Taittiriya Samhita · Chapter 5.2

taittirīya saṃhitā
kāṇḍa 5 5.2 prapāṭhaka:

5.2.1 anuvāka 1 āsandyāṃ vahnisthāpanaṃ vātsapreṇopasthānaṃ ca
1 viṣṇumukhā vai devāś chandobhir imām̐llokān anapajayyam abhy ajayan yad viṣṇukramān kramate viṣṇur eva bhūtvā yajamānaś chandobhir imām̐llokān anapajayyam abhi jayati viṣṇoḥ kramo 'sy abhimātihety āha gāyatrī vai pṛthivī traiṣṭubham antarikṣam / jāgatī dyauḥ / ānuṣṭubhīr diśaḥ / chandobhir evemām̐llokān yathāpūrvam abhi jayati prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ /
2 parāṅ ait tam etayānv ait / akrandat iti tayā vai so 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha yad etām anvāhāgner evaitayā priyaṃ dhāmāva runddhe / īśvaro vā eṣa parāṅ pradagho yo viṣṇukramān kramate catasṛbhir ā vartate catvāri chandāꣳsi chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyām evāsya tanuvam abhi
3 paryāvartate dakṣiṇā paryāvartate svam eva vīryam anu paryāvartate tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ / atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartate śunaḥśepam ājīgartiṃ varuṇo 'gṛhṇāt sa etām vāruṇīm apaśyat tayā vai sa ātmānaṃ varuṇapāśād amuñcat / varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti ya ukhām pratimuñcate / ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad ity āha / ātmānam evaitayā
4 varuṇapāśān muñcati / ā tvāhārṣam ity āha / ā hy enaꣳ harati dhruvas tiṣṭhāvicācalir ity āha pratiṣṭhityai viśas tvā sarvā vāñchantv ity āha viśaivainaꣳ sam ardhayati / asmin rāṣṭram adhi śrayety āha rāṣṭram evāsmin dhruvam akar yaṃ kāmayeta rāṣṭraꣳ syād iti tam manasā dhyāyet / rāṣṭram eva bhavati //
5 agre bṛhann uṣasāmūrdhvo asthād ity āha / agram evainaꣳ samānānāṃ karoti nirjagmivān tamasa ity āha tama evāsmād apa hanti jyotiṣāgād ity āha jyotir evāsmin dadhāti catasṛbhiḥ sādayati catvāri chandāꣳsi chandobhir eva / aticchandasottamayā varṣma vā eṣa chandasāṃ yad aticchandāḥ / varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti sadvatī
6 bhavati sattvam evainaṃ gamayati vātsapreṇopa tiṣṭhate / etena vai vatsaprīr bhālandano 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha / agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe / ekādaśam bhavati / ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhāti stomena vai devā asmim̐lloka ārdhnuvañ chandobhir amuṣmin / stomasyeva khalu vā etad rūpaṃ yad vātsapram / yad vātsapreṇopatiṣṭhate /
7 imam eva tena lokam abhi jayati yad viṣṇukramān kramate 'mum eva tair lokam abhi jayati pūrvedyuḥ pra krāmaty uttaredyur upa tiṣṭhate tasmād yoge 'nyāsām prajānām manaḥ kṣeme 'nyāsām / tasmād yāyāvaraḥ kṣemyasyeśe tasmād yāyāvaraḥ kṣemyam adhyavasyati muṣṭī karoti vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai //
5.2.2 anuvāka 2 ukhyāgninayanam
1 annapate 'nnasya no dehīty āha / agnir vā annapatiḥ sa evāsmā annam pra yacchati / anamīvasya śuṣmiṇa ity āha / ayakṣmasyeti vāvaitad āha pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpada ity āha / āśiṣam evaitām ā śāste / ud u tvā viśve devā ity āha prāṇā vai viśve devāḥ /
2 prāṇair evainam ud yacchate / agne bharantu cittibhir ity āha yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainaꣳ sam ardhayati catasṛbhir ā sādayati catvāri chandāꣳsi chandobhir eva / aticchandasottamayā varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandā varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti sadvatī bhavati sattvam evainaṃ gamayati pred agne jyotiṣmān
3 yāhīty āha jyotir evāsmin dadhāti tanuvā vā eṣa hinasti yaꣳ hinasti mā hiꣳsīs tanuvā prajā ity āha prajābhya evainaꣳ śamayati rakṣāꣳsi vā etad yajñaꣳ sacante yad ana utsarjati / akrandad ity anv āha rakṣasām apahatyai / anasā vahanti / apacitim evāsmin dadhāti tasmād anasvī ca rathī cātithīnām apacitatamau /
4 apacitimān bhavati ya evaṃ veda samidhāgniṃ duvasyateti ghṛtānuṣiktām avasite samidham ā dadhāti yathātithaya āgatāya sarpiṣvad ātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat / gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇaḥ triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ / apsu bhasma pra veśayati / apsuyonir vā agniḥ svām evainaṃ yoniṃ gamayati tisṛbhiḥ pra veśayati trivṛd vai
5 agniḥ / yāvān evāgniḥ tam pratiṣṭhāṃ gamayati parā vā eṣo 'gniṃ vapati yo 'psu bhasma praveśayati jyotiṣmatībhyām ava dadhāti jyotir evāsmin dadhāti dvābhyām pratiṣṭhityai parā vā eṣa prajām paśūn vapati yo 'psu bhasma praveśayati punar ūrjā saha rayyeti punar udaiti prajām eva paśūn ātman dhatte punas tvādityāḥ
6 rudrā vasavaḥ sam indhatām ity āha / etā vā etaṃ devatā agre sam aindhata tābhir evainaꣳ sam inddhe bodhā sa bodhīty upa tiṣṭhate bodhayaty evainam / tasmāt suptvā prajāḥ pra budhyante yathāsthānam upa tiṣṭhate tasmād yathāsthānam paśavaḥ punar etyopa tiṣṭhante //
5.2.3 anuvāka 3 gārhapatyacayanam
1 yāvatī vai pṛthivī tasyai yama ādhipatyam parīyāya yo vai yamaṃ devayajanam asyā aniryācyāgniṃ cinute yamāyainaꣳ sa cinute / apetety adhyavasāyayati yamam eva devayajanam asyai niryācyā''tmane 'gniṃ cinute / iṣvagreṇa vā asyā anāmṛtam icchanto nāvindan te devā etad yajur apaśyan / apeteti yad etenādhyavasāyayati //
2 anāmṛta evāgniṃ cinute / ud dhanti yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti / apo 'vokṣati śāntyai sikatā ni vapati / etad vā agner vaiśvānarasya rūpam / rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe / ūṣān ni vapati puṣṭir vā eṣā prajananaṃ yad ūṣāḥ puṣṭyām eva prajanane 'gniṃ cinute / atho saṃjñāna eva saṃjñānaꣳ hy etat
3 paśūnāṃ yad ūṣāḥ / dyāvāpṛthivī sahāstām / te viyatī abrūtām astv eva nau saha yajñiyam iti yad amuṣyā yajñiyam āsīt tad asyām adadhāt ta ūṣā abhavan yad asyā yajñiyam āsīt tad amuṣyām adadhāt tad adaś candramasi kṛṣṇam ūṣān nivapann ado dhyāyed dyāvāpṛthivyor eva yajñiye 'gniṃ cinute / ayaꣳ so agnir iti viśvāmitrasya
4 sūktam bhavati / etena vai viśvāmitro 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha / agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe chandobhir vai devāḥ suvargaṃ lokam catasraḥ prācīr upa dadhāti catvāri chandāꣳsi chandobhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti teṣāꣳ suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta te dve purastāt samīcī upādadhata dve
5 paścāt samīcī tābhir vai te diśo 'dṛꣳhan yad dve purastāt samīcī upadadhāti dve paścāt samīcī diśāṃ vidhṛtyai / atho paśavo vai chandāꣳsi paśūn evāsmai samīco dadhāti / aṣṭāv upa dadhāti / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgniḥ taṃ cinute / aṣṭāv upa dadhāti / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrī suvargaṃ lokam añjasā veda suvargasya lokasya

6 prajñātyai trayodaśa lokampṛṇā upa dadhāti / ekaviꣳśatiḥ sam padyante pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ pratiṣṭhā gārhapatyaḥ / ekaviꣳśasyaiva pratiṣṭhāṃ gārhapatyam anu prati tiṣṭhati praty agniṃ cikyānas tiṣṭhati ya evaṃ veda pañcacitīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ pāṅkto yajñaḥ pāṅktāḥ paśavaḥ / yajñam eva paśūn ava runddhe tricitīkaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas traya ime lokāḥ / eṣv eva lokeṣu
7 prati tiṣṭhanti / ekacitīkaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ/ ekadhā vai suvargo lokaḥ / ekavṛtaiva suvargaṃ lokam eti purīṣeṇābhy ūhati tasmān māꣳsenāsthi channam / na duścarmā bhavati ya evaṃ veda pañca citayo bhavanti pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati daśa sam padyante daśākṣarā annaṃ virājy evānnādye prati tiṣṭhati //
5.2.4 anuvāka 4 ukhyāgnisaṃvapanam
1 vi vā etau dviṣāte yaś ca purāgnir yaś cokhāyām / sam itam iti catasṛbhiḥ saṃ ni vapati catvāri chandāꣳsi chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyayaivainau tanuvā saꣳ śāsti sam itam ity āha tasmād brahmaṇā kṣatraꣳ sam eti yat saṃnyupya viharati tasmād brahmaṇā kṣatraṃ vy eti / ṛtubhiḥ
2 vā etaṃ dīkṣayanti sa ṛtubhir eva vimucyaḥ / māteva putram pṛthivī purīṣyam ity āha / ṛtubhir evainaṃ dīkṣayitvartubhir vi muñcati vaiśvānaryā śikyam ā datte svadayaty evainad / nairṛtīḥ kṛṣṇās tisras tuṣapakvā bhavanti nirṛtyai vā etad bhāgadheyaṃ yat tuṣā nirṛtyai rūpaṃ kṛṣṇam / rūpeṇaiva nirṛtiṃ niravadayate / imāṃ diśaṃ yanti / eṣā
3 vai nirṛtyai svāyām eva diśi nirṛtiṃ niravadayate svakṛta iriṇa upa dadhāti pradare vā / etad vai nirṛtyā āyatanam / sva evāyatane nirṛtiṃ niravadayate śikyam abhy upa dadhāti nairṛto vai pāśaḥ sākṣād evainaṃ nirṛtipāśān muñcati tisra upa dadhāti tredhāvihito vai puruṣaḥ / yāvān eva puruṣaḥ tasmān nirṛtim ava yajate parācīr upa
4 dadhāti parācīm evāsmān nirṛtim pra ṇudate / apratīkṣam ā yanti nirṛtyā antarhityai mārjayitvopa tiṣṭhante medhyatvāya gārhapatyam upa tiṣṭhante nirṛtiloka eva caritvā pūtā devalokam upāvartante / ekayopa tiṣṭhante / ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhati niveśanaḥ saṃgamano vasūnām ity āha prajā vai paśavo vasu prajayaivainam paśubhiḥ sam ardhayanti //
5.2.5 anuvāka 5 kṣetrakarṣaṇam
1 puruṣamātreṇa vi mimīte yajñena vai puruṣaḥ sammitaḥ / yajñaparuṣaivainaṃ vi mimīte yāvān puruṣa ūrdhvabāhus tāvān bhavati / etāvad vai puruṣe vīryam / vīryeṇaivainaṃ vi mimīte pakṣī bhavati na hy apakṣaḥ patitum arhati / aratninā pakṣau drāghīyāꣳsau bhavatas tasmāt pakṣapravayāꣳsi vayāꣳsi vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavati / etāvad vai puruṣe vīryam //
2 vīryasammitaḥ / veṇunā vi mimīte / āgneyo vai veṇuḥ sayonitvāya yajuṣā yunakti yajuṣā kṛṣati vyāvṛttyai ṣaḍgavena kṛṣati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainaṃ kṛṣati yad dvādaśagavena saṃvatsareṇaiva/ iyaṃ vā agner atidāhād abibhet saitad dviguṇam apaśyat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca tato vā imāṃ nāty adahat / yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca
3 bhavaty asyā anatidāhāya dviguṇaṃ tvā agnim udyantum arhatīty āhuḥ / yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca bhavati / agner udyatyai / etāvanto vai paśavo dvipādaś ca catuṣpādaś ca tān yat prāca utsṛjed rudrāyāpi dadhyāt / yad dakṣiṇā pitṛbhyo ni dhuvet / yat pratīco rakṣāꣳsi hanyuḥ / udīca ut sṛjati / eṣā vai devamanuṣyāṇāꣳ śāntā dik /
4 tām evainān anūt sṛjati / atho khalv imāṃ diśam ut sṛjati / asau vā ādityaḥ prāṇaḥ prāṇam evainān anūt sṛjati dakṣiṇā paryāvartante svam eva vīryam anu paryāvartante tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ / atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartante tasmāt parāñcaḥ paśavo vi tiṣṭhante pratyañca ā vartante tisrastisraḥ sītāḥ
5 kṛṣati trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati / oṣadhīr vapati brahmaṇānnam ava runddhe / arke 'rkaś cīyate caturdaśabhir vapati sapta grāmyā oṣadhayaḥ saptāraṇyāḥ / ubhayīṣām avaruddhyai / annasyānnasya vapati / annasyānnasyāvaruddhyai kṛṣṭe vapati kṛṣṭe hy oṣadhayaḥ pratitiṣṭhanti / anusītaṃ vapati prajātyai dvādaśasu sītāsu vapati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇaivāsmā annam pacati yad agnicit //
6 anavaruddhasyāśnīyād avaruddhena vyṛdhyeta ye vanaspatīnām phalagrahayas tān idhme 'pi prokṣet / anavaruddhasyāvaruddhyai / digbhyo loṣṭānt sam asyati diśām eva vīryam avarudhya diśāṃ vīrye 'gniṃ cinute yaṃ dviṣyād yatra sa syāt tasyai diśo loṣṭam ā haret / iṣamūrjam aham ita ā dada itīṣam evorjaṃ tasyai diśo 'va runddhe kṣodhuko bhavati yas tasyāṃ diśi bhavati / uttaravedim upa vapati / uttaravedyāꣳ hy agniś cīyate / atho paśavo vā uttaravediḥ paśūn evāva runddhe / atho yajñaparuṣo 'nantarityai //
5.2.6 anuvāka 6 kṣetre sikatādivāpaḥ
1 agne tava śravo vaya iti sikatā ni vapati / etad vā agner vaiśvānarasya sūktam / sūktenaiva vaiśvānaram ava runddhe ṣaḍbhir ni vapati ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe samudraṃ vai nāmaitac chandaḥ samudram anu prajāḥ pra jāyante yad etena sikatā nivapati prajānām prajananāya / indraḥ
2 vṛtrāya vajram prāharat sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyaꣳ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam / ye 'ntaḥśarā aśīryanta tāḥ śarkarā abhavan tac charkarāṇāꣳ śarkaratvam / vajro vai śarkarāḥ paśur agniḥ / yac charkarābhir agnim pariminoti vajreṇaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti tasmād vajreṇa paśavaḥ parigṛhītās tasmāt stheyān astheyaso nopa harate trisaptābhiḥ paśukāmasya
3 pari minuyāt sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇāḥ paśavaḥ prāṇair evāsmai paśūn ava runddhe triṇavābhir bhrātṛvyavatas trivṛtam eva vajram sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai / aparimitābhiḥ pari minuyād aparimitasyāvaruddhyai yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād iti aparimitya tasya śarkarāḥ sikatā vyūhet / aparigṛhīta evāsya viṣūcīnaꣳ retaḥ parā siñcati / apaśur eva bhavati //
4 yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti parimitya tasya śarkarāḥ siktā vy parigṛhīta evāsmai samīcīnaꣳ retaḥ siñcati paśumān eva bhavati saumyā vy ūhati somo vai retodhāḥ / reta eva tad dadhāti gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ śaṃyum bārhaspatyam medho nopānamat so 'gnim prāviśat //
5 so 'gneḥ kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvod āyata so 'śvam prāviśat so 'śvasyāvāntaraśapho 'bhavat / yad aśvam ākramayati ya eva medho 'śvam prāviśat tam evāva runddhe prajāpatināgniś cetavya ity āhuḥ prājāpatyo 'śvaḥ / yad aśvam ākramayati prajāpatinaivāgniṃ cinute puṣkaraparṇam upa dadhāti yonir vā agneḥ puṣkaraparṇam / sayonim evāgniṃ cinute / apām pṛṣṭham asīty upa dadhāti / apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇam / rūpeṇaivainad upa dadhāti //
5.2.7 anuvāka 7 rukmādyupadhānam

1 brahma jajñānam iti rukmam upa dadhāti brahmamukhā vai prajāpatiḥ prajā asṛjata brahmamukhā eva tat prajā yajamānaḥ sṛjate brahma jajñānam ity āha tasmād brāhmaṇo mukhyaḥ / mukhyo bhavati ya evaṃ veda brahmavādino vadanti na pṛthivyāṃ nāntarikṣe na divyagniś cetavya iti yat pṛthivyāṃ cinvīta pṛthivīꣳ śucārpayet / nauṣadhayo na vanaspatayaḥ
2 pra jāyeran yad antarikṣe cinvītāntarikṣaꣳ śucārpayet / na vayāꣳsi pra jāyeran yad divi cinvīta divaꣳ śucārpayet / na parjanyo varṣet / rukmam upa dadhāti / amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛta evāgniṃ cinute prajātyai hiraṇmayam puruṣam upa dadhāti yajamānalokasya vidhṛtyai yad iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpadadhyāt paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhyāt / dakṣiṇataḥ 3 prāñcam upa dadhāti dādhāra yajamānalokam / na paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti / atho khalv iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpa dadhāti prāṇānām utsṛṣṭyai drapsaś caskandety abhi mṛśati hotrāsv evainam prati ṣṭhāpayati srucāv upa dadhāti / ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīṃ dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm iyaṃ vai kārṣmaryamayy asāv audumbarī / ime evopa dhatte tūṣṇīm upa dadhāti na hīme yajuṣāptum arhati dakṣiṇāṃ kārṣmaryamayīm uttarām audumbarīm / tasmād asyā asāv uttarā / ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīm / vajro vā ājyaṃ vajraḥ kārṣmaryaḥ / vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣāꣳsy apa hanti dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm paśavo vai dadhy ūrg udumbaraḥ paśuṣv evorjaṃ dadhāti pūrṇe upa dadhāti pūrṇe evainam
4 amuṣmim̐ loka upa tiṣṭhete virājy agniś cetavya ity āhuḥ srug vai yat srucāv upadadhāti virājy evāgniṃ cinute yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti yajñamukhaꣳ rukmaḥ / yad rukmaṃ vyāghārayati yajñamukhād eva rakṣāꣳsy apa hanti pañcabhir vyāghārayati pāṅkto yajñaḥ / yāvān eva yajñas tasmād rakṣāꣳsy apa hanti akṣṇayā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai //
5.2.8 anuvāka 8 svayamātṛṇṇāsthāpanam
1 svayamātṛṇṇām upa dadhāti / iyaṃ vai svayamātṛṇṇā / imām evopa dhatte / aśvam upa ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti / atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute prathameṣṭakopadhīyamānā paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai / agnāv agniś cetavya ity āhuḥ / eṣa vai 2 agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇas tasmai prathamām iṣṭakāṃ yajuṣkṛtām pra yacchet tām brāhmaṇas copa dadhyātām agnāv eva tad agniṃ cinute / īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'vidvān iṣṭakām upadadhāti trīn varān dadyāt trayo vai prāṇāḥ prāṇānāꣳ stṛtyai dvāv eva deyau dvau hi prāṇau / eka eva deyaḥ / eko hi prāṇaḥ paśuḥ
3 vā eṣa yad agniḥ / na khalu vai paśava āyavase ramante dūrveṣṭakām upa dadhāti paśūnāṃ dhṛtyai dvābhyām pratiṣṭhityai kāṇḍātkāṇḍāt prarohantīty āha kāṇḍenakāṇḍena hy eṣā pratitiṣṭhati / evā no dūrve pra tanu sahasreṇa śatena cety āha sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai devalakṣmaṃ vai tryālikhitāṃ tām uttaralakṣmāṇaṃ devā upādadhatādharalakṣmāṇam asurāḥ / yam
4 kāmayeta vasīyānt syād ity uttaralakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt / vasīyān eva bhavati yaṃ kāmayeta pāpīyānt syād ity adharalakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt / asurayonim evainam anu parā bhāvayati pāpīyān bhavati tryālikhitā bhavati / ime vai lokās tryālikhitā / ebhya eva lokebhyo bhrātṛvyam antar eti / aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yataḥ puroḍāśaḥ kūrmo bhūtvā'nu prāsarpat //
5 yat kūrmam upadadhāti yathā kṣetravid añjasā nayaty evam evainaṃ kūrmaḥ suvargaṃ lokam añjasā nayati medho vā eṣa paśūnāṃ yat kūrmaḥ / yat kūrmam upadadhāti svam eva medham paśyantaḥ paśava upa tiṣṭhante śmaśānaṃ vā etat kriyate yan mṛtānām paśūnāꣳ śīrṣāṇy upadhīyante yaj jīvantaṃ kūrmam upadadhāti tenāśmaśānacit / vāstavyo vā eṣa yat
6 kūrmaḥ / madhu vātā ṛtāyata iti dadhnā madhumiśreṇābhy anakti svadayaty evainam / grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇābhyanakty ubhayasyāvaruddhyai mahī dyauḥ pṛthivī ca na ity āha / ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti prāñcam upa dadhāti tasmāt
7 purastāt pratyañcaḥ paśavo medham upa tiṣṭhante yo vā apanābhim agniṃ cinute yajamānasya nābhim anu pra viśati sa enam īśvaro hiꣳsitoḥ / ulūkhalam upa dadhāti / eṣā vā agner nābhiḥ sanābhim evāgniṃ cinute 'hiꣳsāyai / audumbaram bhavati / ūrg vā udumbaraḥ/ ūrjam evāva runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān madhyata ūrjā bhuñjate / iyad bhavati prajāpatinā yajñamukhena sammitam ava hanti / annam evākar vaiṣṇavyarcopa dadhāti viṣṇur vai yajñaḥ / vaiṣṇavā vanaspatayaḥ / yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati //
5.2.9 anuvāka 9 ukhādisthāpanam
1 eṣāṃ vā etal lokānāṃ jyotiḥ sambhṛtaṃ yad ukhā yad ukhām upadadhāty ebhya evā lokebhyo jyotir ava runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmai jyotir dadhāti tasmān madhyato jyotir upā''smahe sikatābhiḥ pūrayati / etad vā agner vaiśvānarasya rūpam / rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe yaṃ kāmayeta kṣodhukaḥ syād ity ūnāṃ tasyopa
2 dadhyāt kṣodhuka eva bhavati yaṃ kāmayeta / anupadasyad annam adyād iti pūrṇāṃ tasyopa dadhyāt / anupadasyad evānnam atti sahasraṃ vai prati puruṣaḥ paśūnāṃ yacchati sahasram anye paśavaḥ / madhye puruṣaśīrṣam upa dadhāti savīryatvāya / ukhāyām api dadhāti pratiṣṭhām evainad gamayati vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam amṛtaṃ khalu vai prāṇāḥ //
3 amṛtaꣳ hiraṇyam prāṇeṣu hiraṇyaśalkān praty asyati pratiṣṭhām evainad gamayitvā prāṇaiḥ sam ardhayati dadhnā madhumiśreṇa pūrayati / madhavyo 'sānīti śṛtātaṅkyena medhyatvāya grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇa pūrayaty ubhayasyāvaruddhyai paśuśīrṣāṇy upa dadhāti paśavo vai paśuśīrṣāṇi paśūn evāva runddhe yaṃ kāmayeta / apaśuḥ syād iti
4 viṣūcīnāni tasyopa dadhyāt / viṣūca evāsmāt paśūn dadhāti / apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti samīcīnāni tasyopa dadhyāt samīca evāsmai paśūn dadhāti paśumān eva bhavati purastāt pratīcīnam aśvasyopa dadhāti paścāt prācīnam ṛṣabhasya / apaśavo vā anye goaśvebhyaḥ paśavaḥ / goaśvān evāsmai samīco dadhāti / etāvanto vai paśavaḥ
5 dvipādaś ca catuṣpādaś ca tān vā etad agnau pra dadhāti yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti / amum āraṇyam anu te diśāmīty āha grāmyebhya eva paśubhya āraṇyān paśūñ chucam anūt sṛjati tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāꣳsaḥ śucā hy ṛtāḥ sarpaśīrṣam upa dadhāti yaiva sarpe tviṣis tām evāva runddhe //

6 yat samīcīnam paśuśīrṣair upadadhyād grāmyān paśūn daꣳśukāḥ syuḥ / yad viṣūcīnam āraṇyān yajur eva vadet / ava tāṃ tviṣiꣳ runddhe yā sarpe na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān atho khalūpadheyam eva yad upadadhāti tena tāṃ tviṣim ava runddhe yā sarpe yad yajur vadati tena śāntam //
5.2.10 anuvāka 10 prathamacitau apasyādyupadhānam
1 paśur vā eṣa yad agniḥ / yoniḥ khalu vā eṣā paśor vi kriyate yat prācīnam aiṣṭakād yajuḥ kriyate reto 'pasyāḥ / apasyā upa dadhāti yonāv eva reto dadhāti pañcopa dadhāti pāṅktāḥ paśavaḥ paśūn evāsmai pra janayati pañca dakṣiṇataḥ / vajro vā apasyāḥ / vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣāꣳsy apa hanti pañca paścāt
2 prācīr upa dadhāti paścād vai prācīnaꣳ reto dhīyate paścād evāsmai prācīnaꣳ reto dadhāti pañca purastāt pratīcīr upa dadhāti pañca paścāt prācīḥ tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante pañcottarataś chandasyāḥ paśavo vai chandasyāḥ paśūn eva prajātānt svam āyatanam abhi paryūhate / iyaṃ vā agner atidāhād abibhet saitāḥ
3 apasyā apaśyat tā upādhatta tato vā imāṃ nāty adahat / yad apasyā upadadhāty asyā anatidāhāya uvāca heyam adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti prāṇabhṛta upa dadhāti retasy eva prāṇān dadhāti tasmād vadan prāṇan paśyañ chṛṇvan paśur jāyate / ayam puraḥ //
4 bhuva iti purastād upa dadhāti prāṇam evaitābhir dādhāra / ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmeti dakṣiṇataḥ / mana evaitābhir dādhāra / ayam paścād viśvavyacā iti paścāt / cakṣur evaitābhir dādhāra / idam uttarāt suvar ity uttarataḥ śrotram evaitābhir dādhāra / iyam upari matir ity upariṣṭāt / vācam evaitābhir dādhāra daśadaśopa dadhāti savīryatvāya / akṣṇayā
5 upa dadhāti tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yāḥ prācīs tābhir vasiṣṭha ārdhnot / yā dakṣiṇā tābhir bharadvājaḥ / yāḥ pratīcīs tābhir viśvāmitraḥ / yā udīcīs tābhir jamadagniḥ / yā ūrdhvās tābhir viśvakarmā ya evam etāsām ṛddhiṃ vedardhnoty eva ya āsām evam bandhutāṃ veda bandhumān bhavati ya āsām evaṃ klṛptiṃ veda kalpate
6 asmai ya āsām evam āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati ya āsām evam pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati prāṇabhṛta upadhāya saṃyata upa dadhāti prāṇān evāsmin dhitvā saṃyadbhiḥ saṃ yacchati tat saṃyatāꣳ saṃyattvam atho prāṇa evāpānaṃ dadhāti tasmāt prāṇāpānau saṃ carataḥ / viṣūcīr upa dadhāti tasmād viṣvañcau prāṇāpānau yad vā agner asaṃyatam
7 asuvargyam asya tat suvargyo 'gniḥ / yat saṃyata upadadhāti sam evainaṃ yacchati suvargyam evākas tryavir vayaḥ kṛtam ayānām ity āha vayobhir evāyān ava runddhe / ayair vayāꣳsi sarvato vāyumatīr bhavanti tasmād ayaꣳ sarvataḥ pavate //
5.2.11 anuvāka 11 sūcībhirasipathaklṛptiḥ
1 gāyatrī triṣṭub jagaty anuṣṭuk paṅktyā saha / bṛhaty uṣṇihā kakut sūcībhiḥ śimyantu tvā // dvipadā yā catuṣpadā tripadā yā ca ṣaṭpadā / sacchandā yā ca vicchandāḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā // mahānāmnī revatayo viśvā āśāḥ prasūvarīḥ / medhyā vidyuto vācaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā // rajatā hariṇīḥ sīsā yujo yujyante karmabhiḥ / aśvasya vājinas tvaci sūcībhiḥ śimyantu tvā // nārīḥ //
2 te patnayo loma vi cinvantu manīṣayā / devānām patnīr diśaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā // kuvid aṅga yavamanto yavaṃ cid yathā dānty anupūrvaṃ viyūya / ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣo namovṛktiṃ na jagmuḥ //
5.2.12 anuvāka 12 viśasanābhidhānam
1 kas tvā chyati kas tvā vi śāsti kas te gātrāṇi śimyati / ka u te śamitā kaviḥ // ṛtavas ta ṛtudhā paruḥ śamitāro vi śāsatu / saṃvatsarasya dhāyasā śimībhiḥ śimyantu tvā // daivyā adhvaryavas tvā chyantu vi ca śāsatu / gātrāṇi parvaśas te śimāḥ kṛṇvantu śimyantaḥ // ardhamāsāḥ parūꣳṣi te māsāś chyantu śimyantaḥ / ahorātrāṇi maruto viliṣṭaṃ
2 sūdayantu te // pṛthivī te 'ntarikṣeṇa vāyuś chidram bhiṣajyatu / dyaus te nakṣatraiḥ saha rūpaṃ kṛṇotu sādhuyā // śaṃ te parebhyo gātrebhyaḥ śam astv avarebhyaḥ / śam asthabhyo majjabhyaḥ śam u te tanuve bhuvat //
kāṇḍa

5.2 prapāṭhaka:

5.2.1 anuvāka 1 āsandyāṃ vahnisthāpanaṃ vātsapreṇopasthānaṃ ca

viṣṇumukhā vai devāś chandobhir imām̐llokān anapajayyam abhy ajayan
yad viṣṇukramān kramate viṣṇur eva bhūtvā yajamānaś chandobhir imām̐llokān anapajayyam abhi jayati
viṣṇoḥ kramo 'sy abhimātihety āha
gāyatrī vai pṛthivī
traiṣṭhubham antarikṣam /
jāgatī dyauḥ /
ānuṣṭubhīr diśaḥ /
chandobhir evemām̐llokān yathāpūrvam abhi jayati
prajāpatir agnim asṛjata
so 'smāt sṛṣṭaḥ

parāṅ ait
tam etayānv ait /
akrandat iti
tayā vai so 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha
yad etām anvāhāgner evaitayā priyaṃ dhāmāva runddhe /
īśvaro vā eṣa parāṅ pradagho yo viṣṇukramān kramate
catasṛbhir ā vartate
catvāri chandāꣳsi
chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ
priyām evāsya tanuvam abhi

paryāvartate
dakṣiṇā paryāvartate
svam eva vīryam anu paryāvartate
tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ /
atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartate
śunaḥśepam ājīgartiṃ varuṇo 'gṛhṇāt
sa etām vāruṇīm apaśyat
tayā vai sa ātmānaṃ varuṇapāśād amuñcat /
varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti ya ukhām pratimuñcate /
ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad ity āha /
ātmānam evaitayā

varuṇapāśān muñcati /
ā tvāhārṣam ity āha /
ā hy enaꣳ harati
dhruvas tiṣṭhāvicācalir ity āha
pratiṣṭhityai
viśas tvā sarvā vāñchantv ity āha
viśaivainaꣳ sam ardhayati /
asmin rāṣṭram adhi śrayety āha
rāṣṭram evāsmin dhruvam akar
yaṃ kāmayeta
rāṣṭraꣳ syād iti tam manasā dhyāyet /
rāṣṭram eva bhavati

agre bṛhann uṣasāmūrdhvo asthād ity āha /
agram evainaꣳ samānānāṃ karoti
nirjagmivān tamasa ity āha
tama evāsmād apa hanti
jyotiṣāgād ity āha
jyotir evāsmin dadhāti
catasṛbhiḥ sādayati
catvāri chandāꣳsi
chandobhir eva /
aticchandasottamayā
varṣma vā eṣa chandasāṃ yad aticchandāḥ /
varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti
sadvatī

bhavati
sattvam evainaṃ gamayati
vātsapreṇopa tiṣṭhate /
etena vai vatsaprīr bhālandano 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha /
agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe /
ekādaśam bhavati /
ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhāti
stomena vai devā asmim̐ loka ārdhnuvañ chandobhir amuṣmin /
stomasyeva khalu vā etad rūpaṃ yad vātsapram /
yad vātsapreṇopatiṣṭhate

imam eva tena lokam abhi jayati
yad viṣṇukramān kramate 'mum eva tair lokam abhi jayati
pūrvedyuḥ pra krāmaty uttaredyur upa tiṣṭhate
tasmād yoge 'nyāsām prajānām manaḥ kṣeme 'nyāsām /
tasmād yāyāvaraḥ kṣemyasyeśe
tasmād yāyāvaraḥ kṣemyam adhyavasyati
muṣṭī karoti
vācaṃ yacchati
yajñasya dhṛtyai //
5.2.2 anuvāka 2 ukhyāgninayanam

annapate 'nnasya no dehīty āha /
agnir vā annapatiḥ
sa evāsmā annam pra yacchati /
anamīvasya śuṣmiṇa ity āha /
ayakṣmasyeti vāvaitad āha
pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpada ity āha /
āśiṣam evaitām ā śāste /
ud u tvā viśve devā ity āha
prāṇā vai viśve devāḥ

prāṇair evainam ud yacchate /
agne bharantu cittibhir ity āha
yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainaꣳ sam ardhayati
catasṛbhir ā sādayati
catvāri chandāꣳsi
chandobhir eva /
aticchandasottamayā
varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandā
varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti
sadvatī bhavati
sattvam evainaṃ gamayati
pred agne jyotiṣmān

yāhīty āha
jyotir evāsmin dadhāti tanuvā vā eṣa hinasti yaꣳ hinasti
mā hiꣳsīs tanuvā prajā ity āha
prajābhya evainaꣳ śamayati
rakṣāꣳsi vā etad yajñaꣳ sacante yad ana utsarjati /
akrandad ity anv āha
rakṣasām apahatyai /
anasā vahanti /
apacitim evāsmin dadhāti
tasmād anasvī ca rathī cātithīnām apacitatamau

apacitimān bhavati ya evaṃ veda
samidhāgniṃ duvasyateti ghṛtānuṣiktām avasite samidham ā dadhāti
yathātithaya āgatāya sarpiṣvad ātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat /
gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇaḥ
triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ /
apsu bhasma pra veśayati /
apsuyonir vā agniḥ
svām evainaṃ yoniṃ gamayati
tisṛbhiḥ pra veśayati
trivṛd vai

agniḥ /
yāvān evāgniḥ tam pratiṣṭhāṃ gamayati
parā vā eṣo 'gniṃ vapati yo 'psu bhasma praveśayati
jyotiṣmatībhyām ava dadhāti
jyotir evāsmin dadhāti
dvābhyām pratiṣṭhityai
parā vā eṣa prajām paśūn vapati yo 'psu bhasma praveśayati
punar ūrjā saha rayyeti punar udaiti
prajām eva paśūn ātman dhatte
punas tvādityāḥ

rudrā vasavaḥ sam indhatām ity āha /
etā vā etaṃ devatā agre sam aindhata
tābhir evainaꣳ sam inddhe
bodhā sa bodhīty upa tiṣṭhate
bodhayaty evainam /
tasmāt suptvā prajāḥ pra budhyante
yathāsthānam upa tiṣṭhate
tasmād yathāsthānam paśavaḥ punar etyopa tiṣṭhante //
5.2.3 anuvāka 3 gārhapatyacayanam

yāvatī vai pṛthivī tasyai yama ādhipatyam parīyāya
yo vai yamaṃ devayajanam asyā aniryācyāgniṃ cinute yamāyainaꣳ sa cinute /
apetety adhyavasāyayati
yamam eva devayajanam asyai niryācyā''tmane 'gniṃ cinute /
iṣvagreṇa vā asyā anāmṛtam icchanto nāvindan
te devā etad yajur apaśyan /
apeteti
yad etenādhyavasāyayati

anāmṛta evāgniṃ cinute /
ud dhanti
yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti /
apo 'vokṣati
śāntyai
sikatā ni vapati /
etad vā agner vaiśvānarasya rūpam /
rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe /
ūṣān ni vapati
puṣṭir vā eṣā prajananaṃ yad ūṣāḥ
puṣṭyām eva prajanane 'gniṃ cinute /
atho saṃjñāna eva
saṃjñānaꣳ hy etat

paśūnāṃ yad ūṣāḥ /
dyāvāpṛthivī sahāstām /
te viyatī abrūtām
astv eva nau saha yajñiyam iti
yad amuṣyā yajñiyam āsīt tad asyām adadhāt ta ūṣā abhavan
yad asyā yajñiyam āsīt tad amuṣyām adadhāt tad adaś candramasi kṛṣṇam
ūṣān nivapann ado dhyāyed dyāvāpṛthivyor eva yajñiye 'gniṃ cinute /
ayaꣳ so agnir iti viśvāmitrasya

sūktam bhavati /
etena vai viśvāmitro 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha /
agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe
chandobhir vai devāḥ suvargaṃ lokam
catasraḥ prācīr upa dadhāti
catvāri chandāꣳsi
chandobhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti
teṣāꣳ suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta
te dve purastāt samīcī upādadhata dve

paścāt samīcī
tābhir vai te diśo 'dṛꣳhan
yad dve purastāt samīcī upadadhāti dve paścāt samīcī
diśāṃ vidhṛtyai /
atho paśavo vai chandāꣳsi
paśūn evāsmai samīco dadhāti /
aṣṭāv upa dadhāti /
aṣṭākṣarā gāyatrī
gāyatro 'gnir yāvān evāgniḥ taṃ cinute /
aṣṭāv upa dadhāti /
aṣṭākṣarā gāyatrī
gāyatrī suvargaṃ lokam añjasā veda
suvargasya lokasya

prajñātyai
trayodaśa lokampṛṇā upa dadhāti /
ekaviꣳśatiḥ sam padyante
pratiṣṭhā vā ekaviꣳśaḥ pratiṣṭhā gārhapatyaḥ /
ekaviꣳśasyaiva pratiṣṭhāṃ gārhapatyam anu prati tiṣṭhati
praty agniṃ cikyānas tiṣṭhati ya evaṃ veda
pañcacitīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ
pāṅkto yajñaḥ
pāṅktāḥ paśavaḥ /
yajñam eva paśūn ava runddhe
tricitīkaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas
traya ime lokāḥ /
eṣv eva lokeṣu

prati tiṣṭhanti /
ekacitīkaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ/
ekadhā vai suvargo lokaḥ /
ekavṛtaiva suvargaṃ lokam eti
purīṣeṇābhy ūhati
tasmān māꣳsenāsthi channam /
na duścarmā bhavati ya evaṃ veda
pañca citayo bhavanti
pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati
daśa sam padyante
daśākṣarā
annaṃ
virājy evānnādye prati tiṣṭhati //
5.2.4 anuvāka 4 ukhyāgnisaṃvapanam

vi vā etau dviṣāte yaś ca purāgnir yaś cokhāyām /
sam itam iti catasṛbhiḥ saṃ ni vapati
catvāri chandāꣳsi
chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ
priyayaivainau tanuvā saꣳ śāsti
sam itam ity āha
tasmād brahmaṇā kṣatraꣳ sam eti
yat saṃnyupya viharati
tasmād brahmaṇā kṣatraṃ vy eti /
ṛtubhiḥ

vā etaṃ dīkṣayanti
sa ṛtubhir eva vimucyaḥ /
māteva putram pṛthivī purīṣyam ity āha /
ṛtubhir evainaṃ dīkṣayitvartubhir vi muñcati
vaiśvānaryā śikyam ā datte
svadayaty evainad /
nairṛtīḥ kṛṣṇās tisras tuṣapakvā bhavanti
nirṛtyai vā etad bhāgadheyaṃ yat tuṣā nirṛtyai rūpaṃ kṛṣṇam /
rūpeṇaiva nirṛtiṃ niravadayate /
imāṃ diśaṃ yanti /
eṣā

vai nirṛtyai
svāyām eva diśi nirṛtiṃ niravadayate
svakṛta iriṇa upa dadhāti pradare vā /
etad vai nirṛtyā āyatanam /
sva evāyatane nirṛtiṃ niravadayate
śikyam abhy upa dadhāti
nairṛto vai pāśaḥ
sākṣād evainaṃ nirṛtipāśān muñcati
tisra upa dadhāti
tredhāvihito vai puruṣaḥ /
yāvān eva puruṣaḥ tasmān nirṛtim ava yajate
parācīr upa

dadhāti
parācīm evāsmān nirṛtim pra ṇudate /
apratīkṣam ā yanti
nirṛtyā antarhityai
mārjayitvopa tiṣṭhante
medhyatvāya
gārhapatyam upa tiṣṭhante
nirṛtiloka eva caritvā pūtā devalokam upāvartante /
ekayopa tiṣṭhante /
ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhati
niveśanaḥ saṃgamano vasūnām ity āha
prajā vai paśavo vasu
prajayaivainam paśubhiḥ sam ardhayanti //
5.2.5 anuvāka 5 kṣetrakarṣaṇam

puruṣamātreṇa vi mimīte
yajñena vai puruṣaḥ sammitaḥ /
yajñaparuṣaivainaṃ vi mimīte
yāvān puruṣa ūrdhvabāhus tāvān bhavati /
etāvad vai puruṣe vīryam /
vīryeṇaivainaṃ vi mimīte
pakṣī bhavati
na hy apakṣaḥ patitum arhati /
aratninā pakṣau drāghīyāꣳsau bhavatas
tasmāt pakṣapravayāꣳsi vayāꣳsi
vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavati /
etāvad vai puruṣe vīryam

vīryasammitaḥ /
veṇunā vi mimīte /
āgneyo vai veṇuḥ
sayonitvāya
yajuṣā yunakti
yajuṣā kṛṣati
vyāvṛttyai
ṣaḍgavena kṛṣati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainaṃ kṛṣati
yad dvādaśagavena saṃvatsareṇaiva/ iyaṃ vā agner atidāhād abibhet
saitad dviguṇam apaśyat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca
tato vā imāṃ nāty adahat /
yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca

bhavaty asyā anatidāhāya
dviguṇaṃ tvā agnim udyantum arhatīty āhuḥ /
yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca bhavati /
agner udyatyai /
etāvanto vai paśavo dvipādaś ca catuṣpādaś ca
tān yat prāca utsṛjed rudrāyāpi dadhyāt /
yad dakṣiṇā pitṛbhyo ni dhuvet /
yat pratīco rakṣāꣳsi hanyuḥ /
udīca ut sṛjati /
eṣā vai devamanuṣyāṇāꣳ śāntā dik

tām evainān anūt sṛjati /
atho khalv imāṃ diśam ut sṛjati /
asau vā ādityaḥ prāṇaḥ
prāṇam evainān anūt sṛjati
dakṣiṇā paryāvartante
svam eva vīryam anu paryāvartante
tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ /
atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartante
tasmāt parāñcaḥ paśavo vi tiṣṭhante pratyañca ā vartante
tisrastisraḥ sītāḥ

kṛṣati
trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati /
oṣadhīr vapati
brahmaṇānnam ava runddhe /
arke 'rkaś cīyate
caturdaśabhir vapati
sapta grāmyā oṣadhayaḥ saptāraṇyāḥ /
ubhayīṣām avaruddhyai /
annasyānnasya vapati /
annasyānnasyāvaruddhyai
kṛṣṭe vapati
kṛṣṭe hy oṣadhayaḥ pratitiṣṭhanti /
anusītaṃ vapati
prajātyai
dvādaśasu sītāsu vapati
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsareṇaivāsmā annam pacati
yad agnicit

anavaruddhasyāśnīyād avaruddhena vyṛdhyeta
ye vanaspatīnām phalagrahayas tān idhme 'pi prokṣet /
anavaruddhasyāvaruddhyai /
digbhyo loṣṭānt sam asyati
diśām eva vīryam avarudhya diśāṃ vīrye 'gniṃ cinute
yaṃ dviṣyād yatra sa syāt tasyai diśo loṣṭam ā haret /
iṣamūrjam aham ita ā dada itīṣam evorjaṃ tasyai diśo 'va runddhe
kṣodhuko bhavati yas tasyāṃ diśi bhavati /
uttaravedim upa vapati /
uttaravedyāꣳ hy agniś cīyate /
atho paśavo vā uttaravediḥ
paśūn evāva runddhe /
atho yajñaparuṣo 'nantarityai //
5.2.6 anuvāka

kṣetre sikatādivāpaḥ

agne tava śravo vaya iti sikatā ni vapati /
etad vā agner vaiśvānarasya sūktam /
sūktenaiva vaiśvānaram ava runddhe
ṣaḍbhir ni vapati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ
sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe
samudraṃ vai nāmaitac chandaḥ
samudram anu prajāḥ pra jāyante
yad etena siktā nivapati
prajānām prajananāya /
indraḥ

vṛtrāya vajram prāharat
sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyaꣳ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam /
ye 'ntaḥśarā aśīryanta tāḥ śarkarā abhavan
tac charkarāṇāꣳ śarkaratvam /
vajro vai śarkarāḥ
paśur agniḥ /
yac charkarābhir agnim pariminoti vajreṇaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti
tasmād vajreṇa paśavaḥ parigṛhītās
tasmāt stheyān astheyaso nopa harate
trisaptābhiḥ paśukāmasya

pari minuyāt
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ
prāṇāḥ paśavaḥ
prāṇair evāsmai paśūn ava runddhe
triṇavābhir bhrātṛvyavatas
trivṛtam eva vajram sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati
stṛtyai /
aparimitābhiḥ pari minuyād aparimitasyāvaruddhyai
yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād iti aparimitya tasya śarkarāḥ sikatā vyūhet /
aparigṛhīta evāsya viṣūcīnaꣳ retaḥ parā siñcati /
apaśur eva bhavati

yaṃ kāmayeta
paśumānt syād iti parimitya tasya śarkarāḥ siktā vy
parigṛhīta evāsmai samīcīnaꣳ retaḥ siñcati
paśumān eva bhavati
saumyā vy ūhati
somo vai retodhāḥ /
reta eva tad dadhāti
gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas
triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ
śaṃyum bārhaspatyam medho nopānamat
so 'gnim prāviśat

so 'gneḥ kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvod āyata
so 'śvam prāviśat
so 'śvasyāvāntaraśapho 'bhavat /
yad aśvam ākramayati ya eva medho 'śvam prāviśat tam evāva runddhe
prajāpatināgniś cetavya ity āhuḥ
prājāpatyo 'śvaḥ /
yad aśvam ākramayati prajāpatinaivāgniṃ cinute
puṣkaraparṇam upa dadhāti
yonir vā agneḥ puṣkaraparṇam /
sayonim evāgniṃ cinute /
apām pṛṣṭham asīty upa dadhāti /
apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇam /
rūpeṇaivainad upa dadhāti //
5.2.7 anuvāka

rukmādyupadhānam

brahma jajñānam iti rukmam upa dadhāti
brahmamukhā vai prajāpatiḥ prajā asṛjata
brahmamukhā eva tat prajā yajamānaḥ sṛjate
brahma jajñānam ity āha
tasmād brāhmaṇo mukhyaḥ /
mukhyo bhavati ya evaṃ veda
brahmavādino vadanti
na pṛthivyāṃ nāntarikṣe na divyagniś cetavya iti
yat pṛthivyāṃ cinvīta pṛthivīꣳ śucārpayet /
nauṣadhayo na vanaspatayaḥ

pra jāyeran
yad antarikṣe cinvītāntarikṣaꣳ śucārpayet /
na vayāꣳsi pra jāyeran
yad divi cinvīta divaꣳ śucārpayet /
na parjanyo varṣet /
rukmam upa dadhāti /
amṛtaṃ vai hiraṇyam
amṛta evāgniṃ cinute
prajātyai
hiraṇmayam puruṣam upa dadhāti
yajamānalokasya vidhṛtyai
yad iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpadadhyāt paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhyāt /
dakṣiṇataḥ

prāñcam upa dadhāti
dādhāra yajamānalokam /
na paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti /
atho khalv iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpa dadhāti
prāṇānām utsṛṣṭyai
drapsaś caskandety abhi mṛśati
hotrāsv evainam prati ṣṭhāpayati
srucāv upa dadhāti /
ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīṃ dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm
iyaṃ vai kārṣmaryamayy asāv audumbarī /
ime evopa dhatte
tūṣṇīm upa dadhāti
na hīme yajuṣāptum arhati
dakṣiṇāṃ kārṣmaryamayīm uttarām audumbarīm /
tasmād asyā asāv uttarā /
ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīm /
vajro vā ājyaṃ vajraḥ kārṣmaryaḥ /
vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣāꣳsy apa hanti
dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm
paśavo vai dadhy ūrg udumbaraḥ
paśuṣv evorjaṃ dadhāti
pūrṇe upa dadhāti
pūrṇe evainam

amuṣmim̐ loka upa tiṣṭhete
virājy agniś cetavya ity āhuḥ
srug vai
yat srucāv upadadhāti virājy evāgniṃ cinute
yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti
yajñamukhaꣳ rukmaḥ /
yad rukmaṃ vyāghārayati yajñamukhād eva rakṣāꣳsy apa hanti
pañcabhir vyāghārayati
pāṅkto yajñaḥ /
yāvān eva yajñas tasmād rakṣāꣳsy apa hanti
akṣṇayā vyāghārayati
tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai //
5.2.8 anuvāka

svayamātṛṇṇāsthāpanam

svayamātṛṇṇām upa dadhāti /
iyaṃ vai svayamātṛṇṇā /
imām evopa dhatte /
aśvam upa ghrāpayati
prāṇam evāsyāṃ dadhāti /
atho prājāpatyo vā aśvaḥ
prajāpatinaivāgniṃ cinute
prathameṣṭakopadhīyamānā paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti
svayamātṛṇṇā bhavati
prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai /
agnāv agniś cetavya ity āhuḥ /
eṣa vai

agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇas
tasmai prathamām iṣṭakāṃ yajuṣkṛtām pra yacchet
tām brāhmaṇas copa dadhyātām
agnāv eva tad agniṃ cinute /
īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'vidvān iṣṭakām upadadhāti
trīn varān dadyāt
trayo vai prāṇāḥ
prāṇānāꣳ stṛtyai
dvāv eva deyau
dvau hi prāṇau /
eka eva deyaḥ /
eko hi prāṇaḥ
paśuḥ

vā eṣa yad agniḥ /
na khalu vai paśava āyavase ramante
dūrveṣṭakām upa dadhāti paśūnāṃ dhṛtyai
dvābhyām pratiṣṭhityai
kāṇḍātkāṇḍāt prarohantīty āha
kāṇḍenakāṇḍena hy eṣā pratitiṣṭhati /
evā no dūrve pra tanu sahasreṇa śatena cety āha
sāhasraḥ prajāpatiḥ
prajāpater āptyai
devalakṣmaṃ vai tryālikhitāṃ
tām uttaralakṣmāṇaṃ devā upādadhatādharalakṣmāṇam asurāḥ /
yam

kāmayeta
vasīyānt syād ity uttaralakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt /
vasīyān eva bhavati
yaṃ kāmayeta
pāpīyānt syād ity adharalakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt /
asurayonim evainam anu parā bhāvayati
pāpīyān bhavati
tryālikhitā bhavati /
ime vai lokās tryālikhitā /
ebhya eva lokebhyo bhrātṛvyam antar eti /
aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yataḥ puroḍāśaḥ kūrmo bhūtvā'nu prāsarpat

yat kūrmam upadadhāti yathā kṣetravid añjasā nayaty evam evainaṃ kūrmaḥ suvargaṃ lokam añjasā nayati
medho vā eṣa paśūnāṃ yat kūrmaḥ /
yat kūrmam upadadhāti svam eva medham paśyantaḥ paśava upa tiṣṭhante
śmaśānaṃ vā etat kriyate yan mṛtānām paśūnāꣳ śīrṣāṇy upadhīyante
yaj jīvantaṃ kūrmam upadadhāti tenāśmaśānacit /
vāstavyo vā eṣa yat

kūrmaḥ /
madhu vātā ṛtāyata iti dadhnā madhumiśreṇābhy anakti
svadayaty evainam /
grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu
yad dadhnā madhumiśreṇābhyanakty ubhayasyāvaruddhyai
mahī dyauḥ pṛthivī ca na ity āha /
ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti
prāñcam upa dadhāti
tasmāt

purastāt pratyañcaḥ paśavo medham upa tiṣṭhante
yo vā apanābhim agniṃ cinute yajamānasya nābhim anu pra viśati
sa enam īśvaro hiꣳsitoḥ /
ulūkhalam upa dadhāti /
eṣā vā agner nābhiḥ
sanābhim evāgniṃ cinute 'hiꣳsāyai /
audumbaram bhavati /
ūrg vā udumbaraḥ/
ūrjam evāva runddhe
madhyata upa dadhāti
madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti
tasmān madhyata ūrjā bhuñjate /
iyad bhavati
prajāpatinā yajñamukhena sammitam
ava hanti /
annam evākar
vaiṣṇavyarcopa dadhāti
viṣṇur vai yajñaḥ /
vaiṣṇavā vanaspatayaḥ /
yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati //
5.2.9 anuvāka

ukhādisthāpanam

eṣāṃ vā etal lokānāṃ jyotiḥ sambhṛtaṃ yad ukhā
yad ukhām upadadhāty ebhya evā lokebhyo jyotir ava runddhe
madhyata upa dadhāti
madhyata evāsmai jyotir dadhāti
tasmān madhyato jyotir upā''smahe
sikatābhiḥ pūrayati /
etad vā agner vaiśvānarasya rūpam /
rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe
yaṃ kāmayeta
kṣodhukaḥ syād ity ūnāṃ tasyopa

dadhyāt
kṣodhuka eva bhavati
yaṃ kāmayeta /
anupadasyad annam adyād iti pūrṇāṃ tasyopa dadhyāt /
anupadasyad evānnam atti
sahasraṃ vai prati puruṣaḥ paśūnāṃ yacchati sahasram anye paśavaḥ /
madhye puruṣaśīrṣam upa dadhāti
savīryatvāya /
ukhāyām api dadhāti
pratiṣṭhām evainad gamayati
vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam
amṛtaṃ khalu vai prāṇāḥ

amṛtaꣳ hiraṇyam
prāṇeṣu hiraṇyaśalkān praty asyati
pratiṣṭhām evainad gamayitvā prāṇaiḥ sam ardhayati
dadhnā madhumiśreṇa pūrayati /
madhavyo 'sānīti
śṛtātaṅkyena medhyatvāya
grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu
yad dadhnā madhumiśreṇa pūrayaty ubhayasyāvaruddhyai
paśuśīrṣāṇy upa dadhāti
paśavo vai paśuśīrṣāṇi
paśūn evāva runddhe
yaṃ kāmayeta /
apaśuḥ syād iti

viṣūcīnāni tasyopa dadhyāt /
viṣūca evāsmāt paśūn dadhāti /
apaśur eva bhavati
yaṃ kāmayeta
paśumānt syād iti samīcīnāni tasyopa dadhyāt
samīca evāsmai paśūn dadhāti
paśumān eva bhavati
purastāt pratīcīnam aśvasyopa dadhāti paścāt prācīnam ṛṣabhasya /
apaśavo vā anye goaśvebhyaḥ paśavaḥ /
goaśvān evāsmai samīco dadhāti /
etāvanto vai paśavaḥ

dvipādaś ca catuṣpādaś ca
tān vā etad agnau pra dadhāti yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti /
amum āraṇyam anu te diśāmīty āha
grāmyebhya eva paśubhya āraṇyān paśūñ chucam anūt sṛjati
tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāꣳsaḥ
śucā hy ṛtāḥ
sarpaśīrṣam upa dadhāti
yaiva sarpe tviṣis tām evāva runddhe

yat samīcīnam paśuśīrṣair upadadhyād grāmyān paśūn daꣳśukāḥ syuḥ /
yad viṣūcīnam āraṇyān
yajur eva vadet /
ava tāṃ tviṣiꣳ runddhe yā sarpe
na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān
atho khalūpadheyam eva
yad upadadhāti tena tāṃ tviṣim ava runddhe yā sarpe
yad yajur vadati tena śāntam //
5.2.10 anuvāka

prathamacitau apasyādyupadhānam

paśur vā eṣa yad agniḥ /
yoniḥ khalu vā eṣā paśor vi kriyate yat prācīnam aiṣṭakād yajuḥ kriyate
reto 'pasyāḥ /
apasyā upa dadhāti
yonāv eva reto dadhāti
pañcopa dadhāti
pāṅktāḥ paśavaḥ
paśūn evāsmai pra janayati
pañca dakṣiṇataḥ /
vajro vā apasyāḥ /
vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣāꣳsy apa hanti
pañca paścāt

prācīr upa dadhāti
paścād vai prācīnaꣳ reto dhīyate
paścād evāsmai prācīnaꣳ reto dadhāti
pañca purastāt pratīcīr upa dadhāti pañca paścāt prācīḥ
tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante
pañcottarataś chandasyāḥ
paśavo vai chandasyāḥ
paśūn eva prajātānt svam āyatanam abhi paryūhate /
iyaṃ vā agner atidāhād abibhet
saitāḥ

apasyā apaśyat
tā upādhatta
tato vā imāṃ nāty adahat /
yad apasyā upadadhāty asyā anatidāhāya
uvāca heyam
adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti
prāṇabhṛta upa dadhāti
retasy eva prāṇān dadhāti
tasmād vadan prāṇan paśyañ chṛṇvan paśur jāyate /
ayam puraḥ

bhuva iti purastād upa dadhāti
prāṇam evaitābhir dādhāra /
ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmeti dakṣiṇataḥ /
mana evaitābhir dādhāra /
ayam paścād viśvavyacā iti paścāt /
cakṣur evaitābhir dādhāra /
idam uttarāt suvar ity uttarataḥ
śrotram evaitābhir dādhāra /
iyam upari matir ity upariṣṭāt /
vācam evaitābhir dādhāra
daśadaśopa dadhāti savīryatvāya /
akṣṇayā

upa dadhāti
tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti
pratiṣṭhityai
yāḥ prācīs tābhir vasiṣṭha ārdhnot /
yā dakṣiṇā tābhir bharadvājaḥ /
yāḥ pratīcīs tābhir viśvāmitraḥ /
yā udīcīs tābhir jamadagniḥ /
yā ūrdhvās tābhir viśvakarmā
ya evam etāsām ṛddhiṃ vedardhnoty eva
ya āsām evam bandhutāṃ veda bandhumān bhavati
ya āsām evaṃ klṛptiṃ veda kalpate

asmai
ya āsām evam āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati
ya āsām evam pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati
prāṇabhṛta upadhāya saṃyata upa dadhāti
prāṇān evāsmin dhitvā saṃyadbhiḥ saṃ yacchati
tat saṃyatāꣳ saṃyattvam
atho prāṇa evāpānaṃ dadhāti
tasmāt prāṇāpānau saṃ carataḥ /
viṣūcīr upa dadhāti
tasmād viṣvañcau prāṇāpānau
yad vā agner asaṃyatam

asuvargyam asya tat
suvargyo 'gniḥ /
yat saṃyata upadadhāti sam evainaṃ yacchati suvargyam evākas
tryavir vayaḥ kṛtam ayānām ity āha
vayobhir evāyān ava runddhe /
ayair vayāꣳsi
sarvato vāyumatīr bhavanti
tasmād ayaꣳ sarvataḥ pavate //
5.2.11 anuvāka

sūcībhirasipathaklṛptiḥ

gāyatrī triṣṭub jagaty anuṣṭuk paṅktyā saha / bṛhaty uṣṇihā kakut sūcībhiḥ śimyantu tvā //
dvipadā yā catuṣpadā tripadā yā ca ṣaṭpadā / sacchandā yā ca vicchandāḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā //
mahānāmnī revatayo viśvā āśāḥ prasūvarīḥ / medhyā vidyuto vācaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā //
rajatā hariṇīḥ sīsā yujo yujyante karmabhiḥ / aśvasya vājinas tvaci sūcībhiḥ śimyantu tvā //
nārīḥ

te patnayo loma vi cinvantu manīṣayā / devānām patnīr diśaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā //
kuvid aṅga yavamanto yavaṃ cid yathā dānty anupūrvaṃ viyūya / ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣo namovṛktiṃ na jagmuḥ //
5.2.12 anuvāka

viśasanābhidhānam

kas tvā chyati kas tvā vi śāsti kas te gātrāṇi śimyati / ka u te śamitā kaviḥ //
ṛtavas ta ṛtudhā paruḥ śamitāro vi śāsatu / saṃvatsarasya dhāyasā śimībhiḥ śimyantu tvā //
daivyā adhvaryavas tvā chyantu vi ca śāsatu / gātrāṇi parvaśas te śimāḥ kṛṇvantu śimyantaḥ //
ardhamāsāḥ parūꣳṣi te māsāś chyantu śimyantaḥ / ahorātrāṇi maruto viliṣṭaṃ

sūdayantu te //
pṛthivī te 'ntarikṣeṇa vāyuś chidram bhiṣajyatu / dyaus te nakṣatraiḥ saha rūpaṃ kṛṇotu sādhuyā //
śaṃ te parebhyo gātrebhyaḥ śam astv avarebhyaḥ / śam asthabhyo majjabhyaḥ śam u te tanuve bhuvat //