તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.2

તૈત્તિરીય સંહિતા
કાણ્ડ 5 5.2 પ્રપાઠક:

5.2.1 અનુવાક 1 આસન્દ્યાં વહ્નિસ્થાપનં વાત્સપ્રેણોપસ્થાનં ચ
1 વિષ્ણુમુખા વૈ દેવાશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભ્ય્ અજયન્ યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણુર્ એવ ભૂત્વા યજમાનશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભિ જયતિ વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહેત્ય્ આહ ગાયત્રી વૈ પૃથિવી ત્રૈષ્ટુભમ્ અન્તરિક્ષમ્ । જાગતી દ્યૌઃ । આનુષ્ટુભીર્ દિશઃ । છન્દોભિર્ એવેમાઁલ્લોકાન્ યથાપૂર્વમ્ અભિ જયતિ પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ ।
2 પરાઙ્ ઐત્ તમ્ એતયાન્વ્ ઐત્ । અક્રન્દત્ ઇતિ તયા વૈ સો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ યદ્ એતામ્ અન્વાહાગ્નેર્ એવૈતયા પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે । ઈશ્વરો વા એષ પરાઙ્ પ્રદઘો યો વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે ચતસૃભિર્ આ વર્તતે ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અભિ
3 પર્યાવર્તતે દક્ષિણા પર્યાવર્તતે સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તતે તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરઃ । અથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે શુનઃશેપમ્ આજીગર્તિં વરુણો ઽગૃહ્ણાત્ સ એતામ્ વારુણીમ્ અપશ્યત્ તયા વૈ સ આત્માનં વરુણપાશાદ્ અમુઞ્ચત્ । વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ ય ઉખામ્ પ્રતિમુઞ્ચતે । ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ ઇત્ય્ આહ । આત્માનમ્ એવૈતયા
4 વરુણપાશાન્ મુઞ્ચતિ । આ ત્વાહાર્ષમ્ ઇત્ય્ આહ । આ હ્ય્ એનꣳ હરતિ ધ્રુવસ્ તિષ્ઠાવિચાચલિર્ ઇત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિશસ્ ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ વિશૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ । અસ્મિન્ રાષ્ટ્રમ્ અધિ શ્રયેત્ય્ આહ રાષ્ટ્રમ્ એવાસ્મિન્ ધ્રુવમ્ અકર્ યં કામયેત રાષ્ટ્રꣳ સ્યાદ્ ઇતિ તમ્ મનસા ધ્યાયેત્ । રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ ॥
5 અગ્રે બૃહન્ન્ ઉષસામૂર્ધ્વો અસ્થાદ્ ઇત્ય્ આહ । અગ્રમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ નિર્જગ્મિવાન્ તમસ ઇત્ય્ આહ તમ એવાસ્માદ્ અપ હન્તિ જ્યોતિષાગાદ્ ઇત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ ચતસૃભિઃ સાદયતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ । અતિચ્છન્દસોત્તમયા વર્ષ્મ વા એષ છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ । વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ સદ્વતી
6 ભવતિ સત્ત્વમ્ એવૈનં ગમયતિ વાત્સપ્રેણોપ તિષ્ઠતે । એતેન વૈ વત્સપ્રીર્ ભાલન્દનો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ । અગ્નેર્ એવૈતેન પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે । એકાદશમ્ ભવતિ । એકધૈવ યજમાને વીર્યં દધાતિ સ્તોમેન વૈ દેવા અસ્મિઁલ્લોક આર્ધ્નુવઞ્ છન્દોભિર્ અમુષ્મિન્ । સ્તોમસ્યેવ ખલુ વા એતદ્ રૂપં યદ્ વાત્સપ્રમ્ । યદ્ વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે ।
7 ઇમમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે ઽમુમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ પૂર્વેદ્યુઃ પ્ર ક્રામત્ય્ ઉત્તરેદ્યુર્ ઉપ તિષ્ઠતે તસ્માદ્ યોગે ઽન્યાસામ્ પ્રજાનામ્ મનઃ ક્ષેમે ઽન્યાસામ્ । તસ્માદ્ યાયાવરઃ ક્ષેમ્યસ્યેશે તસ્માદ્ યાયાવરઃ ક્ષેમ્યમ્ અધ્યવસ્યતિ મુષ્ટી કરોતિ વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥
5.2.2 અનુવાક 2 ઉખ્યાગ્નિનયનમ્
1 અન્નપતે ઽન્નસ્ય નો દેહીત્ય્ આહ । અગ્નિર્ વા અન્નપતિઃ સ એવાસ્મા અન્નમ્ પ્ર યચ્છતિ । અનમીવસ્ય શુષ્મિણ ઇત્ય્ આહ । અયક્ષ્મસ્યેતિ વાવૈતદ્ આહ પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે । ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ ।
2 પ્રાણૈર્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે । અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિર્ ઇત્ય્ આહ યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ ચતસૃભિર્ આ સાદયતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ । અતિચ્છન્દસોત્તમયા વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દા વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ સદ્વતી ભવતિ સત્ત્વમ્ એવૈનં ગમયતિ પ્રેદ્ અગ્ને જ્યોતિષ્માન્
3 યાહીત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ તનુવા વા એષ હિનસ્તિ યꣳ હિનસ્તિ મા હિꣳસીસ્ તનુવા પ્રજા ઇત્ય્ આહ પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ રક્ષાꣳસિ વા એતદ્ યજ્ઞꣳ સચન્તે યદ્ અન ઉત્સર્જતિ । અક્રન્દદ્ ઇત્ય્ અન્વ્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ । અનસા વહન્તિ । અપચિતિમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ તસ્માદ્ અનસ્વી ચ રથી ચાતિથીનામ્ અપચિતતમૌ ।
4 અપચિતિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ સમિધાગ્નિં દુવસ્યતેતિ ઘૃતાનુષિક્તામ્ અવસિતે સમિધમ્ આ દધાતિ યથાતિથય આગતાય સર્પિષ્વદ્ આતિથ્યં ક્રિયતે તાદૃગ્ એવ તત્ । ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણઃ ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યઃ । અપ્સુ ભસ્મ પ્ર વેશયતિ । અપ્સુયોનિર્ વા અગ્નિઃ સ્વામ્ એવૈનં યોનિં ગમયતિ તિસૃભિઃ પ્ર વેશયતિ ત્રિવૃદ્ વૈ
5 અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિઃ તમ્ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ પરા વા એષો ઽગ્નિં વપતિ યો ઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ જ્યોતિષ્મતીભ્યામ્ અવ દધાતિ જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પરા વા એષ પ્રજામ્ પશૂન્ વપતિ યો ઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ પુનર્ ઊર્જા સહ રય્યેતિ પુનર્ ઉદૈતિ પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે પુનસ્ ત્વાદિત્યાઃ
6 રુદ્રા વસવઃ સમ્ ઇન્ધતામ્ ઇત્ય્ આહ । એતા વા એતં દેવતા અગ્રે સમ્ ઐન્ધત તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે બોધા સ બોધીત્ય્ ઉપ તિષ્ઠતે બોધયત્ય્ એવૈનમ્ । તસ્માત્ સુપ્ત્વા પ્રજાઃ પ્ર બુધ્યન્તે યથાસ્થાનમ્ ઉપ તિષ્ઠતે તસ્માદ્ યથાસ્થાનમ્ પશવઃ પુનર્ એત્યોપ તિષ્ઠન્તે ॥
5.2.3 અનુવાક 3 ગાર્હપત્યચયનમ્
1 યાવતી વૈ પૃથિવી તસ્યૈ યમ આધિપત્યમ્ પરીયાય યો વૈ યમં દેવયજનમ્ અસ્યા અનિર્યાચ્યાગ્નિં ચિનુતે યમાયૈનꣳ સ ચિનુતે । અપેતેત્ય્ અધ્યવસાયયતિ યમમ્ એવ દેવયજનમ્ અસ્યૈ નિર્યાચ્યાઽઽત્મને ઽગ્નિં ચિનુતે । ઇષ્વગ્રેણ વા અસ્યા અનામૃતમ્ ઇચ્છન્તો નાવિન્દન્ તે દેવા એતદ્ યજુર્ અપશ્યન્ । અપેતેતિ યદ્ એતેનાધ્યવસાયયતિ ॥
2 અનામૃત એવાગ્નિં ચિનુતે । ઉદ્ ધન્તિ યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ । અપો ઽવોક્ષતિ શાન્ત્યૈ સિકતા નિ વપતિ । એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે । ઊષાન્ નિ વપતિ પુષ્ટિર્ વા એષા પ્રજનનં યદ્ ઊષાઃ પુષ્ટ્યામ્ એવ પ્રજનને ઽગ્નિં ચિનુતે । અથો સંજ્ઞાન એવ સંજ્ઞાનꣳ હ્ય્ એતત્
3 પશૂનાં યદ્ ઊષાઃ । દ્યાવાપૃથિવી સહાસ્તામ્ । તે વિયતી અબ્રૂતામ્ અસ્ત્વ્ એવ નૌ સહ યજ્ઞિયમ્ ઇતિ યદ્ અમુષ્યા યજ્ઞિયમ્ આસીત્ તદ્ અસ્યામ્ અદધાત્ ત ઊષા અભવન્ યદ્ અસ્યા યજ્ઞિયમ્ આસીત્ તદ્ અમુષ્યામ્ અદધાત્ તદ્ અદશ્ ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણમ્ ઊષાન્ નિવપન્ન્ અદો ધ્યાયેદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ એવ યજ્ઞિયે ઽગ્નિં ચિનુતે । અયꣳ સો અગ્નિર્ ઇતિ વિશ્વામિત્રસ્ય
4 સૂક્તમ્ ભવતિ । એતેન વૈ વિશ્વામિત્રો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ । અગ્નેર્ એવૈતેન પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે છન્દોભિર્ વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ ચતસ્રઃ પ્રાચીર્ ઉપ દધાતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ તેષાꣳ સુવર્ગં લોકં યતાં દિશઃ સમ્ અવ્લીયન્ત તે દ્વે પુરસ્તાત્ સમીચી ઉપાદધત દ્વે
5 પશ્ચાત્ સમીચી તાભિર્ વૈ તે દિશો ઽદૃꣳહન્ યદ્ દ્વે પુરસ્તાત્ સમીચી ઉપદધાતિ દ્વે પશ્ચાત્ સમીચી દિશાં વિધૃત્યૈ । અથો પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશૂન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ । અષ્ટાવ્ ઉપ દધાતિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિઃ તં ચિનુતે । અષ્ટાવ્ ઉપ દધાતિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રી સુવર્ગં લોકમ્ અઞ્જસા વેદ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય

6 પ્રજ્ઞાત્યૈ ત્રયોદશ લોકમ્પૃણા ઉપ દધાતિ । એકવિꣳશતિઃ સમ્ પદ્યન્તે પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ પ્રતિષ્ઠા ગાર્હપત્યઃ । એકવિꣳશસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠાં ગાર્હપત્યમ્ અનુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ પ્રત્ય્ અગ્નિં ચિક્યાનસ્ તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ પઞ્ચચિતીકં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ । યજ્ઞમ્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ત્રિચિતીકં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનસ્ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વ્ એવ લોકેષુ
7 પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । એકચિતીકં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ। એકધા વૈ સુવર્ગો લોકઃ । એકવૃતૈવ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ પુરીષેણાભ્ય્ ઊહતિ તસ્માન્ માꣳસેનાસ્થિ છન્નમ્ । ન દુશ્ચર્મા ભવતિ ય એવં વેદ પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ પઞ્ચભિઃ પુરીષૈર્ અભ્ય્ ઊહતિ દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા અન્નં વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.2.4 અનુવાક 4 ઉખ્યાગ્નિસંવપનમ્
1 વિ વા એતૌ દ્વિષાતે યશ્ ચ પુરાગ્નિર્ યશ્ ચોખાયામ્ । સમ્ ઇતમ્ ઇતિ ચતસૃભિઃ સં નિ વપતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયયૈવૈનૌ તનુવા સꣳ શાસ્તિ સમ્ ઇતમ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ બ્રહ્મણા ક્ષત્રꣳ સમ્ એતિ યત્ સંન્યુપ્ય વિહરતિ તસ્માદ્ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં વ્ય્ એતિ । ઋતુભિઃ
2 વા એતં દીક્ષયન્તિ સ ઋતુભિર્ એવ વિમુચ્યઃ । માતેવ પુત્રમ્ પૃથિવી પુરીષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ । ઋતુભિર્ એવૈનં દીક્ષયિત્વર્તુભિર્ વિ મુઞ્ચતિ વૈશ્વાનર્યા શિક્યમ્ આ દત્તે સ્વદયત્ય્ એવૈનદ્ । નૈરૃતીઃ કૃષ્ણાસ્ તિસ્રસ્ તુષપક્વા ભવન્તિ નિરૃત્યૈ વા એતદ્ ભાગધેયં યત્ તુષા નિરૃત્યૈ રૂપં કૃષ્ણમ્ । રૂપેણૈવ નિરૃતિં નિરવદયતે । ઇમાં દિશં યન્તિ । એષા
3 વૈ નિરૃત્યૈ સ્વાયામ્ એવ દિશિ નિરૃતિં નિરવદયતે સ્વકૃત ઇરિણ ઉપ દધાતિ પ્રદરે વા । એતદ્ વૈ નિરૃત્યા આયતનમ્ । સ્વ એવાયતને નિરૃતિં નિરવદયતે શિક્યમ્ અભ્ય્ ઉપ દધાતિ નૈરૃતો વૈ પાશઃ સાક્ષાદ્ એવૈનં નિરૃતિપાશાન્ મુઞ્ચતિ તિસ્ર ઉપ દધાતિ ત્રેધાવિહિતો વૈ પુરુષઃ । યાવાન્ એવ પુરુષઃ તસ્માન્ નિરૃતિમ્ અવ યજતે પરાચીર્ ઉપ
4 દધાતિ પરાચીમ્ એવાસ્માન્ નિરૃતિમ્ પ્ર ણુદતે । અપ્રતીક્ષમ્ આ યન્તિ નિરૃત્યા અન્તર્હિત્યૈ માર્જયિત્વોપ તિષ્ઠન્તે મેધ્યત્વાય ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે નિરૃતિલોક એવ ચરિત્વા પૂતા દેવલોકમ્ ઉપાવર્તન્તે । એકયોપ તિષ્ઠન્તે । એકધૈવ યજમાને વીર્યં દધતિ નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનામ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજા વૈ પશવો વસુ પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ સમ્ અર્ધયન્તિ ॥
5.2.5 અનુવાક 5 ક્ષેત્રકર્ષણમ્
1 પુરુષમાત્રેણ વિ મિમીતે યજ્ઞેન વૈ પુરુષઃ સમ્મિતઃ । યજ્ઞપરુષૈવૈનં વિ મિમીતે યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્ તાવાન્ ભવતિ । એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ । વીર્યેણૈવૈનં વિ મિમીતે પક્ષી ભવતિ ન હ્ય્ અપક્ષઃ પતિતુમ્ અર્હતિ । અરત્નિના પક્ષૌ દ્રાઘીયાꣳસૌ ભવતસ્ તસ્માત્ પક્ષપ્રવયાꣳસિ વયાꣳસિ વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતિ । એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ ॥
2 વીર્યસમ્મિતઃ । વેણુના વિ મિમીતે । આગ્નેયો વૈ વેણુઃ સયોનિત્વાય યજુષા યુનક્તિ યજુષા કૃષતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ષડ્ગવેન કૃષતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનં કૃષતિ યદ્ દ્વાદશગવેન સંવત્સરેણૈવ। ઇયં વા અગ્નેર્ અતિદાહાદ્ અબિભેત્ સૈતદ્ દ્વિગુણમ્ અપશ્યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ તતો વા ઇમાં નાત્ય્ અદહત્ । યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ
3 ભવત્ય્ અસ્યા અનતિદાહાય દ્વિગુણં ત્વા અગ્નિમ્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતીત્ય્ આહુઃ । યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ ભવતિ । અગ્નેર્ ઉદ્યત્યૈ । એતાવન્તો વૈ પશવો દ્વિપાદશ્ ચ ચતુષ્પાદશ્ ચ તાન્ યત્ પ્રાચ ઉત્સૃજેદ્ રુદ્રાયાપિ દધ્યાત્ । યદ્ દક્ષિણા પિતૃભ્યો નિ ધુવેત્ । યત્ પ્રતીચો રક્ષાꣳસિ હન્યુઃ । ઉદીચ ઉત્ સૃજતિ । એષા વૈ દેવમનુષ્યાણાꣳ શાન્તા દિક્ ।
4 તામ્ એવૈનાન્ અનૂત્ સૃજતિ । અથો ખલ્વ્ ઇમાં દિશમ્ ઉત્ સૃજતિ । અસૌ વા આદિત્યઃ પ્રાણઃ પ્રાણમ્ એવૈનાન્ અનૂત્ સૃજતિ દક્ષિણા પર્યાવર્તન્તે સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તન્તે તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરઃ । અથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તન્તે તસ્માત્ પરાઞ્ચઃ પશવો વિ તિષ્ઠન્તે પ્રત્યઞ્ચ આ વર્તન્તે તિસ્રસ્તિસ્રઃ સીતાઃ
5 કૃષતિ ત્રિવૃતમ્ એવ યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ । ઓષધીર્ વપતિ બ્રહ્મણાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે । અર્કે ઽર્કશ્ ચીયતે ચતુર્દશભિર્ વપતિ સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયઃ સપ્તારણ્યાઃ । ઉભયીષામ્ અવરુદ્ધ્યૈ । અન્નસ્યાન્નસ્ય વપતિ । અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ કૃષ્ટે વપતિ કૃષ્ટે હ્ય્ ઓષધયઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ । અનુસીતં વપતિ પ્રજાત્યૈ દ્વાદશસુ સીતાસુ વપતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરેણૈવાસ્મા અન્નમ્ પચતિ યદ્ અગ્નિચિત્ ॥
6 અનવરુદ્ધસ્યાશ્નીયાદ્ અવરુદ્ધેન વ્યૃધ્યેત યે વનસ્પતીનામ્ ફલગ્રહયસ્ તાન્ ઇધ્મે ઽપિ પ્રોક્ષેત્ । અનવરુદ્ધસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । દિગ્ભ્યો લોષ્ટાન્ત્ સમ્ અસ્યતિ દિશામ્ એવ વીર્યમ્ અવરુધ્ય દિશાં વીર્યે ઽગ્નિં ચિનુતે યં દ્વિષ્યાદ્ યત્ર સ સ્યાત્ તસ્યૈ દિશો લોષ્ટમ્ આ હરેત્ । ઇષમૂર્જમ્ અહમ્ ઇત આ દદ ઇતીષમ્ એવોર્જં તસ્યૈ દિશો ઽવ રુન્દ્ધે ક્ષોધુકો ભવતિ યસ્ તસ્યાં દિશિ ભવતિ । ઉત્તરવેદિમ્ ઉપ વપતિ । ઉત્તરવેદ્યાꣳ હ્ય્ અગ્નિશ્ ચીયતે । અથો પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે । અથો યજ્ઞપરુષો ઽનન્તરિત્યૈ ॥
5.2.6 અનુવાક 6 ક્ષેત્રે સિકતાદિવાપઃ
1 અગ્ને તવ શ્રવો વય ઇતિ સિકતા નિ વપતિ । એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય સૂક્તમ્ । સૂક્તેનૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે ષડ્ભિર્ નિ વપતિ ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાદ્ એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે સમુદ્રં વૈ નામૈતચ્ છન્દઃ સમુદ્રમ્ અનુ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે યદ્ એતેન સિકતા નિવપતિ પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય । ઇન્દ્રઃ
2 વૃત્રાય વજ્રમ્ પ્રાહરત્ સ ત્રેધા વ્યભવત્ સ્ફ્યસ્ તૃતીયꣳ રથસ્ તૃતીયં યૂપસ્ તૃતીયમ્ । યે ઽન્તઃશરા અશીર્યન્ત તાઃ શર્કરા અભવન્ તચ્ છર્કરાણાꣳ શર્કરત્વમ્ । વજ્રો વૈ શર્કરાઃ પશુર્ અગ્નિઃ । યચ્ છર્કરાભિર્ અગ્નિમ્ પરિમિનોતિ વજ્રેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિ ગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ વજ્રેણ પશવઃ પરિગૃહીતાસ્ તસ્માત્ સ્થેયાન્ અસ્થેયસો નોપ હરતે ત્રિસપ્તાભિઃ પશુકામસ્ય
3 પરિ મિનુયાત્ સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણાઃ પશવઃ પ્રાણૈર્ એવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ત્રિણવાભિર્ ભ્રાતૃવ્યવતસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રમ્ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યૈ । અપરિમિતાભિઃ પરિ મિનુયાદ્ અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યં કામયેતાપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ અપરિમિત્ય તસ્ય શર્કરાઃ સિકતા વ્યૂહેત્ । અપરિગૃહીત એવાસ્ય વિષૂચીનꣳ રેતઃ પરા સિઞ્ચતિ । અપશુર્ એવ ભવતિ ॥
4 યં કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ પરિમિત્ય તસ્ય શર્કરાઃ સિક્તા વ્ય્ પરિગૃહીત એવાસ્મૈ સમીચીનꣳ રેતઃ સિઞ્ચતિ પશુમાન્ એવ ભવતિ સૌમ્યા વ્ય્ ઊહતિ સોમો વૈ રેતોધાઃ । રેત એવ તદ્ દધાતિ ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યઃ શંયુમ્ બાર્હસ્પત્યમ્ મેધો નોપાનમત્ સો ઽગ્નિમ્ પ્રાવિશત્ ॥
5 સો ઽગ્નેઃ કૃષ્ણો રૂપં કૃત્વોદ્ આયત સો ઽશ્વમ્ પ્રાવિશત્ સો ઽશ્વસ્યાવાન્તરશફો ઽભવત્ । યદ્ અશ્વમ્ આક્રમયતિ ય એવ મેધો ઽશ્વમ્ પ્રાવિશત્ તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પ્રજાપતિનાગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ । યદ્ અશ્વમ્ આક્રમયતિ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે પુષ્કરપર્ણમ્ ઉપ દધાતિ યોનિર્ વા અગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણમ્ । સયોનિમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે । અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસીત્ય્ ઉપ દધાતિ । અપાં વા એતત્ પૃષ્ઠં યત્ પુષ્કરપર્ણમ્ । રૂપેણૈવૈનદ્ ઉપ દધાતિ ॥
5.2.7 અનુવાક 7 રુક્માદ્યુપધાનમ્

1 બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ ઇતિ રુક્મમ્ ઉપ દધાતિ બ્રહ્મમુખા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત બ્રહ્મમુખા એવ તત્ પ્રજા યજમાનઃ સૃજતે બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો મુખ્યઃ । મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ન પૃથિવ્યાં નાન્તરિક્ષે ન દિવ્યગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇતિ યત્ પૃથિવ્યાં ચિન્વીત પૃથિવીꣳ શુચાર્પયેત્ । નૌષધયો ન વનસ્પતયઃ
2 પ્ર જાયેરન્ યદ્ અન્તરિક્ષે ચિન્વીતાન્તરિક્ષꣳ શુચાર્પયેત્ । ન વયાꣳસિ પ્ર જાયેરન્ યદ્ દિવિ ચિન્વીત દિવꣳ શુચાર્પયેત્ । ન પર્જન્યો વર્ષેત્ । રુક્મમ્ ઉપ દધાતિ । અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ અમૃત એવાગ્નિં ચિનુતે પ્રજાત્યૈ હિરણ્મયમ્ પુરુષમ્ ઉપ દધાતિ યજમાનલોકસ્ય વિધૃત્યૈ યદ્ ઇષ્ટકાયા આતૃણ્ણમ્ અનૂપદધ્યાત્ પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધ્યાત્ । દક્ષિણતઃ 3 પ્રાઞ્ચમ્ ઉપ દધાતિ દાધાર યજમાનલોકમ્ । ન પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધાતિ । અથો ખલ્વ્ ઇષ્ટકાયા આતૃણ્ણમ્ અનૂપ દધાતિ પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દેત્ય્ અભિ મૃશતિ હોત્રાસ્વ્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ સ્રુચાવ્ ઉપ દધાતિ । આજ્યસ્ય પૂર્ણાં કાર્ષ્મર્યમયીં દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીમ્ ઇયં વૈ કાર્ષ્મર્યમય્ય્ અસાવ્ ઔદુમ્બરી । ઇમે એવોપ ધત્તે તૂષ્ણીમ્ ઉપ દધાતિ ન હીમે યજુષાપ્તુમ્ અર્હતિ દક્ષિણાં કાર્ષ્મર્યમયીમ્ ઉત્તરામ્ ઔદુમ્બરીમ્ । તસ્માદ્ અસ્યા અસાવ્ ઉત્તરા । આજ્યસ્ય પૂર્ણાં કાર્ષ્મર્યમયીમ્ । વજ્રો વા આજ્યં વજ્રઃ કાર્ષ્મર્યઃ । વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીમ્ પશવો વૈ દધ્ય્ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ પશુષ્વ્ એવોર્જં દધાતિ પૂર્ણે ઉપ દધાતિ પૂર્ણે એવૈનમ્
4 અમુષ્મિઁ લોક ઉપ તિષ્ઠેતે વિરાજ્ય્ અગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ સ્રુગ્ વૈ યત્ સ્રુચાવ્ ઉપદધાતિ વિરાજ્ય્ એવાગ્નિં ચિનુતે યજ્ઞમુખેયજ્ઞમુખે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ યજ્ઞમુખꣳ રુક્મઃ । યદ્ રુક્મં વ્યાઘારયતિ યજ્ઞમુખાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ પઞ્ચભિર્ વ્યાઘારયતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તસ્માદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ અક્ષ્ણયા વ્યાઘારયતિ તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.2.8 અનુવાક 8 સ્વયમાતૃણ્ણાસ્થાપનમ્
1 સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ । ઇયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા । ઇમામ્ એવોપ ધત્તે । અશ્વમ્ ઉપ ઘ્રાપયતિ પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ । અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે પ્રથમેષ્ટકોપધીયમાના પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધાતિ સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યા અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ । અગ્નાવ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ । એષ વૈ 2 અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યદ્ બ્રાહ્મણસ્ તસ્મૈ પ્રથમામ્ ઇષ્ટકાં યજુષ્કૃતામ્ પ્ર યચ્છેત્ તામ્ બ્રાહ્મણસ્ ચોપ દધ્યાતામ્ અગ્નાવ્ એવ તદ્ અગ્નિં ચિનુતે । ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમ્ આર્તોર્ યો ઽવિદ્વાન્ ઇષ્ટકામ્ ઉપદધાતિ ત્રીન્ વરાન્ દદ્યાત્ ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ પ્રાણાનાꣳ સ્તૃત્યૈ દ્વાવ્ એવ દેયૌ દ્વૌ હિ પ્રાણૌ । એક એવ દેયઃ । એકો હિ પ્રાણઃ પશુઃ
3 વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । ન ખલુ વૈ પશવ આયવસે રમન્તે દૂર્વેષ્ટકામ્ ઉપ દધાતિ પશૂનાં ધૃત્યૈ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તીત્ય્ આહ કાણ્ડેનકાણ્ડેન હ્ય્ એષા પ્રતિતિષ્ઠતિ । એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચેત્ય્ આહ સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ દેવલક્ષ્મં વૈ ત્ર્યાલિખિતાં તામ્ ઉત્તરલક્ષ્માણં દેવા ઉપાદધતાધરલક્ષ્માણમ્ અસુરાઃ । યમ્
4 કામયેત વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉત્તરલક્ષ્માણં તસ્યોપ દધ્યાત્ । વસીયાન્ એવ ભવતિ યં કામયેત પાપીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અધરલક્ષ્માણં તસ્યોપ દધ્યાત્ । અસુરયોનિમ્ એવૈનમ્ અનુ પરા ભાવયતિ પાપીયાન્ ભવતિ ત્ર્યાલિખિતા ભવતિ । ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્ર્યાલિખિતા । એભ્ય એવ લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તર્ એતિ । અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યતઃ પુરોડાશઃ કૂર્મો ભૂત્વાઽનુ પ્રાસર્પત્ ॥
5 યત્ કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ યથા ક્ષેત્રવિદ્ અઞ્જસા નયત્ય્ એવમ્ એવૈનં કૂર્મઃ સુવર્ગં લોકમ્ અઞ્જસા નયતિ મેધો વા એષ પશૂનાં યત્ કૂર્મઃ । યત્ કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ સ્વમ્ એવ મેધમ્ પશ્યન્તઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્તે શ્મશાનં વા એતત્ ક્રિયતે યન્ મૃતાનામ્ પશૂનાꣳ શીર્ષાણ્ય્ ઉપધીયન્તે યજ્ જીવન્તં કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ તેનાશ્મશાનચિત્ । વાસ્તવ્યો વા એષ યત્
6 કૂર્મઃ । મધુ વાતા ઋતાયત ઇતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણાભ્ય્ અનક્તિ સ્વદયત્ય્ એવૈનમ્ । ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણાભ્યનક્ત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇત્ય્ આહ । આભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ પ્રાઞ્ચમ્ ઉપ દધાતિ તસ્માત્
7 પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પશવો મેધમ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે યો વા અપનાભિમ્ અગ્નિં ચિનુતે યજમાનસ્ય નાભિમ્ અનુ પ્ર વિશતિ સ એનમ્ ઈશ્વરો હિꣳસિતોઃ । ઉલૂખલમ્ ઉપ દધાતિ । એષા વા અગ્નેર્ નાભિઃ સનાભિમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે ઽહિꣳસાયૈ । ઔદુમ્બરમ્ ભવતિ । ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ। ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે મધ્યત ઉપ દધાતિ મધ્યત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ તસ્માન્ મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે । ઇયદ્ ભવતિ પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમ્ અવ હન્તિ । અન્નમ્ એવાકર્ વૈષ્ણવ્યર્ચોપ દધાતિ વિષ્ણુર્ વૈ યજ્ઞઃ । વૈષ્ણવા વનસ્પતયઃ । યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ॥
5.2.9 અનુવાક 9 ઉખાદિસ્થાપનમ્
1 એષાં વા એતલ્ લોકાનાં જ્યોતિઃ સમ્ભૃતં યદ્ ઉખા યદ્ ઉખામ્ ઉપદધાત્ય્ એભ્ય એવા લોકેભ્યો જ્યોતિર્ અવ રુન્દ્ધે મધ્યત ઉપ દધાતિ મધ્યત એવાસ્મૈ જ્યોતિર્ દધાતિ તસ્માન્ મધ્યતો જ્યોતિર્ ઉપાઽઽસ્મહે સિકતાભિઃ પૂરયતિ । એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે યં કામયેત ક્ષોધુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઊનાં તસ્યોપ
2 દધ્યાત્ ક્ષોધુક એવ ભવતિ યં કામયેત । અનુપદસ્યદ્ અન્નમ્ અદ્યાદ્ ઇતિ પૂર્ણાં તસ્યોપ દધ્યાત્ । અનુપદસ્યદ્ એવાન્નમ્ અત્તિ સહસ્રં વૈ પ્રતિ પુરુષઃ પશૂનાં યચ્છતિ સહસ્રમ્ અન્યે પશવઃ । મધ્યે પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ સવીર્યત્વાય । ઉખાયામ્ અપિ દધાતિ પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયતિ વ્યૃદ્ધં વા એતત્ પ્રાણૈર્ અમેધ્યં યત્ પુરુષશીર્ષમ્ અમૃતં ખલુ વૈ પ્રાણાઃ ॥
3 અમૃતꣳ હિરણ્યમ્ પ્રાણેષુ હિરણ્યશલ્કાન્ પ્રત્ય્ અસ્યતિ પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયિત્વા પ્રાણૈઃ સમ્ અર્ધયતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયતિ । મધવ્યો ઽસાનીતિ શૃતાતઙ્ક્યેન મેધ્યત્વાય ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપ દધાતિ પશવો વૈ પશુશીર્ષાણિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે યં કામયેત । અપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ
4 વિષૂચીનાનિ તસ્યોપ દધ્યાત્ । વિષૂચ એવાસ્માત્ પશૂન્ દધાતિ । અપશુર્ એવ ભવતિ યં કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ સમીચીનાનિ તસ્યોપ દધ્યાત્ સમીચ એવાસ્મૈ પશૂન્ દધાતિ પશુમાન્ એવ ભવતિ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીનમ્ અશ્વસ્યોપ દધાતિ પશ્ચાત્ પ્રાચીનમ્ ઋષભસ્ય । અપશવો વા અન્યે ગોઅશ્વેભ્યઃ પશવઃ । ગોઅશ્વાન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ । એતાવન્તો વૈ પશવઃ
5 દ્વિપાદશ્ ચ ચતુષ્પાદશ્ ચ તાન્ વા એતદ્ અગ્નૌ પ્ર દધાતિ યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ । અમુમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામીત્ય્ આહ ગ્રામ્યેભ્ય એવ પશુભ્ય આરણ્યાન્ પશૂઞ્ છુચમ્ અનૂત્ સૃજતિ તસ્માત્ સમાવત્ પશૂનામ્ પ્રજાયમાનાનામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ કનીયાꣳસઃ શુચા હ્ય્ ઋતાઃ સર્પશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ યૈવ સર્પે ત્વિષિસ્ તામ્ એવાવ રુન્દ્ધે ॥

6 યત્ સમીચીનમ્ પશુશીર્ષૈર્ ઉપદધ્યાદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ દꣳશુકાઃ સ્યુઃ । યદ્ વિષૂચીનમ્ આરણ્યાન્ યજુર્ એવ વદેત્ । અવ તાં ત્વિષિꣳ રુન્દ્ધે યા સર્પે ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્ અથો ખલૂપધેયમ્ એવ યદ્ ઉપદધાતિ તેન તાં ત્વિષિમ્ અવ રુન્દ્ધે યા સર્પે યદ્ યજુર્ વદતિ તેન શાન્તમ્ ॥
5.2.10 અનુવાક 10 પ્રથમચિતૌ અપસ્યાદ્યુપધાનમ્
1 પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । યોનિઃ ખલુ વા એષા પશોર્ વિ ક્રિયતે યત્ પ્રાચીનમ્ ઐષ્ટકાદ્ યજુઃ ક્રિયતે રેતો ઽપસ્યાઃ । અપસ્યા ઉપ દધાતિ યોનાવ્ એવ રેતો દધાતિ પઞ્ચોપ દધાતિ પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ પશૂન્ એવાસ્મૈ પ્ર જનયતિ પઞ્ચ દક્ષિણતઃ । વજ્રો વા અપસ્યાઃ । વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ પઞ્ચ પશ્ચાત્
2 પ્રાચીર્ ઉપ દધાતિ પશ્ચાદ્ વૈ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે પશ્ચાદ્ એવાસ્મૈ પ્રાચીનꣳ રેતો દધાતિ પઞ્ચ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીર્ ઉપ દધાતિ પઞ્ચ પશ્ચાત્ પ્રાચીઃ તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે પઞ્ચોત્તરતશ્ છન્દસ્યાઃ પશવો વૈ છન્દસ્યાઃ પશૂન્ એવ પ્રજાતાન્ત્ સ્વમ્ આયતનમ્ અભિ પર્યૂહતે । ઇયં વા અગ્નેર્ અતિદાહાદ્ અબિભેત્ સૈતાઃ
3 અપસ્યા અપશ્યત્ તા ઉપાધત્ત તતો વા ઇમાં નાત્ય્ અદહત્ । યદ્ અપસ્યા ઉપદધાત્ય્ અસ્યા અનતિદાહાય ઉવાચ હેયમ્ અદદ્ ઇત્ સ બ્રહ્મણાઽન્નં યસ્યૈતા ઉપધીયાન્તૈ ય ઉ ચૈના એવં વેદદ્ ઇતિ પ્રાણભૃત ઉપ દધાતિ રેતસ્ય્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ તસ્માદ્ વદન્ પ્રાણન્ પશ્યઞ્ છૃણ્વન્ પશુર્ જાયતે । અયમ્ પુરઃ ॥
4 ભુવ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ પ્રાણમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર । અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મેતિ દક્ષિણતઃ । મન એવૈતાભિર્ દાધાર । અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યચા ઇતિ પશ્ચાત્ । ચક્ષુર્ એવૈતાભિર્ દાધાર । ઇદમ્ ઉત્તરાત્ સુવર્ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ શ્રોત્રમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર । ઇયમ્ ઉપરિ મતિર્ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ । વાચમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર દશદશોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય । અક્ષ્ણયા
5 ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યાઃ પ્રાચીસ્ તાભિર્ વસિષ્ઠ આર્ધ્નોત્ । યા દક્ષિણા તાભિર્ ભરદ્વાજઃ । યાઃ પ્રતીચીસ્ તાભિર્ વિશ્વામિત્રઃ । યા ઉદીચીસ્ તાભિર્ જમદગ્નિઃ । યા ઊર્ધ્વાસ્ તાભિર્ વિશ્વકર્મા ય એવમ્ એતાસામ્ ઋદ્ધિં વેદર્ધ્નોત્ય્ એવ ય આસામ્ એવમ્ બન્ધુતાં વેદ બન્ધુમાન્ ભવતિ ય આસામ્ એવં ક્લૃપ્તિં વેદ કલ્પતે
6 અસ્મૈ ય આસામ્ એવમ્ આયતનં વેદાયતનવાન્ ભવતિ ય આસામ્ એવમ્ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ પ્રાણભૃત ઉપધાય સંયત ઉપ દધાતિ પ્રાણાન્ એવાસ્મિન્ ધિત્વા સંયદ્ભિઃ સં યચ્છતિ તત્ સંયતાꣳ સંયત્ત્વમ્ અથો પ્રાણ એવાપાનં દધાતિ તસ્માત્ પ્રાણાપાનૌ સં ચરતઃ । વિષૂચીર્ ઉપ દધાતિ તસ્માદ્ વિષ્વઞ્ચૌ પ્રાણાપાનૌ યદ્ વા અગ્નેર્ અસંયતમ્
7 અસુવર્ગ્યમ્ અસ્ય તત્ સુવર્ગ્યો ઽગ્નિઃ । યત્ સંયત ઉપદધાતિ સમ્ એવૈનં યચ્છતિ સુવર્ગ્યમ્ એવાકસ્ ત્ર્યવિર્ વયઃ કૃતમ્ અયાનામ્ ઇત્ય્ આહ વયોભિર્ એવાયાન્ અવ રુન્દ્ધે । અયૈર્ વયાꣳસિ સર્વતો વાયુમતીર્ ભવન્તિ તસ્માદ્ અયꣳ સર્વતઃ પવતે ॥
5.2.11 અનુવાક 11 સૂચીભિરસિપથક્લૃપ્તિઃ
1 ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુક્ પઙ્ક્ત્યા સહ । બૃહત્ય્ ઉષ્ણિહા કકુત્ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ દ્વિપદા યા ચતુષ્પદા ત્રિપદા યા ચ ષટ્પદા । સચ્છન્દા યા ચ વિચ્છન્દાઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ મહાનામ્ની રેવતયો વિશ્વા આશાઃ પ્રસૂવરીઃ । મેધ્યા વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ રજતા હરિણીઃ સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ । અશ્વસ્ય વાજિનસ્ ત્વચિ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ નારીઃ ॥
2 તે પત્નયો લોમ વિ ચિન્વન્તુ મનીષયા । દેવાનામ્ પત્નીર્ દિશઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ કુવિદ્ અઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્ યથા દાન્ત્ય્ અનુપૂર્વં વિયૂય । ઇહેહૈષાં કૃણુત ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમોવૃક્તિં ન જગ્મુઃ ॥
5.2.12 અનુવાક 12 વિશસનાભિધાનમ્
1 કસ્ ત્વા છ્યતિ કસ્ ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્ તે ગાત્રાણિ શિમ્યતિ । ક ઉ તે શમિતા કવિઃ ॥ ઋતવસ્ ત ઋતુધા પરુઃ શમિતારો વિ શાસતુ । સંવત્સરસ્ય ધાયસા શિમીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥ દૈવ્યા અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ શાસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે શિમાઃ કૃણ્વન્તુ શિમ્યન્તઃ ॥ અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસાશ્ છ્યન્તુ શિમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટં
2 સૂદયન્તુ તે ॥ પૃથિવી તે ઽન્તરિક્ષેણ વાયુશ્ છિદ્રમ્ ભિષજ્યતુ । દ્યૌસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ રૂપં કૃણોતુ સાધુયા ॥ શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ । શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ ઉ તે તનુવે ભુવત્ ॥
કાણ્ડ

5.2 પ્રપાઠક:

5.2.1 અનુવાક 1 આસન્દ્યાં વહ્નિસ્થાપનં વાત્સપ્રેણોપસ્થાનં ચ

વિષ્ણુમુખા વૈ દેવાશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભ્ય્ અજયન્
યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણુર્ એવ ભૂત્વા યજમાનશ્ છન્દોભિર્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અનપજય્યમ્ અભિ જયતિ
વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહેત્ય્ આહ
ગાયત્રી વૈ પૃથિવી
ત્રૈષ્ઠુભમ્ અન્તરિક્ષમ્ ।
જાગતી દ્યૌઃ ।
આનુષ્ટુભીર્ દિશઃ ।
છન્દોભિર્ એવેમાઁલ્લોકાન્ યથાપૂર્વમ્ અભિ જયતિ
પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત
સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ

પરાઙ્ ઐત્
તમ્ એતયાન્વ્ ઐત્ ।
અક્રન્દત્ ઇતિ
તયા વૈ સો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ
યદ્ એતામ્ અન્વાહાગ્નેર્ એવૈતયા પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે ।
ઈશ્વરો વા એષ પરાઙ્ પ્રદઘો યો વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે
ચતસૃભિર્ આ વર્તતે
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ
પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનુવમ્ અભિ

પર્યાવર્તતે
દક્ષિણા પર્યાવર્તતે
સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તતે
તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરઃ ।
અથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તતે
શુનઃશેપમ્ આજીગર્તિં વરુણો ઽગૃહ્ણાત્
સ એતામ્ વારુણીમ્ અપશ્યત્
તયા વૈ સ આત્માનં વરુણપાશાદ્ અમુઞ્ચત્ ।
વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ ય ઉખામ્ પ્રતિમુઞ્ચતે ।
ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ ઇત્ય્ આહ ।
આત્માનમ્ એવૈતયા

વરુણપાશાન્ મુઞ્ચતિ ।
આ ત્વાહાર્ષમ્ ઇત્ય્ આહ ।
આ હ્ય્ એનꣳ હરતિ
ધ્રુવસ્ તિષ્ઠાવિચાચલિર્ ઇત્ય્ આહ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
વિશસ્ ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ
વિશૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ ।
અસ્મિન્ રાષ્ટ્રમ્ અધિ શ્રયેત્ય્ આહ
રાષ્ટ્રમ્ એવાસ્મિન્ ધ્રુવમ્ અકર્
યં કામયેત
રાષ્ટ્રꣳ સ્યાદ્ ઇતિ તમ્ મનસા ધ્યાયેત્ ।
રાષ્ટ્રમ્ એવ ભવતિ

અગ્રે બૃહન્ન્ ઉષસામૂર્ધ્વો અસ્થાદ્ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્રમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
નિર્જગ્મિવાન્ તમસ ઇત્ય્ આહ
તમ એવાસ્માદ્ અપ હન્તિ
જ્યોતિષાગાદ્ ઇત્ય્ આહ
જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
ચતસૃભિઃ સાદયતિ
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવ ।
અતિચ્છન્દસોત્તમયા
વર્ષ્મ વા એષ છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ ।
વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
સદ્વતી

ભવતિ
સત્ત્વમ્ એવૈનં ગમયતિ
વાત્સપ્રેણોપ તિષ્ઠતે ।
એતેન વૈ વત્સપ્રીર્ ભાલન્દનો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ ।
અગ્નેર્ એવૈતેન પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે ।
એકાદશમ્ ભવતિ ।
એકધૈવ યજમાને વીર્યં દધાતિ
સ્તોમેન વૈ દેવા અસ્મિઁ લોક આર્ધ્નુવઞ્ છન્દોભિર્ અમુષ્મિન્ ।
સ્તોમસ્યેવ ખલુ વા એતદ્ રૂપં યદ્ વાત્સપ્રમ્ ।
યદ્ વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે

ઇમમ્ એવ તેન લોકમ્ અભિ જયતિ
યદ્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે ઽમુમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ
પૂર્વેદ્યુઃ પ્ર ક્રામત્ય્ ઉત્તરેદ્યુર્ ઉપ તિષ્ઠતે
તસ્માદ્ યોગે ઽન્યાસામ્ પ્રજાનામ્ મનઃ ક્ષેમે ઽન્યાસામ્ ।
તસ્માદ્ યાયાવરઃ ક્ષેમ્યસ્યેશે
તસ્માદ્ યાયાવરઃ ક્ષેમ્યમ્ અધ્યવસ્યતિ
મુષ્ટી કરોતિ
વાચં યચ્છતિ
યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥
5.2.2 અનુવાક 2 ઉખ્યાગ્નિનયનમ્

અન્નપતે ઽન્નસ્ય નો દેહીત્ય્ આહ ।
અગ્નિર્ વા અન્નપતિઃ
સ એવાસ્મા અન્નમ્ પ્ર યચ્છતિ ।
અનમીવસ્ય શુષ્મિણ ઇત્ય્ આહ ।
અયક્ષ્મસ્યેતિ વાવૈતદ્ આહ
પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ।
ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇત્ય્ આહ
પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ

પ્રાણૈર્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે ।
અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિર્ ઇત્ય્ આહ
યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ
ચતસૃભિર્ આ સાદયતિ
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવ ।
અતિચ્છન્દસોત્તમયા
વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દા
વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
સદ્વતી ભવતિ
સત્ત્વમ્ એવૈનં ગમયતિ
પ્રેદ્ અગ્ને જ્યોતિષ્માન્

યાહીત્ય્ આહ
જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ તનુવા વા એષ હિનસ્તિ યꣳ હિનસ્તિ
મા હિꣳસીસ્ તનુવા પ્રજા ઇત્ય્ આહ
પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ
રક્ષાꣳસિ વા એતદ્ યજ્ઞꣳ સચન્તે યદ્ અન ઉત્સર્જતિ ।
અક્રન્દદ્ ઇત્ય્ અન્વ્ આહ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ।
અનસા વહન્તિ ।
અપચિતિમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
તસ્માદ્ અનસ્વી ચ રથી ચાતિથીનામ્ અપચિતતમૌ

અપચિતિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ
સમિધાગ્નિં દુવસ્યતેતિ ઘૃતાનુષિક્તામ્ અવસિતે સમિધમ્ આ દધાતિ
યથાતિથય આગતાય સર્પિષ્વદ્ આતિથ્યં ક્રિયતે તાદૃગ્ એવ તત્ ।
ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણઃ
ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યઃ ।
અપ્સુ ભસ્મ પ્ર વેશયતિ ।
અપ્સુયોનિર્ વા અગ્નિઃ
સ્વામ્ એવૈનં યોનિં ગમયતિ
તિસૃભિઃ પ્ર વેશયતિ
ત્રિવૃદ્ વૈ

અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિઃ તમ્ પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ
પરા વા એષો ઽગ્નિં વપતિ યો ઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ
જ્યોતિષ્મતીભ્યામ્ અવ દધાતિ
જ્યોતિર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
પરા વા એષ પ્રજામ્ પશૂન્ વપતિ યો ઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવેશયતિ
પુનર્ ઊર્જા સહ રય્યેતિ પુનર્ ઉદૈતિ
પ્રજામ્ એવ પશૂન્ આત્મન્ ધત્તે
પુનસ્ ત્વાદિત્યાઃ

રુદ્રા વસવઃ સમ્ ઇન્ધતામ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતા વા એતં દેવતા અગ્રે સમ્ ઐન્ધત
તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ઇન્દ્ધે
બોધા સ બોધીત્ય્ ઉપ તિષ્ઠતે
બોધયત્ય્ એવૈનમ્ ।
તસ્માત્ સુપ્ત્વા પ્રજાઃ પ્ર બુધ્યન્તે
યથાસ્થાનમ્ ઉપ તિષ્ઠતે
તસ્માદ્ યથાસ્થાનમ્ પશવઃ પુનર્ એત્યોપ તિષ્ઠન્તે ॥
5.2.3 અનુવાક 3 ગાર્હપત્યચયનમ્

યાવતી વૈ પૃથિવી તસ્યૈ યમ આધિપત્યમ્ પરીયાય
યો વૈ યમં દેવયજનમ્ અસ્યા અનિર્યાચ્યાગ્નિં ચિનુતે યમાયૈનꣳ સ ચિનુતે ।
અપેતેત્ય્ અધ્યવસાયયતિ
યમમ્ એવ દેવયજનમ્ અસ્યૈ નિર્યાચ્યાઽઽત્મને ઽગ્નિં ચિનુતે ।
ઇષ્વગ્રેણ વા અસ્યા અનામૃતમ્ ઇચ્છન્તો નાવિન્દન્
તે દેવા એતદ્ યજુર્ અપશ્યન્ ।
અપેતેતિ
યદ્ એતેનાધ્યવસાયયતિ

અનામૃત એવાગ્નિં ચિનુતે ।
ઉદ્ ધન્તિ
યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ ।
અપો ઽવોક્ષતિ
શાન્ત્યૈ
સિકતા નિ વપતિ ।
એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
ઊષાન્ નિ વપતિ
પુષ્ટિર્ વા એષા પ્રજનનં યદ્ ઊષાઃ
પુષ્ટ્યામ્ એવ પ્રજનને ઽગ્નિં ચિનુતે ।
અથો સંજ્ઞાન એવ
સંજ્ઞાનꣳ હ્ય્ એતત્

પશૂનાં યદ્ ઊષાઃ ।
દ્યાવાપૃથિવી સહાસ્તામ્ ।
તે વિયતી અબ્રૂતામ્
અસ્ત્વ્ એવ નૌ સહ યજ્ઞિયમ્ ઇતિ
યદ્ અમુષ્યા યજ્ઞિયમ્ આસીત્ તદ્ અસ્યામ્ અદધાત્ ત ઊષા અભવન્
યદ્ અસ્યા યજ્ઞિયમ્ આસીત્ તદ્ અમુષ્યામ્ અદધાત્ તદ્ અદશ્ ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણમ્
ઊષાન્ નિવપન્ન્ અદો ધ્યાયેદ્ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ એવ યજ્ઞિયે ઽગ્નિં ચિનુતે ।
અયꣳ સો અગ્નિર્ ઇતિ વિશ્વામિત્રસ્ય

સૂક્તમ્ ભવતિ ।
એતેન વૈ વિશ્વામિત્રો ઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધ ।
અગ્નેર્ એવૈતેન પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે
છન્દોભિર્ વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્
ચતસ્રઃ પ્રાચીર્ ઉપ દધાતિ
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવ તદ્ યજમાનઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
તેષાꣳ સુવર્ગં લોકં યતાં દિશઃ સમ્ અવ્લીયન્ત
તે દ્વે પુરસ્તાત્ સમીચી ઉપાદધત દ્વે

પશ્ચાત્ સમીચી
તાભિર્ વૈ તે દિશો ઽદૃꣳહન્
યદ્ દ્વે પુરસ્તાત્ સમીચી ઉપદધાતિ દ્વે પશ્ચાત્ સમીચી
દિશાં વિધૃત્યૈ ।
અથો પશવો વૈ છન્દાꣳસિ
પશૂન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ ।
અષ્ટાવ્ ઉપ દધાતિ ।
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રો ઽગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિઃ તં ચિનુતે ।
અષ્ટાવ્ ઉપ દધાતિ ।
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રી સુવર્ગં લોકમ્ અઞ્જસા વેદ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય

પ્રજ્ઞાત્યૈ
ત્રયોદશ લોકમ્પૃણા ઉપ દધાતિ ।
એકવિꣳશતિઃ સમ્ પદ્યન્તે
પ્રતિષ્ઠા વા એકવિꣳશઃ પ્રતિષ્ઠા ગાર્હપત્યઃ ।
એકવિꣳશસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠાં ગાર્હપત્યમ્ અનુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
પ્રત્ય્ અગ્નિં ચિક્યાનસ્ તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ
પઞ્ચચિતીકં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ
પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ ।
યજ્ઞમ્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
ત્રિચિતીકં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનસ્
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષ્વ્ એવ લોકેષુ

પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
એકચિતીકં ચિન્વીત તૃતીયં ચિન્વાનઃ।
એકધા વૈ સુવર્ગો લોકઃ ।
એકવૃતૈવ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ
પુરીષેણાભ્ય્ ઊહતિ
તસ્માન્ માꣳસેનાસ્થિ છન્નમ્ ।
ન દુશ્ચર્મા ભવતિ ય એવં વેદ
પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ
પઞ્ચભિઃ પુરીષૈર્ અભ્ય્ ઊહતિ
દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા
અન્નં
વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
5.2.4 અનુવાક 4 ઉખ્યાગ્નિસંવપનમ્

વિ વા એતૌ દ્વિષાતે યશ્ ચ પુરાગ્નિર્ યશ્ ચોખાયામ્ ।
સમ્ ઇતમ્ ઇતિ ચતસૃભિઃ સં નિ વપતિ
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ
પ્રિયયૈવૈનૌ તનુવા સꣳ શાસ્તિ
સમ્ ઇતમ્ ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ બ્રહ્મણા ક્ષત્રꣳ સમ્ એતિ
યત્ સંન્યુપ્ય વિહરતિ
તસ્માદ્ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં વ્ય્ એતિ ।
ઋતુભિઃ

વા એતં દીક્ષયન્તિ
સ ઋતુભિર્ એવ વિમુચ્યઃ ।
માતેવ પુત્રમ્ પૃથિવી પુરીષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઋતુભિર્ એવૈનં દીક્ષયિત્વર્તુભિર્ વિ મુઞ્ચતિ
વૈશ્વાનર્યા શિક્યમ્ આ દત્તે
સ્વદયત્ય્ એવૈનદ્ ।
નૈરૃતીઃ કૃષ્ણાસ્ તિસ્રસ્ તુષપક્વા ભવન્તિ
નિરૃત્યૈ વા એતદ્ ભાગધેયં યત્ તુષા નિરૃત્યૈ રૂપં કૃષ્ણમ્ ।
રૂપેણૈવ નિરૃતિં નિરવદયતે ।
ઇમાં દિશં યન્તિ ।
એષા

વૈ નિરૃત્યૈ
સ્વાયામ્ એવ દિશિ નિરૃતિં નિરવદયતે
સ્વકૃત ઇરિણ ઉપ દધાતિ પ્રદરે વા ।
એતદ્ વૈ નિરૃત્યા આયતનમ્ ।
સ્વ એવાયતને નિરૃતિં નિરવદયતે
શિક્યમ્ અભ્ય્ ઉપ દધાતિ
નૈરૃતો વૈ પાશઃ
સાક્ષાદ્ એવૈનં નિરૃતિપાશાન્ મુઞ્ચતિ
તિસ્ર ઉપ દધાતિ
ત્રેધાવિહિતો વૈ પુરુષઃ ।
યાવાન્ એવ પુરુષઃ તસ્માન્ નિરૃતિમ્ અવ યજતે
પરાચીર્ ઉપ

દધાતિ
પરાચીમ્ એવાસ્માન્ નિરૃતિમ્ પ્ર ણુદતે ।
અપ્રતીક્ષમ્ આ યન્તિ
નિરૃત્યા અન્તર્હિત્યૈ
માર્જયિત્વોપ તિષ્ઠન્તે
મેધ્યત્વાય
ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે
નિરૃતિલોક એવ ચરિત્વા પૂતા દેવલોકમ્ ઉપાવર્તન્તે ।
એકયોપ તિષ્ઠન્તે ।
એકધૈવ યજમાને વીર્યં દધતિ
નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનામ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રજા વૈ પશવો વસુ
પ્રજયૈવૈનમ્ પશુભિઃ સમ્ અર્ધયન્તિ ॥
5.2.5 અનુવાક 5 ક્ષેત્રકર્ષણમ્

પુરુષમાત્રેણ વિ મિમીતે
યજ્ઞેન વૈ પુરુષઃ સમ્મિતઃ ।
યજ્ઞપરુષૈવૈનં વિ મિમીતે
યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્ તાવાન્ ભવતિ ।
એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ ।
વીર્યેણૈવૈનં વિ મિમીતે
પક્ષી ભવતિ
ન હ્ય્ અપક્ષઃ પતિતુમ્ અર્હતિ ।
અરત્નિના પક્ષૌ દ્રાઘીયાꣳસૌ ભવતસ્
તસ્માત્ પક્ષપ્રવયાꣳસિ વયાꣳસિ
વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતિ ।
એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્

વીર્યસમ્મિતઃ ।
વેણુના વિ મિમીતે ।
આગ્નેયો વૈ વેણુઃ
સયોનિત્વાય
યજુષા યુનક્તિ
યજુષા કૃષતિ
વ્યાવૃત્ત્યૈ
ષડ્ગવેન કૃષતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનં કૃષતિ
યદ્ દ્વાદશગવેન સંવત્સરેણૈવ। ઇયં વા અગ્નેર્ અતિદાહાદ્ અબિભેત્
સૈતદ્ દ્વિગુણમ્ અપશ્યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ
તતો વા ઇમાં નાત્ય્ અદહત્ ।
યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ

ભવત્ય્ અસ્યા અનતિદાહાય
દ્વિગુણં ત્વા અગ્નિમ્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતીત્ય્ આહુઃ ।
યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ ભવતિ ।
અગ્નેર્ ઉદ્યત્યૈ ।
એતાવન્તો વૈ પશવો દ્વિપાદશ્ ચ ચતુષ્પાદશ્ ચ
તાન્ યત્ પ્રાચ ઉત્સૃજેદ્ રુદ્રાયાપિ દધ્યાત્ ।
યદ્ દક્ષિણા પિતૃભ્યો નિ ધુવેત્ ।
યત્ પ્રતીચો રક્ષાꣳસિ હન્યુઃ ।
ઉદીચ ઉત્ સૃજતિ ।
એષા વૈ દેવમનુષ્યાણાꣳ શાન્તા દિક્

તામ્ એવૈનાન્ અનૂત્ સૃજતિ ।
અથો ખલ્વ્ ઇમાં દિશમ્ ઉત્ સૃજતિ ।
અસૌ વા આદિત્યઃ પ્રાણઃ
પ્રાણમ્ એવૈનાન્ અનૂત્ સૃજતિ
દક્ષિણા પર્યાવર્તન્તે
સ્વમ્ એવ વીર્યમ્ અનુ પર્યાવર્તન્તે
તસ્માદ્ દક્ષિણો ઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરઃ ।
અથો આદિત્યસ્યૈવાવૃતમ્ અનુ પર્યાવર્તન્તે
તસ્માત્ પરાઞ્ચઃ પશવો વિ તિષ્ઠન્તે પ્રત્યઞ્ચ આ વર્તન્તે
તિસ્રસ્તિસ્રઃ સીતાઃ

કૃષતિ
ત્રિવૃતમ્ એવ યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ ।
ઓષધીર્ વપતિ
બ્રહ્મણાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અર્કે ઽર્કશ્ ચીયતે
ચતુર્દશભિર્ વપતિ
સપ્ત ગ્રામ્યા ઓષધયઃ સપ્તારણ્યાઃ ।
ઉભયીષામ્ અવરુદ્ધ્યૈ ।
અન્નસ્યાન્નસ્ય વપતિ ।
અન્નસ્યાન્નસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
કૃષ્ટે વપતિ
કૃષ્ટે હ્ય્ ઓષધયઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ।
અનુસીતં વપતિ
પ્રજાત્યૈ
દ્વાદશસુ સીતાસુ વપતિ
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરેણૈવાસ્મા અન્નમ્ પચતિ
યદ્ અગ્નિચિત્

અનવરુદ્ધસ્યાશ્નીયાદ્ અવરુદ્ધેન વ્યૃધ્યેત
યે વનસ્પતીનામ્ ફલગ્રહયસ્ તાન્ ઇધ્મે ઽપિ પ્રોક્ષેત્ ।
અનવરુદ્ધસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
દિગ્ભ્યો લોષ્ટાન્ત્ સમ્ અસ્યતિ
દિશામ્ એવ વીર્યમ્ અવરુધ્ય દિશાં વીર્યે ઽગ્નિં ચિનુતે
યં દ્વિષ્યાદ્ યત્ર સ સ્યાત્ તસ્યૈ દિશો લોષ્ટમ્ આ હરેત્ ।
ઇષમૂર્જમ્ અહમ્ ઇત આ દદ ઇતીષમ્ એવોર્જં તસ્યૈ દિશો ઽવ રુન્દ્ધે
ક્ષોધુકો ભવતિ યસ્ તસ્યાં દિશિ ભવતિ ।
ઉત્તરવેદિમ્ ઉપ વપતિ ।
ઉત્તરવેદ્યાꣳ હ્ય્ અગ્નિશ્ ચીયતે ।
અથો પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અથો યજ્ઞપરુષો ઽનન્તરિત્યૈ ॥
5.2.6 અનુવાક

ક્ષેત્રે સિકતાદિવાપઃ

અગ્ને તવ શ્રવો વય ઇતિ સિકતા નિ વપતિ ।
એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય સૂક્તમ્ ।
સૂક્તેનૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે
ષડ્ભિર્ નિ વપતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ
સાક્ષાદ્ એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે
સમુદ્રં વૈ નામૈતચ્ છન્દઃ
સમુદ્રમ્ અનુ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે
યદ્ એતેન સિક્તા નિવપતિ
પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય ।
ઇન્દ્રઃ

વૃત્રાય વજ્રમ્ પ્રાહરત્
સ ત્રેધા વ્યભવત્ સ્ફ્યસ્ તૃતીયꣳ રથસ્ તૃતીયં યૂપસ્ તૃતીયમ્ ।
યે ઽન્તઃશરા અશીર્યન્ત તાઃ શર્કરા અભવન્
તચ્ છર્કરાણાꣳ શર્કરત્વમ્ ।
વજ્રો વૈ શર્કરાઃ
પશુર્ અગ્નિઃ ।
યચ્ છર્કરાભિર્ અગ્નિમ્ પરિમિનોતિ વજ્રેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
તસ્માદ્ વજ્રેણ પશવઃ પરિગૃહીતાસ્
તસ્માત્ સ્થેયાન્ અસ્થેયસો નોપ હરતે
ત્રિસપ્તાભિઃ પશુકામસ્ય

પરિ મિનુયાત્
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ
પ્રાણાઃ પશવઃ
પ્રાણૈર્ એવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
ત્રિણવાભિર્ ભ્રાતૃવ્યવતસ્
ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રમ્ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ
સ્તૃત્યૈ ।
અપરિમિતાભિઃ પરિ મિનુયાદ્ અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
યં કામયેતાપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ અપરિમિત્ય તસ્ય શર્કરાઃ સિકતા વ્યૂહેત્ ।
અપરિગૃહીત એવાસ્ય વિષૂચીનꣳ રેતઃ પરા સિઞ્ચતિ ।
અપશુર્ એવ ભવતિ

યં કામયેત
પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ પરિમિત્ય તસ્ય શર્કરાઃ સિક્તા વ્ય્
પરિગૃહીત એવાસ્મૈ સમીચીનꣳ રેતઃ સિઞ્ચતિ
પશુમાન્ એવ ભવતિ
સૌમ્યા વ્ય્ ઊહતિ
સોમો વૈ રેતોધાઃ ।
રેત એવ તદ્ દધાતિ
ગાયત્રિયા બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્
ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યઃ
શંયુમ્ બાર્હસ્પત્યમ્ મેધો નોપાનમત્
સો ઽગ્નિમ્ પ્રાવિશત્

સો ઽગ્નેઃ કૃષ્ણો રૂપં કૃત્વોદ્ આયત
સો ઽશ્વમ્ પ્રાવિશત્
સો ઽશ્વસ્યાવાન્તરશફો ઽભવત્ ।
યદ્ અશ્વમ્ આક્રમયતિ ય એવ મેધો ઽશ્વમ્ પ્રાવિશત્ તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પ્રજાપતિનાગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ
પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ ।
યદ્ અશ્વમ્ આક્રમયતિ પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે
પુષ્કરપર્ણમ્ ઉપ દધાતિ
યોનિર્ વા અગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણમ્ ।
સયોનિમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે ।
અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસીત્ય્ ઉપ દધાતિ ।
અપાં વા એતત્ પૃષ્ઠં યત્ પુષ્કરપર્ણમ્ ।
રૂપેણૈવૈનદ્ ઉપ દધાતિ ॥
5.2.7 અનુવાક

રુક્માદ્યુપધાનમ્

બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ ઇતિ રુક્મમ્ ઉપ દધાતિ
બ્રહ્મમુખા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
બ્રહ્મમુખા એવ તત્ પ્રજા યજમાનઃ સૃજતે
બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો મુખ્યઃ ।
મુખ્યો ભવતિ ય એવં વેદ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
ન પૃથિવ્યાં નાન્તરિક્ષે ન દિવ્યગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇતિ
યત્ પૃથિવ્યાં ચિન્વીત પૃથિવીꣳ શુચાર્પયેત્ ।
નૌષધયો ન વનસ્પતયઃ

પ્ર જાયેરન્
યદ્ અન્તરિક્ષે ચિન્વીતાન્તરિક્ષꣳ શુચાર્પયેત્ ।
ન વયાꣳસિ પ્ર જાયેરન્
યદ્ દિવિ ચિન્વીત દિવꣳ શુચાર્પયેત્ ।
ન પર્જન્યો વર્ષેત્ ।
રુક્મમ્ ઉપ દધાતિ ।
અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્
અમૃત એવાગ્નિં ચિનુતે
પ્રજાત્યૈ
હિરણ્મયમ્ પુરુષમ્ ઉપ દધાતિ
યજમાનલોકસ્ય વિધૃત્યૈ
યદ્ ઇષ્ટકાયા આતૃણ્ણમ્ અનૂપદધ્યાત્ પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધ્યાત્ ।
દક્ષિણતઃ

પ્રાઞ્ચમ્ ઉપ દધાતિ
દાધાર યજમાનલોકમ્ ।
ન પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધાતિ ।
અથો ખલ્વ્ ઇષ્ટકાયા આતૃણ્ણમ્ અનૂપ દધાતિ
પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યૈ
દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દેત્ય્ અભિ મૃશતિ
હોત્રાસ્વ્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
સ્રુચાવ્ ઉપ દધાતિ ।
આજ્યસ્ય પૂર્ણાં કાર્ષ્મર્યમયીં દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીમ્
ઇયં વૈ કાર્ષ્મર્યમય્ય્ અસાવ્ ઔદુમ્બરી ।
ઇમે એવોપ ધત્તે
તૂષ્ણીમ્ ઉપ દધાતિ
ન હીમે યજુષાપ્તુમ્ અર્હતિ
દક્ષિણાં કાર્ષ્મર્યમયીમ્ ઉત્તરામ્ ઔદુમ્બરીમ્ ।
તસ્માદ્ અસ્યા અસાવ્ ઉત્તરા ।
આજ્યસ્ય પૂર્ણાં કાર્ષ્મર્યમયીમ્ ।
વજ્રો વા આજ્યં વજ્રઃ કાર્ષ્મર્યઃ ।
વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
દધ્નઃ પૂર્ણામ્ ઔદુમ્બરીમ્
પશવો વૈ દધ્ય્ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ
પશુષ્વ્ એવોર્જં દધાતિ
પૂર્ણે ઉપ દધાતિ
પૂર્ણે એવૈનમ્

અમુષ્મિઁ લોક ઉપ તિષ્ઠેતે
વિરાજ્ય્ અગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ
સ્રુગ્ વૈ
યત્ સ્રુચાવ્ ઉપદધાતિ વિરાજ્ય્ એવાગ્નિં ચિનુતે
યજ્ઞમુખેયજ્ઞમુખે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ
યજ્ઞમુખꣳ રુક્મઃ ।
યદ્ રુક્મં વ્યાઘારયતિ યજ્ઞમુખાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
પઞ્ચભિર્ વ્યાઘારયતિ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્ તસ્માદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
અક્ષ્ણયા વ્યાઘારયતિ
તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.2.8 અનુવાક

સ્વયમાતૃણ્ણાસ્થાપનમ્

સ્વયમાતૃણ્ણામ્ ઉપ દધાતિ ।
ઇયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા ।
ઇમામ્ એવોપ ધત્તે ।
અશ્વમ્ ઉપ ઘ્રાપયતિ
પ્રાણમ્ એવાસ્યાં દધાતિ ।
અથો પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ
પ્રજાપતિનૈવાગ્નિં ચિનુતે
પ્રથમેષ્ટકોપધીયમાના પશૂનાં ચ યજમાનસ્ય ચ પ્રાણમ્ અપિ દધાતિ
સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ
પ્રાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટ્યા અથો સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ।
અગ્નાવ્ અગ્નિશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ ।
એષ વૈ

અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યદ્ બ્રાહ્મણસ્
તસ્મૈ પ્રથમામ્ ઇષ્ટકાં યજુષ્કૃતામ્ પ્ર યચ્છેત્
તામ્ બ્રાહ્મણસ્ ચોપ દધ્યાતામ્
અગ્નાવ્ એવ તદ્ અગ્નિં ચિનુતે ।
ઈશ્વરો વા એષ આર્તિમ્ આર્તોર્ યો ઽવિદ્વાન્ ઇષ્ટકામ્ ઉપદધાતિ
ત્રીન્ વરાન્ દદ્યાત્
ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ
પ્રાણાનાꣳ સ્તૃત્યૈ
દ્વાવ્ એવ દેયૌ
દ્વૌ હિ પ્રાણૌ ।
એક એવ દેયઃ ।
એકો હિ પ્રાણઃ
પશુઃ

વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
ન ખલુ વૈ પશવ આયવસે રમન્તે
દૂર્વેષ્ટકામ્ ઉપ દધાતિ પશૂનાં ધૃત્યૈ
દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તીત્ય્ આહ
કાણ્ડેનકાણ્ડેન હ્ય્ એષા પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચેત્ય્ આહ
સાહસ્રઃ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ
દેવલક્ષ્મં વૈ ત્ર્યાલિખિતાં
તામ્ ઉત્તરલક્ષ્માણં દેવા ઉપાદધતાધરલક્ષ્માણમ્ અસુરાઃ ।
યમ્

કામયેત
વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉત્તરલક્ષ્માણં તસ્યોપ દધ્યાત્ ।
વસીયાન્ એવ ભવતિ
યં કામયેત
પાપીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અધરલક્ષ્માણં તસ્યોપ દધ્યાત્ ।
અસુરયોનિમ્ એવૈનમ્ અનુ પરા ભાવયતિ
પાપીયાન્ ભવતિ
ત્ર્યાલિખિતા ભવતિ ।
ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્ર્યાલિખિતા ।
એભ્ય એવ લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તર્ એતિ ।
અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યતઃ પુરોડાશઃ કૂર્મો ભૂત્વાઽનુ પ્રાસર્પત્

યત્ કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ યથા ક્ષેત્રવિદ્ અઞ્જસા નયત્ય્ એવમ્ એવૈનં કૂર્મઃ સુવર્ગં લોકમ્ અઞ્જસા નયતિ
મેધો વા એષ પશૂનાં યત્ કૂર્મઃ ।
યત્ કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ સ્વમ્ એવ મેધમ્ પશ્યન્તઃ પશવ ઉપ તિષ્ઠન્તે
શ્મશાનં વા એતત્ ક્રિયતે યન્ મૃતાનામ્ પશૂનાꣳ શીર્ષાણ્ય્ ઉપધીયન્તે
યજ્ જીવન્તં કૂર્મમ્ ઉપદધાતિ તેનાશ્મશાનચિત્ ।
વાસ્તવ્યો વા એષ યત્

કૂર્મઃ ।
મધુ વાતા ઋતાયત ઇતિ દધ્ના મધુમિશ્રેણાભ્ય્ અનક્તિ
સ્વદયત્ય્ એવૈનમ્ ।
ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ
યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણાભ્યનક્ત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇત્ય્ આહ ।
આભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ
પ્રાઞ્ચમ્ ઉપ દધાતિ
તસ્માત્

પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પશવો મેધમ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે
યો વા અપનાભિમ્ અગ્નિં ચિનુતે યજમાનસ્ય નાભિમ્ અનુ પ્ર વિશતિ
સ એનમ્ ઈશ્વરો હિꣳસિતોઃ ।
ઉલૂખલમ્ ઉપ દધાતિ ।
એષા વા અગ્નેર્ નાભિઃ
સનાભિમ્ એવાગ્નિં ચિનુતે ઽહિꣳસાયૈ ।
ઔદુમ્બરમ્ ભવતિ ।
ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ।
ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
મધ્યત ઉપ દધાતિ
મધ્યત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ
તસ્માન્ મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે ।
ઇયદ્ ભવતિ
પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતમ્
અવ હન્તિ ।
અન્નમ્ એવાકર્
વૈષ્ણવ્યર્ચોપ દધાતિ
વિષ્ણુર્ વૈ યજ્ઞઃ ।
વૈષ્ણવા વનસ્પતયઃ ।
યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ॥
5.2.9 અનુવાક

ઉખાદિસ્થાપનમ્

એષાં વા એતલ્ લોકાનાં જ્યોતિઃ સમ્ભૃતં યદ્ ઉખા
યદ્ ઉખામ્ ઉપદધાત્ય્ એભ્ય એવા લોકેભ્યો જ્યોતિર્ અવ રુન્દ્ધે
મધ્યત ઉપ દધાતિ
મધ્યત એવાસ્મૈ જ્યોતિર્ દધાતિ
તસ્માન્ મધ્યતો જ્યોતિર્ ઉપાઽઽસ્મહે
સિકતાભિઃ પૂરયતિ ।
એતદ્ વા અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે
યં કામયેત
ક્ષોધુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઊનાં તસ્યોપ

દધ્યાત્
ક્ષોધુક એવ ભવતિ
યં કામયેત ।
અનુપદસ્યદ્ અન્નમ્ અદ્યાદ્ ઇતિ પૂર્ણાં તસ્યોપ દધ્યાત્ ।
અનુપદસ્યદ્ એવાન્નમ્ અત્તિ
સહસ્રં વૈ પ્રતિ પુરુષઃ પશૂનાં યચ્છતિ સહસ્રમ્ અન્યે પશવઃ ।
મધ્યે પુરુષશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ
સવીર્યત્વાય ।
ઉખાયામ્ અપિ દધાતિ
પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયતિ
વ્યૃદ્ધં વા એતત્ પ્રાણૈર્ અમેધ્યં યત્ પુરુષશીર્ષમ્
અમૃતં ખલુ વૈ પ્રાણાઃ

અમૃતꣳ હિરણ્યમ્
પ્રાણેષુ હિરણ્યશલ્કાન્ પ્રત્ય્ અસ્યતિ
પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયિત્વા પ્રાણૈઃ સમ્ અર્ધયતિ
દધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયતિ ।
મધવ્યો ઽસાનીતિ
શૃતાતઙ્ક્યેન મેધ્યત્વાય
ગ્રામ્યં વા એતદ્ અન્નં યદ્ દધ્ય્ આરણ્યમ્ મધુ
યદ્ દધ્ના મધુમિશ્રેણ પૂરયત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપ દધાતિ
પશવો વૈ પશુશીર્ષાણિ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
યં કામયેત ।
અપશુઃ સ્યાદ્ ઇતિ

વિષૂચીનાનિ તસ્યોપ દધ્યાત્ ।
વિષૂચ એવાસ્માત્ પશૂન્ દધાતિ ।
અપશુર્ એવ ભવતિ
યં કામયેત
પશુમાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ સમીચીનાનિ તસ્યોપ દધ્યાત્
સમીચ એવાસ્મૈ પશૂન્ દધાતિ
પશુમાન્ એવ ભવતિ
પુરસ્તાત્ પ્રતીચીનમ્ અશ્વસ્યોપ દધાતિ પશ્ચાત્ પ્રાચીનમ્ ઋષભસ્ય ।
અપશવો વા અન્યે ગોઅશ્વેભ્યઃ પશવઃ ।
ગોઅશ્વાન્ એવાસ્મૈ સમીચો દધાતિ ।
એતાવન્તો વૈ પશવઃ

દ્વિપાદશ્ ચ ચતુષ્પાદશ્ ચ
તાન્ વા એતદ્ અગ્નૌ પ્ર દધાતિ યત્ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધાતિ ।
અમુમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામીત્ય્ આહ
ગ્રામ્યેભ્ય એવ પશુભ્ય આરણ્યાન્ પશૂઞ્ છુચમ્ અનૂત્ સૃજતિ
તસ્માત્ સમાવત્ પશૂનામ્ પ્રજાયમાનાનામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ કનીયાꣳસઃ
શુચા હ્ય્ ઋતાઃ
સર્પશીર્ષમ્ ઉપ દધાતિ
યૈવ સર્પે ત્વિષિસ્ તામ્ એવાવ રુન્દ્ધે

યત્ સમીચીનમ્ પશુશીર્ષૈર્ ઉપદધ્યાદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ દꣳશુકાઃ સ્યુઃ ।
યદ્ વિષૂચીનમ્ આરણ્યાન્
યજુર્ એવ વદેત્ ।
અવ તાં ત્વિષિꣳ રુન્દ્ધે યા સર્પે
ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્
અથો ખલૂપધેયમ્ એવ
યદ્ ઉપદધાતિ તેન તાં ત્વિષિમ્ અવ રુન્દ્ધે યા સર્પે
યદ્ યજુર્ વદતિ તેન શાન્તમ્ ॥
5.2.10 અનુવાક

પ્રથમચિતૌ અપસ્યાદ્યુપધાનમ્

પશુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
યોનિઃ ખલુ વા એષા પશોર્ વિ ક્રિયતે યત્ પ્રાચીનમ્ ઐષ્ટકાદ્ યજુઃ ક્રિયતે
રેતો ઽપસ્યાઃ ।
અપસ્યા ઉપ દધાતિ
યોનાવ્ એવ રેતો દધાતિ
પઞ્ચોપ દધાતિ
પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ
પશૂન્ એવાસ્મૈ પ્ર જનયતિ
પઞ્ચ દક્ષિણતઃ ।
વજ્રો વા અપસ્યાઃ ।
વજ્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય દક્ષિણતો રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
પઞ્ચ પશ્ચાત્

પ્રાચીર્ ઉપ દધાતિ
પશ્ચાદ્ વૈ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે
પશ્ચાદ્ એવાસ્મૈ પ્રાચીનꣳ રેતો દધાતિ
પઞ્ચ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીર્ ઉપ દધાતિ પઞ્ચ પશ્ચાત્ પ્રાચીઃ
તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે
પઞ્ચોત્તરતશ્ છન્દસ્યાઃ
પશવો વૈ છન્દસ્યાઃ
પશૂન્ એવ પ્રજાતાન્ત્ સ્વમ્ આયતનમ્ અભિ પર્યૂહતે ।
ઇયં વા અગ્નેર્ અતિદાહાદ્ અબિભેત્
સૈતાઃ

અપસ્યા અપશ્યત્
તા ઉપાધત્ત
તતો વા ઇમાં નાત્ય્ અદહત્ ।
યદ્ અપસ્યા ઉપદધાત્ય્ અસ્યા અનતિદાહાય
ઉવાચ હેયમ્
અદદ્ ઇત્ સ બ્રહ્મણાઽન્નં યસ્યૈતા ઉપધીયાન્તૈ ય ઉ ચૈના એવં વેદદ્ ઇતિ
પ્રાણભૃત ઉપ દધાતિ
રેતસ્ય્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ
તસ્માદ્ વદન્ પ્રાણન્ પશ્યઞ્ છૃણ્વન્ પશુર્ જાયતે ।
અયમ્ પુરઃ

ભુવ ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉપ દધાતિ
પ્રાણમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર ।
અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મેતિ દક્ષિણતઃ ।
મન એવૈતાભિર્ દાધાર ।
અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યચા ઇતિ પશ્ચાત્ ।
ચક્ષુર્ એવૈતાભિર્ દાધાર ।
ઇદમ્ ઉત્તરાત્ સુવર્ ઇત્ય્ ઉત્તરતઃ
શ્રોત્રમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર ।
ઇયમ્ ઉપરિ મતિર્ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ ।
વાચમ્ એવૈતાભિર્ દાધાર
દશદશોપ દધાતિ સવીર્યત્વાય ।
અક્ષ્ણયા

ઉપ દધાતિ
તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યાઃ પ્રાચીસ્ તાભિર્ વસિષ્ઠ આર્ધ્નોત્ ।
યા દક્ષિણા તાભિર્ ભરદ્વાજઃ ।
યાઃ પ્રતીચીસ્ તાભિર્ વિશ્વામિત્રઃ ।
યા ઉદીચીસ્ તાભિર્ જમદગ્નિઃ ।
યા ઊર્ધ્વાસ્ તાભિર્ વિશ્વકર્મા
ય એવમ્ એતાસામ્ ઋદ્ધિં વેદર્ધ્નોત્ય્ એવ
ય આસામ્ એવમ્ બન્ધુતાં વેદ બન્ધુમાન્ ભવતિ
ય આસામ્ એવં ક્લૃપ્તિં વેદ કલ્પતે

અસ્મૈ
ય આસામ્ એવમ્ આયતનં વેદાયતનવાન્ ભવતિ
ય આસામ્ એવમ્ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
પ્રાણભૃત ઉપધાય સંયત ઉપ દધાતિ
પ્રાણાન્ એવાસ્મિન્ ધિત્વા સંયદ્ભિઃ સં યચ્છતિ
તત્ સંયતાꣳ સંયત્ત્વમ્
અથો પ્રાણ એવાપાનં દધાતિ
તસ્માત્ પ્રાણાપાનૌ સં ચરતઃ ।
વિષૂચીર્ ઉપ દધાતિ
તસ્માદ્ વિષ્વઞ્ચૌ પ્રાણાપાનૌ
યદ્ વા અગ્નેર્ અસંયતમ્

અસુવર્ગ્યમ્ અસ્ય તત્
સુવર્ગ્યો ઽગ્નિઃ ।
યત્ સંયત ઉપદધાતિ સમ્ એવૈનં યચ્છતિ સુવર્ગ્યમ્ એવાકસ્
ત્ર્યવિર્ વયઃ કૃતમ્ અયાનામ્ ઇત્ય્ આહ
વયોભિર્ એવાયાન્ અવ રુન્દ્ધે ।
અયૈર્ વયાꣳસિ
સર્વતો વાયુમતીર્ ભવન્તિ
તસ્માદ્ અયꣳ સર્વતઃ પવતે ॥
5.2.11 અનુવાક

સૂચીભિરસિપથક્લૃપ્તિઃ

ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુક્ પઙ્ક્ત્યા સહ । બૃહત્ય્ ઉષ્ણિહા કકુત્ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
દ્વિપદા યા ચતુષ્પદા ત્રિપદા યા ચ ષટ્પદા । સચ્છન્દા યા ચ વિચ્છન્દાઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
મહાનામ્ની રેવતયો વિશ્વા આશાઃ પ્રસૂવરીઃ । મેધ્યા વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
રજતા હરિણીઃ સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ । અશ્વસ્ય વાજિનસ્ ત્વચિ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
નારીઃ

તે પત્નયો લોમ વિ ચિન્વન્તુ મનીષયા । દેવાનામ્ પત્નીર્ દિશઃ સૂચીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
કુવિદ્ અઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્ યથા દાન્ત્ય્ અનુપૂર્વં વિયૂય । ઇહેહૈષાં કૃણુત ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમોવૃક્તિં ન જગ્મુઃ ॥
5.2.12 અનુવાક

વિશસનાભિધાનમ્

કસ્ ત્વા છ્યતિ કસ્ ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્ તે ગાત્રાણિ શિમ્યતિ । ક ઉ તે શમિતા કવિઃ ॥
ઋતવસ્ ત ઋતુધા પરુઃ શમિતારો વિ શાસતુ । સંવત્સરસ્ય ધાયસા શિમીભિઃ શિમ્યન્તુ ત્વા ॥
દૈવ્યા અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ શાસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે શિમાઃ કૃણ્વન્તુ શિમ્યન્તઃ ॥
અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસાશ્ છ્યન્તુ શિમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટં

સૂદયન્તુ તે ॥
પૃથિવી તે ઽન્તરિક્ષેણ વાયુશ્ છિદ્રમ્ ભિષજ્યતુ । દ્યૌસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ રૂપં કૃણોતુ સાધુયા ॥
શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ । શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ ઉ તે તનુવે ભુવત્ ॥