Taittiriya Samhita · Chapter 5.1
taittirīya saṃhitā
kāṇḍam
5.1 prapāṭhaka:
5.1.1 anuvāka 1 sāvitrāhutyabhrisvīkārayorabhidhānam
1 sāvitrāṇi juhoti prasūtyai caturgṛhītena juhoti catuṣpādaḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe catasro diśaḥ / dikṣv eva prati tiṣṭhati chandāꣳsi devebhyo 'pākrāman na vo 'bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti tebhya etac caturgṛhītam adhārayan puro'nuvākyāyai yājyāyai devatāyai vaṣaṭkārāya yac caturgṛhītaṃ juhoti chandāꣳsy eva tat prīṇāti tāny asya prītāni devebhyo havyaṃ vahanti yaṃ kāmayeta
2 pāpīyānt syād ity ekaikaṃ tasya juhuyāt / āhutībhir evainam apa gṛhṇāti pāpīyān bhavati yaṃ kāmayeta vasīyānt syād iti sarvāṇi tasyānudrutya juhuyāt / āhutyaivainam abhi kramayati vasīyān bhavati / atho yajñasyaivaiṣābhikrāntiḥ / eti vā eṣa yajñamukhād ṛddhyā yo 'gner devatāyā eti / aṣṭāv etāni sāvitrāṇi bhavanti / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatraḥ
3 agnis tenaiva yajñamukhād ṛddhyā agner devatāyai naiti / aṣṭau sāvitrāṇi bhavanty āhutir navamī trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati yadi kāmayeta chandāꣳsi yajñayaśasenārpayeyam ity ṛcam antamāṃ kuryāt / chandāꣳsy eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam iti yajur antamaṃ kuryāt / yajamānam eva yajñayaśasenārpayati / ṛcā stomaꣳ sam ardhayeti
4 āha samṛddhyai caturbhir abhrim ā datte catvāri chandāꣳsi chandobhir eva devasya tvā savituḥ prasava ity āha prasūtyai / agnir devebhyo nilāyata sa veṇum prāviśat sa etāmūtim anu sam acarad yad veṇoḥ suṣiram / suṣirābhrir bhavati sayonitvāya sa yatrayatrāvasat tat kṛṣṇam abhavat kalmāṣī bhavati rūpasamṛddhyai / ubhayataḥkṣṇūr bhavati / itaś cāmutaś cārkasyāvaruddhyai vyāmamātrī bhavati / etāvad vai puruṣe vīryam / vīryasammitā / aparimitā bhavati / aparimitasyāvaruddhyai yo vanaspatīnām phalagrahiḥ sa eṣāṃ vīryāvān phalagrahir veṇuḥ / vaiṇavī bhavati vīryasyāvaruddhyai //
5.1.2 anuvāka 2 mṛtkhananagamanapūrvakamaśvena bhūmyākramaṇam
1 vyṛddhaṃ vā etad yajñasya yad ayajuṣkeṇa kriyate / imām agṛbhṇan raśanām ṛtasyety aśvābhidhānīm ā datte yajuṣkṛtyai yajñasya samṛddhyai pratūrtaṃ vājinn ā dravety aśvam abhi dadhāti rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe yuñjāthāꣳ rāsabhaṃ yuvam iti gardabham asaty eva gardabham prati ṣṭhāpayati tasmād aśvād gardabho 'sattaraḥ / yogeyoge tavastaram ity āha //
2 yoge yoga evainaṃ yuṅkte vājevāje havāmaha ity āha / annaṃ vai vājaḥ / annam evāva runddhe sakhāya indramūtaya ity āha / indriyam evāva runddhe / agnir devebhyo nilāyata tam prajāpatir anv avindat prājāpatyo 'śvaḥ / aśvena sam bharaty anuvittyai pāpavasyasaṃ vā etat kriyate yac chreyasā ca pāpīyasā ca samānaṃ karma kurvanti pāpīyān
3 hy aśvād gardabhaḥ / aśvam pūrvaṃ nayanti pāpavasyasasya vyāvṛttyai tasmāc chreyāꣳsam pāpīyān paścād anv eti bahur vai bhavato bhrātṛvyaḥ / bhavatīva khalu vā eṣa yo 'gnim cinute vajry aśvaḥ pratūrvann ehy avakrāmann aśastīr ity āha vajreṇaiva pāpmānam bhrātṛvyam ava krāmati rudrasya gāṇapatyād ity āha raudrā vai paśavo rudrād eva
4 paśūn niryācyātmane karma kurute pūṣṇā sayujā sahety āha pūṣā vā adhvanāꣳ saṃnetā samaṣṭyai purīṣāyatano vā eṣa yad agniḥ / aṅgiraso vā etam agre devatānāꣳ sam abharan pṛthivyāḥ sadhasthād agnim purīṣyam aṅgirasvad acchehīty āha sāyatanam evainaṃ devatābhiḥ sam bharati / agnim purīṣyam aṅgirasvad acchema ity āha yena
5 saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte prajāpataye pratiprocyāgniḥ sambhṛtya ity āhuḥ / iyaṃ vai prajāpatiḥ tasyā etac chrotraṃ yad valmīkaḥ / agnim purīṣyam aṅgirasvad bhariṣyāma iti valmīkavapām upa tiṣṭhate sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgniꣳ sam bharati / agnim purīṣyam aṅgirasvad bharāma ity āha yena saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte/ anv agnir uṣasām agram
6 akhyad ity āha / anukhyātyai / āgatya vājy adhvana ākramya vājin pṛthivīm ity āha / icchaty evainam pūrvayā vindaty uttarayā dvābhyām ā kramayati pratiṣṭhityai / anurūpābhyām / tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ity āha / ebhyo vā etaṃ lokebhyaḥ prajāpatiḥ sam airayat / rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe vajrī vā eṣa yad aśvaḥ / dadbhir anyatodadbhyo bhūyām̐ lomabhir ubhayādadbhyaḥ / yaṃ dviṣyāt tam adhaspadaṃ dhyāyet / vajreṇaivainaꣳ stṛṇute //
5.1.3 anuvāka 3 aśvākramaṇapūrvaka bhūsaṃskārābhidhānam
1 ut krāmod akramīd iti dvābhyām ut kramayati pratiṣṭhityai / anurūpābhyām / tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante / apa upa sṛjati yatra vā āpa upagacchanti tad oṣadhayaḥ prati tiṣṭhanti / oṣadhīḥ pratitiṣṭhantīḥ paśavo 'nu prati tiṣṭhanti paśūn yajñaḥ / yajñaṃ yajamānaḥ / yajamānam prajāḥ tasmād apa upa sṛjati pratiṣṭhityai yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ
2 syād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ / hiraṇyam upāsya juhoti / agnivaty eva juhoti nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti jigharmy agnim manasā ghṛtenety āha manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati pratikṣyantam bhuvanāni viśvety āha sarvaꣳ hy eṣa pratyaṅ kṣeti pṛthuṃ tiraścā vayasa bṛhantam ity āha / alpo hy eṣa jāto mahān
3 bhavati vyaciṣṭham annaꣳ rabhasaṃ vidānam ity āha / annam evāsmai svadayati sarvam asmai svadate ya evaṃ veda / ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenety āha tasmād yat puruṣo manasābhigacchati tad vācā vadati / arakṣasety āha rakṣasām apahatyai martyaśrī spṛhayadvarṇo agnir ity āha / apacitim evāsmin dadhāti / apacitimān bhavati ya evaṃ
4 veda manasā tvai tām āptum arhati yām adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhoti manasvatībhyāṃ juhoti / āhutyor āptyai dvābhyām pratiṣṭhityai yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti / etarhi khalu vā etad yajñamukhaṃ yarhy enad āhutir aśnute pari likhati rakṣasām apahatyai tisṛbhiḥ pari likhati trivṛd vā agniḥ / yāvān evāgnis tasmād rakṣāꣳsy apa hanti //
5 gāyatriyā pari likhati tejo vai gāyatrī tejasaivainam pari gṛhṇāti triṣṭubhā pari likhati / indriyaṃ vai indriyeṇaivainam pari gṛhṇāti / anuṣṭubhā pari likhati / anuṣṭup sarvāṇi chandāꣳsi paribhūḥ paryāptyai madhyato 'nuṣṭubhā vāg vā tasmān madhyato vācā vadāmaḥ / gāyatriyā prathamayā pari likhaty athānuṣṭubhātha triṣṭubhā tejo vai gāyatrī yajño 'nuṣṭug indriyaṃ tejasā caivendriyeṇa cobhayato yajñam pari gṛhṇāti //
5.1.4 anuvāka 4 mṛdaḥkhananapūrvakaṃ carmapatrayoḥ saṃbharaṇam
1 devasya tvā savituḥ prasava iti khanati prasūtyā atho dhūmam evaitena janayati jyotiṣmantaṃ tvāgne supratīkam ity āha jyotir evaitena janayati so 'gnir jātaḥ prajāḥ śucārpayat taṃ devā ardharcenāśamayan / śivam prajābhyo 'hiꣳsantam ity āha prajābhya evainaꣳ śamayati dvābhyāṃ khanati pratiṣṭhityai / apām pṛṣṭham asīti puṣkaraparṇam ā
2 haraty apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇaꣳ rūpeṇaivainad ā harati puṣkaraparṇena sam bharati yonir vā agneḥ puṣkaraparṇaꣳ sayonim evāgniꣳ sam bharati
kṛṣṇājinena sam bharati yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajñenaiva yajñaꣳ sam bharati yad grāmyāṇām paśūnāṃ carmaṇā sambhared grāmyān paśūñ chucārpayet kṛṣṇājinena sam bharaty āraṇyān eva paśūn
3 śucārpayati tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāꣳsaḥ śucā hy ṛtāḥ /
lomataḥ sam bharaty ato hy asya medhyam / kṛṣṇājinaṃ ca puṣkaraparṇaṃ ca saꣳ stṛṇātīyaṃ vai kṛṣṇājinam asau puṣkaraparṇam ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti / agnir devebhyo nilāyata tam atharvānv apaśyat / atharvā tvā prathamo nir amanthad agna iti
4 āha ya evainam anvapaśyat tenaivainaꣳ sam bharati tvām agne puṣkarād adhīty āha puṣkaraparṇe hy enam upaśritam avindat tam u tvā dadhyaṅṅ ṛṣir ity āha dadhyaṅ vā ātharvaṇas tejasvy āsīt teja evāsmin dadhāti tam u tvā pāthyo vṛṣety āha pūrvam evoditam uttareṇābhi gṛṇāti //
5 catasṛbhiḥ sam bharati catvāri chandāꣳsi chandobhir eva gāyatrībhir brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas triṣṭugbhī rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo yaṃ kāmayeta vasīyānt syād ity ubhayībhis tasya sam bharet tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāty aṣṭābhiḥ sam bharaty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgnis taꣳ sam bharati sīda hotar ity āha devatā evāsmai saꣳ sādayati ni hoteti manuṣyānt saꣳ sīdasveti vayāꣳsi janiṣvā hi jenyo agre ahnām ity āha devamanuṣyān evāsmai saꣳsannān pra janayati //
5.1.5 anuvāka 5 saṃbhṛtamṛdo yajñabhūmau samāharaṇam
1 krūram iva vā asyā etat karoti yat khanati / apa upa sṛjati / āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsyai śucaꣳ śamayati saṃ te vāyur mātariśvā dadhātv ity āha prāṇo vai vāyuḥ prāṇenaivāsyai prāṇaꣳ saṃ dadhāti saṃ te vāyur ity āha tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte tasmai ca devi vaṣaḍ astu
2 tubhyam ity āha ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtuṣv eva vṛṣṭiṃ dadhāti tasmāt sarvān ṛtūn varṣati yad vaṣaṭkuryād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ / vaḍ ity āha paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti sujāto jyotiṣā sahety anuṣṭubhopa nahyati / anuṣṭup
3 sarvāṇi chandāꣳsi chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyayaivainaṃ tanuvā pari dadhāti veduko vāso bhavati ya evaṃ veda vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ / ud u tiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ūtaya iti sāvitrībhyām ut tiṣṭhati savitṛprasūta evāsyordhvāṃ varuṇa menim ut sṛjati dvābhyām pratiṣṭhityai sa jāto garbho asi //
4 rodasyor ity āha / ime vai rodasī tayor eṣa garbho yad agniḥ tasmād evam āha / agne cārur vibhṛta oṣadhīṣv ity āha yadā hy etaṃ vibharanty atha cārutaro bhavati pra mātṛbhyo adhi kanikradad gā ity āha / oṣadhayo vā asya mātaraḥ tābhya evainam pra cyāvayati sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabha ā sādayati //
5 saṃ nahyaty evainam etayā sthemne gardabhena sam bharati tasmād gardabhaḥ paśūnām bhārabhāritamaḥ / gardabhena sam bharati tasmād gardabho 'py anāleśety anyān paśūn medyati / annaꣳ hy enenārkaꣳ sambharanti gardabhena sam bharati tasmād gardabho dviretāḥ san kaniṣṭham paśūnām pra jāyate / agnir hy asya yoniṃ nirdahati prajāsu vā eṣa etarhy ārūḍhaḥ //
6 sa īśvaraḥ prajāḥ śucā pradahaḥ śivo bhava prajābhya ity āha prajābhya evainaꣳ śamayati mānuṣībhyas tvam aṅgira ity āha mānavyo hi prajāḥ / mā dyāvāpṛthivī abhi śūśuco māntarikṣam mā vanaspatīn ity āha / ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati praitu vājī kanikradad ity āha vājī hy nānadad rāsabhaḥ patveti
7 āha rāsabha iti hy etam ṛṣayo 'vadan bharann agnim purīṣyam ity āha / agniꣳ hy eṣa bharati mā pādy āyuṣaḥ purety āha / āyur evāsmin dadhāti tasmād gardabhaḥ sarvam āyur eti tasmād gardabhe purāyuṣaḥ pramīte bibhyati vṛṣāgniṃ vṛṣaṇam bharann ity āha vṛṣā hy vṛṣāgniḥ apāṃ garbham
8 samudriyam ity āha / apāꣳ hy eṣa garbho yad agniḥ / agna ā yāhi vītaya iti vā imau lokau vyaitām agna ā yāhi vītaya iti yad āha / anayor lokayor vītyai pracyuto vā eṣa āyatanād agataḥ pratiṣṭhām / sa etarhy adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyati / ṛtaꣳ satyam ity āha / iyaṃ vā ṛtam asau
9 satyam anayor evainam prati ṣṭhāpayati nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ / varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yad agnir upanaddhaḥ / oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnim etam ity āha śāntyai vyasyan viśvā amatīr arātīr ity āha rakṣasām apahatyai niṣīdan no apa durmatiꣳ hanad ity āha pratiṣṭhityai / oṣadhayaḥ prati modadhvam //
10 enam ity āha / oṣadhayo vā agner bhāgadheyam / tābhir evainaꣳ sam ardhayati puṣpāvatīḥ supippalā ity āha tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti / ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnaꣳ sadhastham āsadad ity āha yābhya evainam pracyāvayati tāsv evainam prati ṣṭhāpayati dvābhyām upāvaharati pratiṣṭhityai //
5.1.6 anuvāka 6 ukhānirmāṇam
1 vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ / vi pājaseti vi sraꣳsayati savitṛprasūta evāsya viṣūcīṃ varuṇameniṃ vi sṛjati / apa upa sṛjati / āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsya śucaꣳ śamayati tisṛbhir upa sṛjati trivṛd vā agniḥ / yāvān evāgnis tasya śucaꣳ śamayati mitraḥ saꣳsṛjya pṛthivīm ity āha mitro vai śivo devānām / tenaiva
2 enaꣳ saꣳ sṛjati śāntyai yad grāmyāṇām pātrāṇāṃ kapālaiḥ saꣳsṛjed grāmyāṇi pātrāṇi śucārpayet /
armakapālaiḥ saꣳ sṛjati / etāni vā anupajīvanīyāni tāny eva śucārpayati śarkarābhiḥ saꣳ sṛjati dhṛtyai / atho śaṃtvāya / ajalomaiḥ saꣳ sṛjati / eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad ajā priyayaivainaṃ tanuvā saꣳ sṛjaty atho tejasā kṛṣṇājinasya lomabhiḥ sam
3 sṛjati yajño vai kṛṣṇājinam / yajñenaiva yajñaꣳ saꣳ sṛjati rudrāḥ sambhṛtya pṛthivīm ity āha / etā vā etaṃ devatā agre sam abharan tābhir evainaꣳ sam bharati makhasya śiro 'sīty āha yajño vai makhaḥ tasyaitac chiro yad ukhā tasmād evam āha yajñasya pade stha ity āha yajñasya hy ete
4 pade atho pratiṣṭhityai prānyābhir yacchaty anv anyair mantrayate mithunatvāya tryuddhiṃ karoti traya ime lokā eṣāṃ lokānām āptyai chandobhiḥ karoti vīryaṃ vai chandāꣳsi vīryeṇaivaināṃ karoti yajuṣā bilaṃ karoti vyāvṛttyai / iyatīṃ karoti prajāpatinā yajñamukhena sammitām / dvistanāṃ karoti dyāvāpṛthivyor dohāya catustanāṃ karoti paśūnāṃ dohāya / aṣṭāstanāṃ karoti chandasāṃ dohāya navāśrim abhicarataḥ kuryāt trivṛtam eva vajraꣳ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai kṛtvāya sa mahīm ukhām iti ni dadhāti devatāsv evainām prati ṣṭhāpayati //
5.1.7 anuvāka 7 ukhāsaṃskāraḥ
1 saptabhir dhūpayati sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ śira etad yajñasya yad ukhā śīrṣann eva yajñasya prāṇān dadhāti tasmāt sapta śīrṣan prāṇāḥ / aśvaśakena dhūpayati prājāpatyo vā aśvaḥ sayonitvāya / aditis tvety āha / iyaṃ vā aditiḥ / adityaivādityāṃ khanaty asyā akrūraṃkārāya na hi svaḥ svaꣳ hinasti devānāṃ tvā patnīr ity āha devānām
2 vā etām patnayo 'gre 'kurvan tābhir evaināṃ dadhāti dhiṣaṇās tvety āha vidyā vai dhiṣaṇāḥ / vidyābhir evainām abhīnddhe gnās tvety āha chandāꣳsi vai gnāḥ / chandobhir evaināꣳ śrapayati varūtrayas ttvety āha hotrā vai varūtrayaḥ / hotrābhir evainām pacati janayas tvety āha devānāṃ vai patnīḥ 3 janayas tābhir evainām pacati ṣaḍbhiḥ pacati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainām pacati dviḥ pacantv ity āha tasmād dviḥ saṃvatsarasya sasyam pacyate vāruṇy ukhābhīddhā maitriyopaiti śāntyai devas tvā savitod vapatv ity āha savitṛprasūta evainām brahmaṇā devatābhir ud vapati / apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa //
4 ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti / ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam ity āha pratiṣṭhityai / asuryam pātram anācchṛṇṇam ā chṛṇatti devatrākar ajakṣīreṇā ''cchṛṇatti paramaṃ vā etat payo yad ajakṣīram parameṇaivainam payasā ''cchṛṇatti yajuṣā vyāvṛttyai chandobhir ā chṛṇatti chandobhir vā eṣā kriyate chandobhir eva chandāꣳsy ā cchṛṇatti //
5..1.8 anuvāka 8 vahnipaśavaḥ
1 ekaviꣳśatyā māṣaiḥ puruṣaśīrṣam acchaiti / amedhyā vai māṣā amedhyam puruṣaśīrṣam amedhyair evāsyāmedhyaṃ niravadāya medhyaṃ kṛtvā harati / ekaviꣳśatir bhavanti / ekaviꣳśo vai puruṣaḥ puruṣasyāptyai vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam / saptadhā vitṛṇṇāṃ valmīkavapām prati ni dadhāti sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇair evainat sam ardhayati medhyatvāya yāvantaḥ
2 vai mṛtyubandhavas teṣāṃ yama ādhipatyam parīyāya yamagāthābhiḥ pari gāyati yamād evainad vṛṅkte tisṛbhiḥ pari gāyati traya ime lokāḥ / ebhya evainal lokebhyo vṛṅkte tasmād gāyate na deyam / gāthā hi tad vṛṅkte / agnibhyaḥ paśūn ā labhate kāmā vā agnayaḥ kāmān evāva runddhe yat paśūn nālabhetānavaruddhā asya
3 paśavaḥ syuḥ / yat paryagnikṛtān utsṛjed yajñaveśasaṃ kuryāt / yat saꣳsthāpayed yātayāmāni śīrṣāṇi syuḥ / yat paśūn ālabhate tenaiva paśūn ava runddhe yat paryagnikṛtān utsṛjati śīrṣṇām ayātayāmatvāya prājāpatyena saꣳ sthāpayati yajño vai prajāpatir yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etā āprīr apaśyat tābhir vai sa mukhataḥ
4 ātmānam āprīṇīta yad etā āpriyo bhavanti yajño vai prajāpatiḥ/ yajñam evaitābhir mukhata ā prīṇāti / aparimitachandaso bhavanti / aparimitaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai / ūnātiriktā mithunāḥ prajātyai lomaśaṃ vai nāmaitac chandaḥ prajāpateḥ paśavo lomaśāḥ paśūn evāva runddhe sarvāṇi vā etā rūpāṇi sarvāṇi rūpāṇy agnau citye kriyante tasmād etā agneś cityasya
5 bhavanti / ekaviꣳśatiꣳ sāmidhenīr anv āha rug vā ekaviꣳśo rucam eva gacchati / atho pratiṣṭhām eva pratiṣṭhā hy ekaviꣳśaḥ / caturviꣳśatim anv āha caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe parācīr anv āha parāṅ iva hi suvargo lokaḥ samās tvāgna ṛtavo vardhayantv ity āha samābhir evāgniṃ vardhayati //
6 ṛtubhiḥ saṃvatsaram / viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyā ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād ity āha mṛtyum evāsmād apa nudati / ud vayaṃ tamasas parīty āha pāpmā vai tamaḥ pāpmānam evāsmād apa hanti / aganma jyotir uttamam ity āha / asau vā ādityo jyotir uttamam ādityasyaiva sāyujyaṃ gacchati na saṃvatsaras tiṣṭhati nāsya śrīs tiṣṭhati yasyaitāḥ kriyante jyotiṣmatīm uttamām anv āha jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti suvargasya lokasyānukhyātyai //
5.1.9 anuvāka 9 ukhyasya jananam
1 ṣaḍbhir dīkṣayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainaṃ dīkṣayati saptabhir dīkṣayati sapta chandāꣳsi chandobhir evainaṃ dīkṣayati viśve devasya netur ity anuṣṭubhottamayā juhoti vāg vā tasmāt prāṇānāṃ vāg uttamā / ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam / tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ //
2 prajāpater āpatyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānāꣳ sṛṣṭyai yad arciṣi pravṛñjyād bhūtam ava rundhīta yad aṅgāreṣu bhaviṣyat / aṅgāreṣu pra vṛṇakti bhaviṣyad evāva runddhe bhaviṣyad dhi bhūyo bhūtāt / dvābhyām pra vṛṇakti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmaṇā vā eṣā yajuṣā sambhṛtā yad ukhā sā yad bhidyetā''rtim ārchet
3 yajamāno hanyetāsya yajñaḥ / mitraitām ukhāṃ tapety āha brahma vai mitraḥ/ brahmann evainām prati ṣṭhāpayati nārtim ārchati yajamāno nāsya yajño hanyate yadi bhidyeta tair eva kapālaiḥ saꣳ sṛjet saiva tataḥ prāyaścittiḥ / yo gataśrīḥ syān mathitvā tasyāva dadhyāt / bhūto vā sa svāṃ
4 devatām upaiti yo bhūtikāmaḥ syāt / ya ukhāyai sambhavet sa eva tasya syāt / ato hy eṣa sambhavati / eṣa vai svayambhūr nāma bhavaty eva yaṃ kāmayeta bhrātṛvyam asmai janayeyam ity anyatas tasyāhṛtyāva dadhyāt sākṣād evāsmai bhrātṛvyaṃ janayati / ambarīṣād annakāmasyāva dadhyāt / ambarīṣe vā annam bhriyate sayony evānnam
5 ava runddhe muñjān ava dadhāti / ūrg vai muñjāḥ / ūrjam evāsmā api dadhāti / agnir devebhyo nilāyata sa krumukam prāviśat krumukam ava dadhāti yad evāsya tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe / ājyena saṃ yauti / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā //
6 vaikaṃkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe śamīmayīm ā dadhāti śāntyai sīda tvam mātur asyā upastha iti tisṛbhir jātam upa tiṣṭhate traya ime lokāḥ / eṣv eva lokeṣv āvidaṃ gacchati / atho prāṇān evā''tman dhatte //
5.1.10 anuvāka 10 ukhyadhāraṇam
1 na ha sma vai purāgnir aparaśuvṛkṇaṃ dahati tad asmai prayoga evarṣir asvadayat / yad agne yāni kāni ceti samidham ā dadhāti / aparaśuvṛkṇam evāsmai svadayati sarvam asmai svadate ya evaṃ veda / audumbarīm ā dadhāti / ūrg vā udumbaraḥ / ūrjam evāsmā api dadhāti prajāpatir agnim asṛjata taꣳ sṛṣṭaꣳ rakṣāꣳsi
2 ajighāꣳsan / sa etad rākṣoghnam apaśyat tena vai sa rakṣāꣳsy apāhata yad rākṣoghnam bhavaty agner eva tena jātād rakṣāꣳsy apa hanti / āśvatthīm ā dadhāti / aśvattho vai vanaspatīnāꣳ sapatnasāho vijityai vaikaṅkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe śamīmayīm ā dadhāti śāntyai saꣳśitam me brahmod eṣām bāhū atiram ity uttame audumbarī
3 vācayati brahmaṇaiva kṣatraꣳ saꣳ śayati kṣatreṇa brahma tasmād brāhmaṇo rājanyavān aty anyam brāhmaṇaṃ tasmād rājanyo brāhmaṇavān aty anyaꣳ rājanyam mṛtyur vā eṣa yad agniḥ / amṛtaꣳ hiraṇyam / rukmam antaram prati muñcate / amṛtam eva mṛtyor antar dhatte / ekaviꣳśatinirbādho bhavati / ekaviꣳśatir vai devalokā dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv ādityaḥ
4 ekaviꣳśa etāvanto vai devalokāḥ tebhya eva bhrātṛvyam antar eti nirbādhair vai devā asurān nirbādhe 'kurvata tan nirbādhānāṃ nirbādhatvam / nirbādhī bhavati bhrātṛvyān eva nirbādhe kurute sāvitriyā prati muñcate prasūtyai naktoṣāsety uttarayā / ahorātrābhyām evainam ud yacchate devā agniṃ dhārayan draviṇodā ity āha prāṇā vai devā draviṇodāḥ / ahorātrābhyām evainam udyatya
5 prāṇair dādhāra / āsīnaḥ prati muñcate tasmād āsīnāḥ prajāḥ pra jāyante kṛṣṇājinam uttaram / tejo vai hiraṇyam brahma kṛṣṇājinam / tejasā caivainam brahmaṇā cobhayataḥ pari gṛhṇāti ṣaḍudyāmaꣳ śikyam bhavati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainam ud yacchate yad dvādaśodyāmaꣳ saṃvatsareṇaiva mauñjam bhavati / ūrg vai muñjāḥ / ūrjaivainaꣳ sam ardhayati suparṇo 'si garutmān ity avekṣate rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe divaṃ gaccha suvaḥ patety āha suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati //
5.1.11 anuvāka 11 aśvamedhasambandhi prayājayājyābhidhānam
1 samiddho añjan kṛdaram matīnāṃ ghṛtam agne madhumat pinvamānaḥ / vājī vahan vājinaṃ jātavedo devānāṃ vakṣi priyam ā sadhaḥstham // ghṛtenāñjant sam patho devayānān prajānan vājy apy etu devān / anu tvā sapte pradiśaḥ sacantāꣳ svadhām asmai yajamānāya dhehi // īḍyaś cāsi vandyaś ca vājinn āśuś cāsi medhyaś ca sapte / agniṣ ṭvā
2 devair vasubhiḥ sajoṣāḥ prītaṃ vahniṃ vahatu jātavedāḥ // stīrṇam barhiḥ suṣṭarīmā juṣāṇoru pṛthu prathamānam pṛthivyām / devebhir yuktam aditiḥ sajoṣāḥ syonaṃ kṛṇvānā suvite dadhātu // etā u vaḥ subhagā viśvarūpā vi pakṣobhiḥ śrayamāṇā ud ātaiḥ / ṛṣvāḥ satīḥ kavaṣaḥ śumbhamānā dvāro devīḥ suprāyaṇā bhavantu // antarā mitrāvaruṇā carantī mukhaṃ yajñānām abhi saṃvidāne / uṣāsā vām
3 suhiraṇye suśilpe ṛtasya yonāv iha sādayāmi // prathamā vāꣳ sarathinā suvarṇā devau paśyantau bhuvanāni viśvā / apiprayaṃ codanā vām mimānā hotārā jyotiḥ pradiśā diśantā // ādityair no bhāratī vaṣṭu yajñaꣳ sarasvatī saha rudrair na āvīt / iḍopahūtā vasubhiḥ sajoṣā yajñaṃ no devīr amṛteṣu dhatta // tvaṣṭā vīraṃ devakāmaṃ jajāna tvaṣṭur arvā jāyata āśur aśvaḥ /
4 tvaṣṭedaṃ viśvam bhuvanaṃ jajāna bahoḥ kartāram iha yakṣi hotaḥ // aśvo ghṛtena tmanyā samakta upa devāꣳ ṛtuśaḥ pātha etu / vanaspatir devalokam prajānann agninā havyā svaditāni vakṣat // prajāpates tapasā vāvṛdhānaḥ sadyo jāto dadhiṣe yajñam agne / svāhākṛtena haviṣā purogā yāhi sādhyā havir adantu devāḥ //
5.1.1 anuvāka 1 sāvitrāhutyabhrisvīkārayorabhidhānam
sāvitrāṇi juhoti
prasūtyai
caturgṛhītena juhoti
catuṣpādaḥ paśavaḥ
paśūn evāva runddhe
catasro diśaḥ /
dikṣv eva prati tiṣṭhati
chandāꣳsi devebhyo 'pākrāman
na vo 'bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti
tebhya etac caturgṛhītam adhārayan
puro'nuvākyāyai yājyāyai devatāyai vaṣaṭkārāya
yac caturgṛhītaṃ juhoti chandāꣳsy eva tat prīṇāti
tāny asya prītāni devebhyo havyaṃ vahanti
yaṃ kāmayeta
pāpīyānt syād ity ekaikaṃ tasya juhuyāt /
āhutībhir evainam apa gṛhṇāti pāpīyān bhavati
yaṃ kāmayeta
vasīyānt syād iti sarvāṇi tasyānudrutya juhuyāt /
āhutyaivainam abhi kramayati vasīyān bhavati /
atho yajñasyaivaiṣābhikrāntiḥ /
eti vā eṣa yajñamukhād ṛddhyā yo 'gner devatāyā eti /
aṣṭāv etāni sāvitrāṇi bhavanti /
aṣṭākṣarā gāyatrī
gāyatraḥ
agnis
tenaiva yajñamukhād ṛddhyā agner devatāyai naiti /
aṣṭau sāvitrāṇi bhavanty āhutir navamī
trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati
yadi kāmayeta
chandāꣳsi yajñayaśasenārpayeyam ity ṛcam antamāṃ kuryāt /
chandāꣳsy eva yajñayaśasenārpayati
yadi kāmayeta
yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam iti yajur antamaṃ kuryāt /
yajamānam eva yajñayaśasenārpayati /
ṛcā stomaꣳ sam ardhayeti
āha
samṛddhyai
caturbhir abhrim ā datte
catvāri chandāꣳsi
chandobhir eva
devasya tvā savituḥ prasava ity āha
prasūtyai /
agnir devebhyo nilāyata
sa veṇum prāviśat
sa etāmūtim anu sam acarad yad veṇoḥ suṣiram /
suṣirābhrir bhavati sayonitvāya
sa yatrayatrāvasat tat kṛṣṇam abhavat
kalmāṣī bhavati rūpasamṛddhyai /
ubhayataḥkṣṇūr bhavati /
itaś cāmutaś cārkasyāvaruddhyai
vyāmamātrī bhavati /
etāvad vai puruṣe vīryam /
vīryasammitā /
aparimitā bhavati /
aparimitasyāvaruddhyai
yo vanaspatīnām phalagrahiḥ sa eṣāṃ vīryāvān
phalagrahir veṇuḥ /
vaiṇavī bhavati vīryasyāvaruddhyai //
5.1.2 anuvāka 2 mṛtkhananagamanapūrvakamaśvena bhūmyākramaṇam
vyṛddhaṃ vā etad yajñasya yad ayajuṣkeṇa kriyate /
imām agṛbhṇan raśanām ṛtasyety aśvābhidhānīm ā datte
yajuṣkṛtyai yajñasya samṛddhyai
pratūrtaṃ vājinn ā dravety aśvam abhi dadhāti
rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe
yuñjāthāꣳ rāsabhaṃ yuvam iti gardabham
asaty eva gardabham prati ṣṭhāpayati
tasmād aśvād gardabho 'sattaraḥ /
yogeyoge tavastaram ity āha
yoge yoga evainaṃ yuṅkte
vājevāje havāmaha ity āha /
annaṃ vai vājaḥ /
annam evāva runddhe
sakhāya indramūtaya ity āha /
indriyam evāva runddhe /
agnir devebhyo nilāyata
tam prajāpatir anv avindat
prājāpatyo 'śvaḥ /
aśvena sam bharaty anuvittyai
pāpavasyasaṃ vā etat kriyate yac chreyasā ca pāpīyasā ca samānaṃ karma kurvanti
pāpīyān
hy aśvād gardabhaḥ /
aśvam pūrvaṃ nayanti pāpavasyasasya vyāvṛttyai
tasmāc chreyāꣳsam pāpīyān paścād anv eti
bahur vai bhavato bhrātṛvyaḥ /
bhavatīva khalu vā eṣa yo 'gnim cinute
vajry aśvaḥ
pratūrvann ehy avakrāmann aśastīr ity āha
vajreṇaiva pāpmānam bhrātṛvyam ava krāmati
rudrasya gāṇapatyād ity āha
raudrā vai paśavo rudrād eva
paśūn niryācyātmane karma kurute
pūṣṇā sayujā sahety āha
pūṣā vā adhvanāꣳ saṃnetā
samaṣṭyai
purīṣāyatano vā eṣa yad agniḥ /
aṅgiraso vā etam agre devatānāꣳ sam abharan
pṛthivyāḥ sadhasthād agnim purīṣyam aṅgirasvad acchehīty āha
sāyatanam evainaṃ devatābhiḥ sam bharati /
agnim purīṣyam aṅgirasvad acchema ity āha
yena
saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte
prajāpataye pratiprocyāgniḥ sambhṛtya ity āhuḥ /
iyaṃ vai prajāpatiḥ
tasyā etac chrotraṃ yad valmīkaḥ /
agnim purīṣyam aṅgirasvad bhariṣyāma iti valmīkavapām upa tiṣṭhate
sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgniꣳ sam bharati /
agnim purīṣyam aṅgirasvad bharāma ity āha
yena saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte/
anv agnir uṣasām agram
akhyad ity āha /
anukhyātyai /
āgatya vājy adhvana ākramya vājin pṛthivīm ity āha /
icchaty evainam pūrvayā vindaty uttarayā
dvābhyām ā kramayati
pratiṣṭhityai /
anurūpābhyām /
tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante
dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ity āha /
ebhyo vā etaṃ lokebhyaḥ prajāpatiḥ sam airayat /
rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe
vajrī vā eṣa yad aśvaḥ /
dadbhir anyatodadbhyo bhūyām̐ lomabhir ubhayādadbhyaḥ /
yaṃ dviṣyāt tam adhaspadaṃ dhyāyet /
vajreṇaivainaꣳ stṛṇute //
5.1.3 anuvāka 3 aśvākramaṇapūrvaka bhūsaṃskārābhidhānam
ut krāmod akramīd iti dvābhyām ut kramayati
pratiṣṭhityai /
anurūpābhyām /
tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante /
apa upa sṛjati
yatra vā āpa upagacchanti tad oṣadhayaḥ prati tiṣṭhanti /
oṣadhīḥ pratitiṣṭhantīḥ paśavo 'nu prati tiṣṭhanti
paśūn yajñaḥ /
yajñaṃ yajamānaḥ /
yajamānam prajāḥ
tasmād apa upa sṛjati
pratiṣṭhityai
yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ
syād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ /
hiraṇyam upāsya juhoti /
agnivaty eva juhoti
nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti
jigharmy agnim manasā ghṛtenety āha
manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati
pratikṣyantam bhuvanāni viśvety āha
sarvaꣳ hy eṣa pratyaṅ kṣeti
pṛthuṃ tiraścā vayasa bṛhantam ity āha /
alpo hy eṣa jāto mahān
bhavati
vyaciṣṭham annaꣳ rabhasaṃ vidānam ity āha /
annam evāsmai svadayati
sarvam asmai svadate ya evaṃ veda /
ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenety āha
tasmād yat puruṣo manasābhigacchati tad vācā vadati /
arakṣasety āha
rakṣasām apahatyai
martyaśrī spṛhayadvarṇo agnir ity āha /
apacitim evāsmin dadhāti /
apacitimān bhavati ya evaṃ
veda
manasā tvai tām āptum arhati yām adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhoti
manasvatībhyāṃ juhoti /
āhutyor āptyai
dvābhyām
pratiṣṭhityai
yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti /
etarhi khalu vā etad yajñamukhaṃ yarhy enad āhutir aśnute
pari likhati
rakṣasām apahatyai
tisṛbhiḥ pari likhati
trivṛd vā agniḥ /
yāvān evāgnis tasmād rakṣāꣳsy apa hanti
gāyatriyā pari likhati
tejo vai gāyatrī
tejasaivainam pari gṛhṇāti
triṣṭubhā pari likhati /
indriyaṃ vai
indriyeṇaivainam pari gṛhṇāti /
anuṣṭubhā pari likhati /
anuṣṭup sarvāṇi chandāꣳsi paribhūḥ paryāptyai
madhyato 'nuṣṭubhā
vāg vā
tasmān madhyato vācā vadāmaḥ /
gāyatriyā prathamayā pari likhaty athānuṣṭubhātha triṣṭubhā
tejo vai gāyatrī yajño 'nuṣṭug indriyaṃ
tejasā caivendriyeṇa cobhayato yajñam pari gṛhṇāti //
5.1.4 anuvāka 4 mṛdaḥkhananapūrvakaṃ carmapatrayoḥ saṃbharaṇam
devasya tvā savituḥ prasava iti khanati prasūtyā atho dhūmam evaitena janayati
jyotiṣmantaṃ tvāgne supratīkam ity āha jyotir evaitena janayati
so 'gnir jātaḥ prajāḥ śucārpayat taṃ devā ardharcenāśamayan /
śivam prajābhyo 'hiꣳsantam ity āha prajābhya evainaꣳ śamayati
dvābhyāṃ khanati pratiṣṭhityai /
apām pṛṣṭham asīti puṣkaraparṇam ā
haraty apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇaꣳ rūpeṇaivainad ā harati
puṣkaraparṇena sam bharati yonir vā agneḥ puṣkaraparṇaꣳ sayonim evāgniꣳ sam bharati
kṛṣṇājinena sam bharati yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajñenaiva yajñaꣳ sam bharati
yad grāmyāṇām paśūnāṃ carmaṇā sambhared grāmyān paśūñ chucārpayet kṛṣṇājinena sam bharaty āraṇyān eva paśūn
śucārpayati
tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāꣳsaḥ śucā hy ṛtāḥ /
lomataḥ sam bharaty ato hy asya medhyam /
kṛṣṇājinaṃ ca puṣkaraparṇaṃ ca saꣳ stṛṇātīyaṃ vai kṛṣṇājinam asau puṣkaraparṇam ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti /
agnir devebhyo nilāyata tam atharvānv apaśyat /
atharvā tvā prathamo nir amanthad agna iti
āha ya evainam anvapaśyat tenaivainaꣳ sam bharati
tvām agne puṣkarād adhīty āha puṣkaraparṇe hy enam upaśritam avindat
tam u tvā dadhyaṅṅ ṛṣir ity āha dadhyaṅ vā ātharvaṇas tejasvy āsīt teja evāsmin dadhāti
tam u tvā pāthyo vṛṣety āha pūrvam evoditam uttareṇābhi gṛṇāti
catasṛbhiḥ sam bharati catvāri chandāꣳsi chandobhir eva
gāyatrībhir brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas
triṣṭugbhī rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo
yaṃ kāmayeta vasīyānt syād ity ubhayībhis tasya sam bharet tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāty
aṣṭābhiḥ sam bharaty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgnis taꣳ sam bharati
sīda hotar ity āha devatā evāsmai saꣳ sādayati
ni hoteti manuṣyānt saꣳ sīdasveti vayāꣳsi
janiṣvā hi jenyo agre ahnām ity āha devamanuṣyān evāsmai saꣳsannān pra janayati //
5.1.5 anuvāka 5 saṃbhṛtamṛdo yajñabhūmau samāharaṇam
krūram iva vā asyā etat karoti yat khanati /
apa upa sṛjati /
āpo vai śāntāḥ
śāntābhir evāsyai śucaꣳ śamayati
saṃ te vāyur mātariśvā dadhātv ity āha
prāṇo vai vāyuḥ
prāṇenaivāsyai prāṇaꣳ saṃ dadhāti
saṃ te vāyur ity āha
tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte
tasmai ca devi vaṣaḍ astu
tubhyam ity āha
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtuṣv eva vṛṣṭiṃ dadhāti
tasmāt sarvān ṛtūn varṣati
yad vaṣaṭkuryād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ /
vaḍ ity āha
paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti
nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti
sujāto jyotiṣā sahety anuṣṭubhopa nahyati /
anuṣṭup
sarvāṇi chandāꣳsi
chandāꣳsi khalu vā agneḥ priyā tanūḥ
priyayaivainaṃ tanuvā pari dadhāti
veduko vāso bhavati ya evaṃ veda vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ /
ud u tiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ūtaya iti sāvitrībhyām ut tiṣṭhati
savitṛprasūta evāsyordhvāṃ varuṇa menim ut sṛjati
dvābhyām
pratiṣṭhityai
sa jāto garbho asi
rodasyor ity āha /
ime vai rodasī
tayor eṣa garbho yad agniḥ
tasmād evam āha /
agne cārur vibhṛta oṣadhīṣv ity āha
yadā hy etaṃ vibharanty atha cārutaro bhavati
pra mātṛbhyo adhi kanikradad gā ity āha /
oṣadhayo vā asya mātaraḥ
tābhya evainam pra cyāvayati
sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabha ā sādayati
saṃ nahyaty evainam etayā sthemne
gardabhena sam bharati
tasmād gardabhaḥ paśūnām bhārabhāritamaḥ /
gardabhena sam bharati
tasmād gardabho 'py anāleśety anyān paśūn medyati /
annaꣳ hy enenārkaꣳ sambharanti
gardabhena sam bharati
tasmād gardabho dviretāḥ san kaniṣṭham paśūnām pra jāyate /
agnir hy asya yoniṃ nirdahati
prajāsu vā eṣa etarhy ārūḍhaḥ
sa īśvaraḥ prajāḥ śucā pradahaḥ
śivo bhava prajābhya ity āha
prajābhya evainaꣳ śamayati
mānuṣībhyas tvam aṅgira ity āha
mānavyo hi prajāḥ /
mā dyāvāpṛthivī abhi śūśuco māntarikṣam mā vanaspatīn ity āha /
ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati
praitu vājī kanikradad ity āha
vājī hy
nānadad rāsabhaḥ patveti
āha
rāsabha iti hy etam ṛṣayo 'vadan
bharann agnim purīṣyam ity āha /
agniꣳ hy eṣa bharati
mā pādy āyuṣaḥ purety āha /
āyur evāsmin dadhāti
tasmād gardabhaḥ sarvam āyur eti
tasmād gardabhe purāyuṣaḥ pramīte bibhyati
vṛṣāgniṃ vṛṣaṇam bharann ity āha
vṛṣā hy
vṛṣāgniḥ
apāṃ garbham
samudriyam ity āha /
apāꣳ hy eṣa garbho yad agniḥ /
agna ā yāhi vītaya iti vā imau lokau vyaitām
agna ā yāhi vītaya iti yad āha /
anayor lokayor vītyai
pracyuto vā eṣa āyatanād agataḥ pratiṣṭhām /
sa etarhy adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyati /
ṛtaꣳ satyam ity āha /
iyaṃ vā ṛtam asau
satyam
anayor evainam prati ṣṭhāpayati nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ /
varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yad agnir upanaddhaḥ /
oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnim etam ity āha
śāntyai
vyasyan viśvā amatīr arātīr ity āha
rakṣasām apahatyai
niṣīdan no apa durmatiꣳ hanad ity āha
pratiṣṭhityai /
oṣadhayaḥ prati modadhvam
enam ity āha /
oṣadhayo vā agner bhāgadheyam /
tābhir evainaꣳ sam ardhayati
puṣpāvatīḥ supippalā ity āha
tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti /
ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnaꣳ sadhastham āsadad ity āha
yābhya evainam pracyāvayati tāsv evainam prati ṣṭhāpayati
dvābhyām upāvaharati
pratiṣṭhityai //
5.1.6anuvāka 6 ukhānirmāṇam
vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ /
vi pājaseti vi sraꣳsayati
savitṛprasūta evāsya viṣūcīṃ varuṇameniṃ vi sṛjati /
apa upa sṛjati /
āpo vai śāntāḥ
śāntābhir evāsya śucaꣳ śamayati
tisṛbhir upa sṛjati
trivṛd vā agniḥ /
yāvān evāgnis tasya śucaꣳ śamayati
mitraḥ saꣳsṛjya pṛthivīm ity āha
mitro vai śivo devānām /
tenaiva
enaꣳ saꣳ sṛjati
śāntyai
yad grāmyāṇām pātrāṇāṃ kapālaiḥ saꣳsṛjed grāmyāṇi pātrāṇi śucārpayet /
armakapālaiḥ saꣳ sṛjati /
etāni vā anupajīvanīyāni
tāny eva śucārpayati
śarkarābhiḥ saꣳ sṛjati
dhṛtyai /
atho śaṃtvāya /
ajalomaiḥ saꣳ sṛjati /
eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad ajā
priyayaivainaṃ tanuvā saꣳ sṛjaty atho tejasā
kṛṣṇājinasya lomabhiḥ sam
sṛjati
yajño vai kṛṣṇājinam /
yajñenaiva yajñaꣳ saꣳ sṛjati
rudrāḥ sambhṛtya pṛthivīm ity āha /
etā vā etaṃ devatā agre sam abharan
tābhir evainaꣳ sam bharati
makhasya śiro 'sīty āha
yajño vai makhaḥ
tasyaitac chiro yad ukhā
tasmād evam āha
yajñasya pade stha ity āha
yajñasya hy ete
pade
atho pratiṣṭhityai
prānyābhir yacchaty anv anyair mantrayate
mithunatvāya
tryuddhiṃ karoti traya ime lokā eṣāṃ lokānām āptyai
chandobhiḥ karoti
vīryaṃ vai chandāꣳsi
vīryeṇaivaināṃ karoti
yajuṣā bilaṃ karoti
vyāvṛttyai /
iyatīṃ karoti
prajāpatinā yajñamukhena sammitām /
dvistanāṃ karoti
dyāvāpṛthivyor dohāya
catustanāṃ karoti
paśūnāṃ dohāya /
aṣṭāstanāṃ karoti
chandasāṃ dohāya
navāśrim abhicarataḥ kuryāt
trivṛtam eva vajraꣳ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati
stṛtyai
kṛtvāya sa mahīm ukhām iti ni dadhāti
devatāsv evainām prati ṣṭhāpayati //
5.1.7 anuvāka 7 ukhāsaṃskāraḥ
saptabhir dhūpayati
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ
śira etad yajñasya yad ukhā
śīrṣann eva yajñasya prāṇān dadhāti
tasmāt sapta śīrṣan prāṇāḥ /
aśvaśakena dhūpayati
prājāpatyo vā aśvaḥ
sayonitvāya /
aditis tvety āha /
iyaṃ vā aditiḥ /
adityaivādityāṃ khanaty asyā akrūraṃkārāya
na hi svaḥ svaꣳ hinasti
devānāṃ tvā patnīr ity āha
devānām
vā etām patnayo 'gre 'kurvan
tābhir evaināṃ dadhāti
dhiṣaṇās tvety āha
vidyā vai dhiṣaṇāḥ /
vidyābhir evainām abhīnddhe
gnās tvety āha
chandāꣳsi vai gnāḥ /
chandobhir evaināꣳ śrapayati
varūtrayas ttvety āha
hotrā vai varūtrayaḥ /
hotrābhir evainām pacati
janayas tvety āha
devānāṃ vai patnīḥ
janayas
tābhir evainām pacati
ṣaḍbhiḥ pacati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainām pacati
dviḥ pacantv ity āha
tasmād dviḥ saṃvatsarasya sasyam pacyate
vāruṇy ukhābhīddhā
maitriyopaiti
śāntyai
devas tvā savitod vapatv ity āha
savitṛprasūta evainām brahmaṇā devatābhir ud vapati /
apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa
ity āha
tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti /
ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam ity āha
pratiṣṭhityai /
asuryam pātram anācchṛṇṇam
ā chṛṇatti devatrākar
ajakṣīreṇā ''cchṛṇatti
paramaṃ vā etat payo yad ajakṣīram
parameṇaivainam payasā ''cchṛṇatti
yajuṣā
vyāvṛttyai
chandobhir ā chṛṇatti
chandobhir vā eṣā kriyate
chandobhir eva chandāꣳsy ā cchṛṇatti //
5..1.8 anuvāka 8 vahnipaśavaḥ
ekaviꣳśatyā māṣaiḥ puruṣaśīrṣam acchaiti /
amedhyā vai māṣā amedhyam puruṣaśīrṣam
amedhyair evāsyāmedhyaṃ niravadāya medhyaṃ kṛtvā harati /
ekaviꣳśatir bhavanti /
ekaviꣳśo vai puruṣaḥ
puruṣasyāptyai
vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam /
saptadhā vitṛṇṇāṃ valmīkavapām prati ni dadhāti
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ
prāṇair evainat sam ardhayati
medhyatvāya
yāvantaḥ
vai mṛtyubandhavas teṣāṃ yama ādhipatyam parīyāya
yamagāthābhiḥ pari gāyati
yamād evainad vṛṅkte
tisṛbhiḥ pari gāyati
traya ime lokāḥ /
ebhya evainal lokebhyo vṛṅkte
tasmād gāyate na deyam /
gāthā hi tad vṛṅkte /
agnibhyaḥ paśūn ā labhate
kāmā vā agnayaḥ
kāmān evāva runddhe
yat paśūn nālabhetānavaruddhā asya
paśavaḥ syuḥ /
yat paryagnikṛtān utsṛjed yajñaveśasaṃ kuryāt /
yat saꣳsthāpayed yātayāmāni śīrṣāṇi syuḥ /
yat paśūn ālabhate tenaiva paśūn ava runddhe
yat paryagnikṛtān utsṛjati śīrṣṇām ayātayāmatvāya
prājāpatyena saꣳ sthāpayati yajño vai prajāpatir yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati
prajāpatiḥ prajā asṛjata
sa riricāno 'manyata
sa etā āprīr apaśyat
tābhir vai sa mukhataḥ
ātmānam āprīṇīta
yad etā āpriyo bhavanti
yajño vai prajāpatiḥ/
yajñam evaitābhir mukhata ā prīṇāti /
aparimitachandaso bhavanti /
aparimitaḥ prajāpatiḥ
prajāpater āptyai /
ūnātiriktā mithunāḥ
prajātyai
lomaśaṃ vai nāmaitac chandaḥ prajāpateḥ
paśavo lomaśāḥ
paśūn evāva runddhe
sarvāṇi vā etā rūpāṇi
sarvāṇi rūpāṇy agnau citye kriyante
tasmād etā agneś cityasya
bhavanti /
ekaviꣳśatiꣳ sāmidhenīr anv āha
rug vā ekaviꣳśo rucam eva gacchati /
atho pratiṣṭhām eva pratiṣṭhā hy ekaviꣳśaḥ /
caturviꣳśatim anv āha
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ
sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe
parācīr anv āha
parāṅ iva hi suvargo lokaḥ
samās tvāgna ṛtavo vardhayantv ity āha
samābhir evāgniṃ vardhayati
ṛtubhiḥ saṃvatsaram /
viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyā ity āha
tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti
praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād ity āha
mṛtyum evāsmād apa nudati /
ud vayaṃ tamasas parīty āha
pāpmā vai tamaḥ
pāpmānam evāsmād apa hanti /
aganma jyotir uttamam ity āha /
asau vā ādityo jyotir uttamam
ādityasyaiva sāyujyaṃ gacchati
na saṃvatsaras tiṣṭhati nāsya śrīs tiṣṭhati yasyaitāḥ kriyante
jyotiṣmatīm uttamām anv āha
jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti
suvargasya lokasyānukhyātyai //
5.1.9 anuvāka 9 ukhyasya jananam
ṣaḍbhir dīkṣayati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainaṃ dīkṣayati
saptabhir dīkṣayati
sapta chandāꣳsi
chandobhir evainaṃ dīkṣayati
viśve devasya netur ity anuṣṭubhottamayā juhoti
vāg vā
tasmāt prāṇānāṃ vāg uttamā /
ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam /
tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti
pūrṇayā juhoti
pūrṇa iva hi prajāpatiḥ
prajāpater āpatyai
nyūnayā juhoti
nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata
prajānāꣳ sṛṣṭyai
yad arciṣi pravṛñjyād bhūtam ava rundhīta
yad aṅgāreṣu bhaviṣyat /
aṅgāreṣu pra vṛṇakti
bhaviṣyad evāva runddhe
bhaviṣyad dhi bhūyo bhūtāt /
dvābhyām pra vṛṇakti
dvipād yajamānaḥ
pratiṣṭhityai
brahmaṇā vā eṣā yajuṣā sambhṛtā yad ukhā
sā yad bhidyetā''rtim ārchet
yajamāno hanyetāsya yajñaḥ /
mitraitām ukhāṃ tapety āha
brahma vai mitraḥ/
brahmann evainām prati ṣṭhāpayati
nārtim ārchati yajamāno nāsya yajño hanyate
yadi bhidyeta tair eva kapālaiḥ saꣳ sṛjet
saiva tataḥ prāyaścittiḥ /
yo gataśrīḥ syān mathitvā tasyāva dadhyāt /
bhūto vā
sa svāṃ
devatām upaiti yo bhūtikāmaḥ syāt /
ya ukhāyai sambhavet sa eva tasya syāt /
ato hy eṣa sambhavati /
eṣa vai svayambhūr nāma
bhavaty eva
yaṃ kāmayeta
bhrātṛvyam asmai janayeyam ity anyatas tasyāhṛtyāva dadhyāt
sākṣād evāsmai bhrātṛvyaṃ janayati /
ambarīṣād annakāmasyāva dadhyāt /
ambarīṣe vā annam bhriyate
sayony evānnam
ava runddhe
muñjān ava dadhāti /
ūrg vai muñjāḥ /
ūrjam evāsmā api dadhāti /
agnir devebhyo nilāyata
sa krumukam prāviśat
krumukam ava dadhāti
yad evāsya tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe /
ājyena saṃ yauti /
etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam
priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā
vaikaṃkatīm ā dadhāti
bhā evāva runddhe
śamīmayīm ā dadhāti
śāntyai
sīda tvam mātur asyā upastha iti tisṛbhir jātam upa tiṣṭhate
traya ime lokāḥ /
eṣv eva lokeṣv āvidaṃ gacchati /
atho prāṇān evā''tman dhatte //
5.1.10 anuvāka 10 ukhyadhāraṇam
na ha sma vai purāgnir aparaśuvṛkṇaṃ dahati
tad asmai prayoga evarṣir asvadayat /
yad agne yāni kāni ceti samidham ā dadhāti /
aparaśuvṛkṇam evāsmai svadayati
sarvam asmai svadate ya evaṃ veda /
audumbarīm ā dadhāti /
ūrg vā udumbaraḥ /
ūrjam evāsmā api dadhāti
prajāpatir agnim asṛjata
taꣳ sṛṣṭaꣳ rakṣāꣳsi
ajighāꣳsan /
sa etad rākṣoghnam apaśyat
tena vai sa rakṣāꣳsy apāhata
yad rākṣoghnam bhavaty agner eva tena jātād rakṣāꣳsy apa hanti /
āśvatthīm ā dadhāti /
aśvattho vai vanaspatīnāꣳ sapatnasāho vijityai
vaikaṅkatīm ā dadhāti
bhā evāva runddhe
śamīmayīm ā dadhāti
śāntyai
saꣳśitam me brahmod eṣām bāhū atiram ity uttame audumbarī
vācayati
brahmaṇaiva kṣatraꣳ saꣳ śayati kṣatreṇa brahma
tasmād brāhmaṇo rājanyavān aty anyam brāhmaṇaṃ tasmād rājanyo brāhmaṇavān aty anyaꣳ rājanyam
mṛtyur vā eṣa yad agniḥ /
amṛtaꣳ hiraṇyam /
rukmam antaram prati muñcate /
amṛtam eva mṛtyor antar dhatte /
ekaviꣳśatinirbādho bhavati /
ekaviꣳśatir vai devalokā dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv ādityaḥ
ekaviꣳśa etāvanto vai devalokāḥ
tebhya eva bhrātṛvyam antar eti
nirbādhair vai devā asurān nirbādhe 'kurvata
tan nirbādhānāṃ nirbādhatvam /
nirbādhī bhavati
bhrātṛvyān eva nirbādhe kurute
sāvitriyā prati muñcate
prasūtyai
naktoṣāsety uttarayā /
ahorātrābhyām evainam ud yacchate
devā agniṃ dhārayan draviṇodā ity āha
prāṇā vai devā draviṇodāḥ /
ahorātrābhyām evainam udyatya
prāṇair dādhāra /
āsīnaḥ prati muñcate
tasmād āsīnāḥ prajāḥ pra jāyante
kṛṣṇājinam uttaram /
tejo vai hiraṇyam brahma kṛṣṇājinam /
tejasā caivainam brahmaṇā cobhayataḥ pari gṛhṇāti
ṣaḍudyāmaꣳ śikyam bhavati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainam ud yacchate
yad dvādaśodyāmaꣳ saṃvatsareṇaiva
mauñjam bhavati /
ūrg vai muñjāḥ /
ūrjaivainaꣳ sam ardhayati
suparṇo 'si garutmān ity avekṣate
rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe
divaṃ gaccha suvaḥ patety āha
suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati //
5.1.11 anuvāka 11 aśvamedhasambandhi prayājayājyābhidhānam
samiddho añjan kṛdaram matīnāṃ ghṛtam agne madhumat pinvamānaḥ / vājī vahan vājinaṃ jātavedo devānāṃ vakṣi priyam ā sadhaḥstham //
ghṛtenāñjant sam patho devayānān prajānan vājy apy etu devān / anu tvā sapte pradiśaḥ sacantāꣳ svadhām asmai yajamānāya dhehi //
īḍyaś cāsi vandyaś ca vājinn āśuś cāsi medhyaś ca sapte / agniṣ ṭvā
devair vasubhiḥ sajoṣāḥ prītaṃ vahniṃ vahatu jātavedāḥ //
stīrṇam barhiḥ suṣṭarīmā juṣāṇoru pṛthu prathamānam pṛthivyām / devebhir yuktam aditiḥ sajoṣāḥ syonaṃ kṛṇvānā suvite dadhātu //
etā u vaḥ subhagā viśvarūpā vi pakṣobhiḥ śrayamāṇā ud ātaiḥ / ṛṣvāḥ satīḥ kavaṣaḥ śumbhamānā dvāro devīḥ suprāyaṇā bhavantu //
antarā mitrāvaruṇā carantī mukhaṃ yajñānām abhi saṃvidāne / uṣāsā vām
suhiraṇye suśilpe ṛtasya yonāv iha sādayāmi //
prathamā vāꣳ sarathinā suvarṇā devau paśyantau bhuvanāni viśvā / apiprayaṃ codanā vām mimānā hotārā jyotiḥ pradiśā diśantā //
ādityair no bhāratī vaṣṭu yajñaꣳ sarasvatī saha rudrair na āvīt / iḍopahūtā vasubhiḥ sajoṣā yajñaṃ no devīr amṛteṣu dhatta //
tvaṣṭā vīraṃ devakāmaṃ jajāna tvaṣṭur arvā jāyata āśur aśvaḥ
tvaṣṭedaṃ viśvam bhuvanaṃ jajāna bahoḥ kartāram iha yakṣi hotaḥ //
aśvo ghṛtena tmanyā samakta upa devāꣳ ṛtuśaḥ pātha etu / vanaspatir devalokam prajānann agninā havyā svaditāni vakṣat //
prajāpates tapasā vāvṛdhānaḥ sadyo jāto dadhiṣe yajñam agne / svāhākṛtena haviṣā purogā yāhi sādhyā havir adantu devāḥ //
Original text: taittirīyasaṃhitā(visvaraḥ) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0