય વજ્રમ્ અનુ પ્ર હરતિ
સ્તૃત્યૈ
પુરીષવતીમ્ મધ્ય ઉપ દધાતિ
પુરીષં વૈ મધ્યમ્ આત્મનઃ
સાત્માનમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે
સાત્મામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ય એવં વેદ ।
એતા વા અસપત્ના નામેષ્ટકાઃ ।
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે

નાસ્ય સપત્નો ભવતિ
પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
વિરાજઃ ઉત્તમાયાં ચિત્યામ્ ઉપ દધાતિ
વિરાજમ્ એવોત્તમામ્ પશુષુ દધાતિ
તસ્માત્ પશુમાન્ ઉત્તમાં વાચં વદતિ
દશદશોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય ।
અક્ષ્ણયોપ દધાતિ
તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યાનિ વૈ છન્દાꣳસિ સુવર્ગ્યાણ્ય્ આસન્ તૈર્ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
તેનર્ષયઃ

અશ્રામ્યન્
તે તપો ઽતપ્યન્ત
તાનિ તપસાપશ્યન્
તેભ્ય એતા ઇષ્ટકા નિર્ ।
એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દ ઇતિ
તા ઉપાદધત
તાભિર્ વૈ તે સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
યદ્ એતા ઇષ્ટકા ઉપદધાતિ
યાન્ય્ એવ છન્દાꣳસિ સુવર્ગ્યાણિ તૈર્ એવ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
યજ્ઞેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
તા સ્તોમભાગૈર્ એવાસૃજત
યત્

સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે
બૃહસ્પતિર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય તેજઃ સમ્ અભરદ્ યદ્ સ્તોમભાગાઃ ।
યત્ સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ સતેજસમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે
બૃહસ્પતિર્ વા એતાં યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠામ્ અપશ્યદ્ યત્ સ્તોમભાગાઃ ।
યત્ સ્તોમભાગા ઉપદધાતિ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
સપ્તસપ્તોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય
તિસ્રો મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.3.6 અનુવાક

સ્તોમભાગાખ્યેષ્ટકાભિધાનમ્

રશ્મિર્ ઇત્ય્ એવાદિત્યમ્ અસૃજત
પ્રેતિર્ ઇતિ ધર્મમ્
અન્વિતિર્ ઇતિ દિવમ્ ।
સંધિર્ ઇત્ય્ અન્તરિક્ષમ્
પ્રતિધિર્ ઇતિ પૃથિવીમ્ ।
વિષ્ટમ્ભ ઇતિ વૃષ્ટિમ્
પ્રવેત્ય્ અહર્
અનુવેતિ રાત્રિમ્
ઉશિગ્ ઇતિ વસૂન્
પ્રકેત ઇતિ રુદ્રાન્ ।
સુદીતિર્ ઇત્ય્ આદિત્યાન્
ઓજ ઇતિ પિતૄન્ ।
તન્તુર્ ઇતિ પ્રજાઃ
પૃતનાષાડ્ ઇતિ પશૂન્
રેવદ્ ઇત્ય્ ઓષધીઃ
અભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવા

ઇન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વેત્ય્ એવ દક્ષિણતો વજ્રમ્ પર્ય્ ઔહદ્ અભિજિત્યૈ
તાઃ પ્રજા અપપ્રાણા અસૃજત
તાસ્વ્ અધિપતિર્ અસીત્ય્ એવ પ્રાણમ્ અદધાત્ ।
યન્તેત્ય્ અપાનમ્ ।
સꣳસર્પ ઇતિ ચક્ષુઃ ।
વયોધા ઇતિ શ્રોત્રમ્ ।
તાઃ પ્રજાઃ પ્રાણતીર્ અપાનતીઃ પશ્યન્તીઃ શૃણ્વતીર્ ન મિથુની અભવન્
તાસુ ત્રિવૃદ્ અસીત્ય્ એવ મિથુનમ્ અદધાત્
તાઃ પ્રજા મિથુની

ભવન્તીર્ ન પ્રાજાયન્ત
તાઃ સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસીત્ય્ એવ પ્રાજનયત્
તાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતા ન પ્રત્ય્ અતિષ્ઠન્
તા વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીત્ય્ એવૈષુ લોકેષુ પ્રત્ય્ અસ્થાપયત્ ।
યદ્ આહ
વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીતિ પ્રજા એવ પ્રજાતા એષુ લોકેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
સાત્માન્તરિક્ષꣳ રોહતિ
સપ્રાણો ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અવ્યર્ધુકઃ પ્રાણાપાનાભ્યામ્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
5.3.7 અનુવાક

નાકસદાદિ પઞ્ચવિધેષ્ટકાભિધાનમ્

નાકસદ્ભિર્ વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
તન્ નાકસદાં નાકસત્ત્વમ્ ।
યન્ નાકસદ ઉપદધાતિ નાકસદ્ભિર્ એવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
સુવર્ગો વૈ લોકો નાકઃ ।
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે નાસ્મા અકમ્ ભવતિ
યજમાનાયતનં વૈ નાકસદઃ ।
યન્ નાકસદ ઉપદધાત્ય્ આયતનમ્ એવ તદ્ યજમાનઃ કુરુતે
પૃષ્ઠાનાં વા એતત્ તેજઃ સમ્ભૃતં યન્ નાકસદઃ ।
યન્ નાકસદઃ

ઉપદધાતિ પૃષ્ઠાનામ્ એવ તેજો ઽવ રુન્દ્ધે
પઞ્ચચોડા ઉપ દધાતિ ।
અપ્સરસ એવૈનમ્ એતા ભૂતા અમુષ્મિઁલ્લોક ઉપ શેરે ।
અથો તનૂપાનીર્ એવૈતા યજમાનસ્ય
યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ ઉપદધદ્ ધ્યાયેત્ ।
એતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચતિ
તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છતિ ।
ઉત્તરા નાકસદ્ભ્ય ઉપ દધાતિ
યથા જાયામ્ આનીય ગૃહેષુ નિષાદયતિ તાદૃગ્ એવ તત્

પશ્ચાત્ પ્રાચીમ્ ઉત્તમામ્ ઉપ દધાતિ તસ્માત્ પશ્ચાત્ પ્રાચી પત્ન્ય્ અન્વ્ આસ્તે
સ્વયમાતૃણ્ણાં ચ વિકર્ણીં ચોત્તમે ઉપ દધાતિ
પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાઽઽયુર્ વિકર્ણી
પ્રાણં ચૈવાયુશ્ ચ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમૌ ધત્તે
તસ્માત્ પ્રાણશ્ ચાયુશ્ ચ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમૌ
નાન્યામ્ ઉત્તરામ્ ઇષ્ટકામ્ ઉપ દધ્યાત્ ।
યદ્ અન્યામ્ ઉત્તરામ્ ઇષ્ટકામ્ ઉપદધ્યાત્ પશૂનામ્

ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણં ચાયુશ્ ચાપિ દધ્યાત્
તસ્માન્ નાન્યોત્તરેષ્ટકોપધેયા
સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ ।
અસૌ વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાઽમૂમ્ એવોપ ધત્તે ।
અશ્વમ્ ઉપ ઘ્રાપયતિ પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ ।
અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે
સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યા અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ।
એષા વૈ દેવાનાં વિક્રાન્તિર્ યદ્ વિકર્ણી
યદ્ વિકર્ણીમ્ ઉપદધાતિ દેવાનામ્ એવ વિક્રાન્તિમ્ અનુ વિ ક્રમતે ।
ઉત્તરત ઉપ દધાતિ
તસ્માદ્ ઉત્તરતૌપચારો ઽગ્નિઃ ।
વાયુમતી ભવતિ
સમિદ્ધ્યૈ ॥
5.3.8 અનુવાક

છન્દોભિધેષ્ટકાભિધાનમ્

છન્દાꣳસ્ય્ ઉપ દધાતિ
પશવો વૈ છન્દાꣳસિ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
છન્દાꣳસિ વૈ દેવાનાં વામમ્ પશવઃ ।
વામમ્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ।
એતાꣳ હ વૈ યજ્ઞસેનશ્ ચૈત્રિયાયણશ્ ચિતિં વિદાં ચકાર
તયા વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ
યદ્ એતામ્ ઉપદધાતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ગાયત્રીઃ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
તેજો વૈ ગાયત્રી
તેજ એવ

મુખતો ધત્તે
મૂર્ધન્વતીર્ ભવન્તિ
મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
ત્રિષ્ટુભ ઉપ દધાતિ ।
ઇન્દ્રિયં વૈ
ઇન્દ્રિયમ્ એવ મધ્યતો ધત્તે
જગતીર્ ઉપ દધાતિ
જાગતા વૈ પશવઃ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અનુષ્ટુભ ઉપ દધાતિ
પ્રાણા વા
પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ
બૃહતીર્ ઉષ્ણિહાઃ પઙ્ક્તીર્ અક્ષરપઙ્ક્તીર્ ઇતિ વિષુરૂપાણિ છન્દાꣳસ્ય્ ઉપ દધાતિ
વિષુરૂપા વૈ પશવઃ
પશવઃ

છન્દાꣳસિ
વિષુરૂપાન્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
વિષુરૂપમ્ અસ્ય ગૃહે દૃશ્યતે યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ય ઉ ચૈનામ્ એવં વેદ ।
અતિચ્છન્દસમ્ ઉપ દધાતિ ।
અતિચ્છન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ
સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિશ્ ચિનુતે
વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ ।
યત્ અતિચ્છન્દસમ્ ઉપદધાતિ વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
દ્વિપદા ઉપ દધાતિ
દ્વિપાદ્ યજમાનઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.3.9 અનુવાક

સયુગાદીષ્ટકાત્રયાભિધાનમ્

સર્વાભ્યો વૈ દેવતાભ્યો ઽગ્નિશ્ ચીયતે
યત્ સયુજો નોપદધ્યાદ્ દેવતા અસ્યાગ્નિં વૃઞ્જીરન્
યત્ સયુજ ઉપદધાત્ય્ આત્મનૈવૈનꣳ સયુજં ચિનુતે નાગ્નિના વ્યૃધ્યતે ।
અથો યથા પુરુષઃ સ્નાવભિઃ સંતત એવમ્ એવૈતાભિર્ અગ્નિઃ સંતતઃ।
અગ્નિના વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તા અમૂઃ કૃત્તિકા અભવન્
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે સુવર્ગમ્ એવ

લોકમ્ એતિ ગચ્છતિ પ્રકાશં ચિત્રમ્ એવ ભવતિ ॥
મણ્ડલેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
ઇમે વૈ લોકા મણ્ડલેષ્ટકા
ઇમે ખલુ વૈ લોકા દેવપુરા
દેવપુરા એવ પ્ર વિશતિ નાર્તિમ્ આર્છત્ય્ અગ્નિં ચિક્યાનઃ॥
વિશ્વજ્યોતિષ ઉપ દધાતિ ।
ઇમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાઞ્ જ્યોતિષ્મતઃ કુરુતે ।
અથો પ્રાણાન્ એવૈતા યજમાનસ્ય દાધ્રતિ ।
એતા વૈ દેવતાઃ સુવર્ગ્યાસ્
તા એવાન્વારભ્ય સુવર્ગં લોકમ્ એતિ ॥
5.3.10 અનુવાક

વૃષ્ટિસન્યાદીષ્ટકાપઞ્ચકાભિધાનમ્

વૃષ્ટિસનીર્ ઉપ દધાતિ
વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
યદ્ એકધોપદધ્યાદ્ એકમ્ ઋતું વર્ષેત્ ।
અનુપરિહારꣳ સાદયતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ
પુરોવાતસનિર્ અસીત્ય્ આહ ।
એતદ્ વૈ વૃષ્ટ્યૈ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે
સંયાનીભિર્ વૈ દેવા ઇમાઁલ્લોકાન્ત્ સમ્ અયુસ્
તત્ સંયાનીનાꣳ સંયાનિત્વમ્ ।
યત્ સંયાનીર્ ઉપદધાતિ યથાપ્સુ નાવા સંયાત્ય્ એવમ્

એવૈતાભિર્ યજમાન ઇમાઁલ્લોકાન્ત્ સં યાતિ
પ્લવો વા એષો ઽગ્નેર્ યત્ સંયાનીઃ ।
યત્ સંયાનિર્ ઉપદધાતિ પ્લવમ્ એવૈતમ્ અગ્નય ઉપ દધાતિ ।
ઉત યસ્યૈતાસૂપહિતાસ્વ્ આપો ઽગ્નિꣳ હરન્ત્ય્ અહૃત એવાસ્યાગ્નિઃ।
આદિત્યેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
આદિત્યા વા એતમ્ ભૂત્યૈ પ્રતિ નુદન્તે યો ઽલમ્ ભૂત્યૈ સન્ ભૂતિં ન પ્રાપ્નોતિ ।
આદિત્યાઃ

એવૈનમ્ ભૂતિં ગમયન્તિ ।
અસૌ વા એતસ્યાદિત્યો રુચમ્ આ દત્તે યો ઽગ્નિં ચિત્વા ન રોચતે
યદ્ આદિત્યેષ્ટકા ઉપદધાત્ય્ અસાવ્ એવાસ્મિન્ન્ આદિત્યો રુચં દધાતિ
યથાસૌ દેવાનાꣳ રોચત એવમ્ એવૈષ મનુષ્યાણાꣳ રોચતે ॥
ઘૃતેષ્ટકા ઉપ દધાતિ ।
એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતમ્
પ્રિયેણૈવૈનં ધામ્ના સમ્ અર્ધયતિ

અથો તેજસા
અનુપરિહારꣳ સાદયતિ ।
અપરિવર્ગમ્ એવાસ્મિન્ તેજો દધાતિ
પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અચિનુત
સ યશસા વ્ય્ આર્ધ્યત
સ એતા યશોદા અપશ્યત્
તા ઉપાધત્ત
તાભિર્ વૈ સ યશ આત્મન્ન્ અધત્ત
યદ્ યશોદા ઉપદધાતિ યશ એવ તાભિર્ યજમાન આત્મન્ ધત્તે
પઞ્ચોપ દધાતિ
પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ ।
યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તસ્મિન્ યશો દધાતિ ॥
5.3.11 અનુવાક

ભૂયસ્કૃદાદીષ્ટકાષટ્કાભિધાનમ્

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
કનીયાꣳસો દેવા આસન્ ભૂયાꣳસો ઽસુરાસ્
તે દેવા એતા ઇષ્ટકા અપશ્યન્
તા ઉપાદધત
ભૂયસ્કૃદ્ અસીત્ય્ એવ ભૂયાꣳસો ઽભવન્ વનસ્પતિભિર્ ઓષધીભિઃ ।
વરિવસ્કૃદ્ અસીતીમામ્ અજયન્
પ્રાચ્ય્ અસીતિ પ્રાચીં દિશમ્ અજયન્ ।
ઊર્ધ્વાસીત્ય્ અમૂમ્ અજયન્ ।
અન્તરિક્ષસદ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષે સીદેત્ય્ અન્તરિક્ષમ્ અજયન્
તતો દેવા અભવન્

પરાઽસુરાઃ ।
યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે ભૂયાન્ એવ ભવતિ ।
અભીમાઁલ્લોકાઞ્ જયતિ
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
અપ્સુષદ્ અસિ શ્યેનસદ્ અસીત્ય્ આહ ।
એતદ્ વા અગ્ને રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવાગ્નિમ્ અવ રુન્દ્ધે
પૃથિવ્યાસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામીત્ય્ આહ ।
ઇમાન્ એવૈતાભિર્ લોકાન્ દ્રવિણાવતઃ કુરુતે ॥
આયુષ્યા ઉપ દધાતિ ।
આયુર્ એવ

અસ્મિન્ દધાતિ ।
અગ્ને યત્ તે પરꣳ હૃન્ નામેત્ય્ આહ ।
એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ
પ્રિયમ્ એવાસ્ય ધામોપાપ્નોતિ
તાવ્ એહિ સꣳ રભાવહા ઇત્ય્ આહ
વ્ય્ એવૈનેન પરિ ધત્તે
પાઞ્ચજન્યેષ્વ્ અપ્ય્ એધ્ય્ અગ્ન ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અગ્નિઃ પાઞ્ચજન્યો યઃ પઞ્ચચિતીકસ્
તસ્માદ્ એવમ્ આહ ॥
ઋતવ્યા ઉપ દધાતિ ।
એતદ્ વા ઋતૂનામ્ પ્રિયં ધામ યદ્ ઋતવ્યાઃ ।
ઋતૂનામ્ એવ પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે
સુમેક ઇત્ય્ આહ
સંવત્સરો વૈ સુમેકઃ
સંવત્સરસ્યૈવ પ્રિયં ધામોપાપ્નોતિ ॥
5.3.12 અનુવાક

અશ્વમેધવિધિઃ

પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્
તત્ પરાપતત્
તદ્ અશ્વો ઽભવત્ ।
યદ્ અશ્વયત્ તદ્ અશ્વસ્યાશ્વત્વમ્ ।
તદ્ દેવા અશ્વમેધેનૈવ પ્રત્ય્ અદધુઃ ।
એષ વૈ પ્રજાપતિꣳ સર્વં કરોતિ યો ઽશ્વમેધેન યજતે
સર્વ એવ ભવતિ
સર્વસ્ય વા એષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ સર્વસ્ય ભેષજમ્ ।
સર્વં વા એતેન પાપ્માનં દેવા અતરન્ ।
અપિ વા એતેન બ્રહ્મહત્યામ્ અતરન્ ।
સર્વમ્ પાપ્માનમ્

તરતિ તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ ।
ઉત્તરં વૈ તત્ પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્
તસ્માદ્ અશ્વસ્યોત્તરતો ઽવ દ્યન્તિ દક્ષિણતો ઽન્યેષામ્ પશૂનામ્ ।
વૈતસઃ કટો ભવતિ ।
અપ્સુયોનિર્ વા અશ્વઃ।
અપ્સુજો વેતસઃ
સ્વ એવૈનં યોનૌ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
ચતુષ્ટોમ સ્તોમો ભવતિ
સરડ્ઢ વા અશ્વસ્ય સક્થ્ય્ આવૃહત્
તદ્ દેવાશ્ ચતુષ્ટોમેનૈવ પ્રત્ય્ અદધુઃ ।
યચ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમો ભવત્ય્ અશ્વસ્ય સર્વત્વાય ॥