તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 5.1

તૈત્તિરીય સંહિતા
કાણ્ડમ્

5.1 પ્રપાઠક:

5.1.1 અનુવાક 1 સાવિત્રાહુત્યભ્રિસ્વીકારયોરભિધાનમ્
1 સાવિત્રાણિ જુહોતિ પ્રસૂત્યૈ ચતુર્ગૃહીતેન જુહોતિ ચતુષ્પાદઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ચતસ્રો દિશઃ । દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ છન્દાꣳસિ દેવેભ્યો ઽપાક્રામન્ ન વો ઽભાગાનિ હવ્યં વક્ષ્યામ ઇતિ તેભ્ય એતચ્ ચતુર્ગૃહીતમ્ અધારયન્ પુરોઽનુવાક્યાયૈ યાજ્યાયૈ દેવતાયૈ વષટ્કારાય યચ્ ચતુર્ગૃહીતં જુહોતિ છન્દાꣳસ્ય્ એવ તત્ પ્રીણાતિ તાન્ય્ અસ્ય પ્રીતાનિ દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તિ યં કામયેત
2 પાપીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકૈકં તસ્ય જુહુયાત્ । આહુતીભિર્ એવૈનમ્ અપ ગૃહ્ણાતિ પાપીયાન્ ભવતિ યં કામયેત વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ સર્વાણિ તસ્યાનુદ્રુત્ય જુહુયાત્ । આહુત્યૈવૈનમ્ અભિ ક્રમયતિ વસીયાન્ ભવતિ । અથો યજ્ઞસ્યૈવૈષાભિક્રાન્તિઃ । એતિ વા એષ યજ્ઞમુખાદ્ ઋદ્ધ્યા યો ઽગ્નેર્ દેવતાયા એતિ । અષ્ટાવ્ એતાનિ સાવિત્રાણિ ભવન્તિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રઃ
3 અગ્નિસ્ તેનૈવ યજ્ઞમુખાદ્ ઋદ્ધ્યા અગ્નેર્ દેવતાયૈ નૈતિ । અષ્ટૌ સાવિત્રાણિ ભવન્ત્ય્ આહુતિર્ નવમી ત્રિવૃતમ્ એવ યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ યદિ કામયેત છન્દાꣳસિ યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ ઋચમ્ અન્તમાં કુર્યાત્ । છન્દાꣳસ્ય્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ યદિ કામયેત યજમાનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇતિ યજુર્ અન્તમં કુર્યાત્ । યજમાનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ । ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધયેતિ
4 આહ સમૃદ્ધ્યૈ ચતુર્ભિર્ અભ્રિમ્ આ દત્તે ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ । અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત સ વેણુમ્ પ્રાવિશત્ સ એતામૂતિમ્ અનુ સમ્ અચરદ્ યદ્ વેણોઃ સુષિરમ્ । સુષિરાભ્રિર્ ભવતિ સયોનિત્વાય સ યત્રયત્રાવસત્ તત્ કૃષ્ણમ્ અભવત્ કલ્માષી ભવતિ રૂપસમૃદ્ધ્યૈ । ઉભયતઃક્ષ્ણૂર્ ભવતિ । ઇતશ્ ચામુતશ્ ચાર્કસ્યાવરુદ્ધ્યૈ વ્યામમાત્રી ભવતિ । એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ । વીર્યસમ્મિતા । અપરિમિતા ભવતિ । અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યો વનસ્પતીનામ્ ફલગ્રહિઃ સ એષાં વીર્યાવાન્ ફલગ્રહિર્ વેણુઃ । વૈણવી ભવતિ વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
5.1.2 અનુવાક 2 મૃત્ખનનગમનપૂર્વકમશ્વેન ભૂમ્યાક્રમણમ્
1 વ્યૃદ્ધં વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ અયજુષ્કેણ ક્રિયતે । ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ રશનામ્ ઋતસ્યેત્ય્ અશ્વાભિધાનીમ્ આ દત્તે યજુષ્કૃત્યૈ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ પ્રતૂર્તં વાજિન્ન્ આ દ્રવેત્ય્ અશ્વમ્ અભિ દધાતિ રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે યુઞ્જાથાꣳ રાસભં યુવમ્ ઇતિ ગર્દભમ્ અસત્ય્ એવ ગર્દભમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ તસ્માદ્ અશ્વાદ્ ગર્દભો ઽસત્તરઃ । યોગેયોગે તવસ્તરમ્ ઇત્ય્ આહ ॥
2 યોગે યોગ એવૈનં યુઙ્ક્તે વાજેવાજે હવામહ ઇત્ય્ આહ । અન્નં વૈ વાજઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે સખાય ઇન્દ્રમૂતય ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રિયમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત તમ્ પ્રજાપતિર્ અન્વ્ અવિન્દત્ પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ । અશ્વેન સમ્ ભરત્ય્ અનુવિત્ત્યૈ પાપવસ્યસં વા એતત્ ક્રિયતે યચ્ છ્રેયસા ચ પાપીયસા ચ સમાનં કર્મ કુર્વન્તિ પાપીયાન્
3 હ્ય્ અશ્વાદ્ ગર્દભઃ । અશ્વમ્ પૂર્વં નયન્તિ પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ તસ્માચ્ છ્રેયાꣳસમ્ પાપીયાન્ પશ્ચાદ્ અન્વ્ એતિ બહુર્ વૈ ભવતો ભ્રાતૃવ્યઃ । ભવતીવ ખલુ વા એષ યો ઽગ્નિમ્ ચિનુતે વજ્ર્ય્ અશ્વઃ પ્રતૂર્વન્ન્ એહ્ય્ અવક્રામન્ન્ અશસ્તીર્ ઇત્ય્ આહ વજ્રેણૈવ પાપ્માનમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અવ ક્રામતિ રુદ્રસ્ય ગાણપત્યાદ્ ઇત્ય્ આહ રૌદ્રા વૈ પશવો રુદ્રાદ્ એવ
4 પશૂન્ નિર્યાચ્યાત્મને કર્મ કુરુતે પૂષ્ણા સયુજા સહેત્ય્ આહ પૂષા વા અધ્વનાꣳ સંનેતા સમષ્ટ્યૈ પુરીષાયતનો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । અઙ્ગિરસો વા એતમ્ અગ્રે દેવતાનાꣳ સમ્ અભરન્ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેહીત્ય્ આહ સાયતનમ્ એવૈનં દેવતાભિઃ સમ્ ભરતિ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેમ ઇત્ય્ આહ યેન
5 સંગચ્છતે વાજમ્ એવાસ્ય વૃઙ્ક્તે પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિઃ સમ્ભૃત્ય ઇત્ય્ આહુઃ । ઇયં વૈ પ્રજાપતિઃ તસ્યા એતચ્ છ્રોત્રં યદ્ વલ્મીકઃ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરિષ્યામ ઇતિ વલ્મીકવપામ્ ઉપ તિષ્ઠતે સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિꣳ સમ્ ભરતિ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરામ ઇત્ય્ આહ યેન સંગચ્છતે વાજમ્ એવાસ્ય વૃઙ્ક્તે। અન્વ્ અગ્નિર્ ઉષસામ્ અગ્રમ્
6 અખ્યદ્ ઇત્ય્ આહ । અનુખ્યાત્યૈ । આગત્ય વાજ્ય્ અધ્વન આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇચ્છત્ય્ એવૈનમ્ પૂર્વયા વિન્દત્ય્ ઉત્તરયા દ્વાભ્યામ્ આ ક્રમયતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અનુરૂપાભ્યામ્ । તસ્માદ્ અનુરૂપાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્ પૃથિવી સધસ્થમ્ ઇત્ય્ આહ । એભ્યો વા એતં લોકેભ્યઃ પ્રજાપતિઃ સમ્ ઐરયત્ । રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે વજ્રી વા એષ યદ્ અશ્વઃ । દદ્ભિર્ અન્યતોદદ્ભ્યો ભૂયાઁ લોમભિર્ ઉભયાદદ્ભ્યઃ । યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ અધસ્પદં ધ્યાયેત્ । વજ્રેણૈવૈનꣳ સ્તૃણુતે ॥
5.1.3 અનુવાક 3 અશ્વાક્રમણપૂર્વક ભૂસંસ્કારાભિધાનમ્
1 ઉત્ ક્રામોદ્ અક્રમીદ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ઉત્ ક્રમયતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અનુરૂપાભ્યામ્ । તસ્માદ્ અનુરૂપાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે । અપ ઉપ સૃજતિ યત્ર વા આપ ઉપગચ્છન્તિ તદ્ ઓષધયઃ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । ઓષધીઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તીઃ પશવો ઽનુ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ પશૂન્ યજ્ઞઃ । યજ્ઞં યજમાનઃ । યજમાનમ્ પ્રજાઃ તસ્માદ્ અપ ઉપ સૃજતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ
2 સ્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ । હિરણ્યમ્ ઉપાસ્ય જુહોતિ । અગ્નિવત્ય્ એવ જુહોતિ નાન્ધો ઽધ્વર્યુર્ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ જિઘર્મ્ય્ અગ્નિમ્ મનસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ મનસા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ પ્રતિક્ષ્યન્તમ્ ભુવનાનિ વિશ્વેત્ય્ આહ સર્વꣳ હ્ય્ એષ પ્રત્યઙ્ ક્ષેતિ પૃથું તિરશ્ચા વયસ બૃહન્તમ્ ઇત્ય્ આહ । અલ્પો હ્ય્ એષ જાતો મહાન્
3 ભવતિ વ્યચિષ્ઠમ્ અન્નꣳ રભસં વિદાનમ્ ઇત્ય્ આહ । અન્નમ્ એવાસ્મૈ સ્વદયતિ સર્વમ્ અસ્મૈ સ્વદતે ય એવં વેદ । આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ તસ્માદ્ યત્ પુરુષો મનસાભિગચ્છતિ તદ્ વાચા વદતિ । અરક્ષસેત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ મર્ત્યશ્રી સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિર્ ઇત્ય્ આહ । અપચિતિમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ । અપચિતિમાન્ ભવતિ ય એવં
4 વેદ મનસા ત્વૈ તામ્ આપ્તુમ્ અર્હતિ યામ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહોતિ મનસ્વતીભ્યાં જુહોતિ । આહુત્યોર્ આપ્ત્યૈ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યજ્ઞમુખેયજ્ઞમુખે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ । એતર્હિ ખલુ વા એતદ્ યજ્ઞમુખં યર્હ્ય્ એનદ્ આહુતિર્ અશ્નુતે પરિ લિખતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ તિસૃભિઃ પરિ લિખતિ ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્માદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ ॥
5 ગાયત્રિયા પરિ લિખતિ તેજો વૈ ગાયત્રી તેજસૈવૈનમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ત્રિષ્ટુભા પરિ લિખતિ । ઇન્દ્રિયં વૈ ઇન્દ્રિયેણૈવૈનમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ । અનુષ્ટુભા પરિ લિખતિ । અનુષ્ટુપ્ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ પરિભૂઃ પર્યાપ્ત્યૈ મધ્યતો ઽનુષ્ટુભા વાગ્ વા તસ્માન્ મધ્યતો વાચા વદામઃ । ગાયત્રિયા પ્રથમયા પરિ લિખત્ય્ અથાનુષ્ટુભાથ ત્રિષ્ટુભા તેજો વૈ ગાયત્રી યજ્ઞો ઽનુષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયં તેજસા ચૈવેન્દ્રિયેણ ચોભયતો યજ્ઞમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ॥
5.1.4 અનુવાક 4 મૃદઃખનનપૂર્વકં ચર્મપત્રયોઃ સંભરણમ્

1 દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ ખનતિ પ્રસૂત્યા અથો ધૂમમ્ એવૈતેન જનયતિ જ્યોતિષ્મન્તં ત્વાગ્ને સુપ્રતીકમ્ ઇત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવૈતેન જનયતિ સો ઽગ્નિર્ જાતઃ પ્રજાઃ શુચાર્પયત્ તં દેવા અર્ધર્ચેનાશમયન્ । શિવમ્ પ્રજાભ્યો ઽહિꣳસન્તમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ દ્વાભ્યાં ખનતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસીતિ પુષ્કરપર્ણમ્ આ
2 હરત્ય્ અપાં વા એતત્ પૃષ્ઠં યત્ પુષ્કરપર્ણꣳ રૂપેણૈવૈનદ્ આ હરતિ પુષ્કરપર્ણેન સમ્ ભરતિ યોનિર્ વા અગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણꣳ સયોનિમ્ એવાગ્નિꣳ સમ્ ભરતિ
કૃષ્ણાજિનેન સમ્ ભરતિ યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનં યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સમ્ ભરતિ યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનાં ચર્મણા સમ્ભરેદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂઞ્ છુચાર્પયેત્ કૃષ્ણાજિનેન સમ્ ભરત્ય્ આરણ્યાન્ એવ પશૂન્
3 શુચાર્પયતિ તસ્માત્ સમાવત્ પશૂનામ્ પ્રજાયમાનાનામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ કનીયાꣳસઃ શુચા હ્ય્ ઋતાઃ ।
લોમતઃ સમ્ ભરત્ય્ અતો હ્ય્ અસ્ય મેધ્યમ્ । કૃષ્ણાજિનં ચ પુષ્કરપર્ણં ચ સꣳ સ્તૃણાતીયં વૈ કૃષ્ણાજિનમ્ અસૌ પુષ્કરપર્ણમ્ આભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ । અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત તમ્ અથર્વાન્વ્ અપશ્યત્ । અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિર્ અમન્થદ્ અગ્ન ઇતિ
4 આહ ય એવૈનમ્ અન્વપશ્યત્ તેનૈવૈનꣳ સમ્ ભરતિ ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધીત્ય્ આહ પુષ્કરપર્ણે હ્ય્ એનમ્ ઉપશ્રિતમ્ અવિન્દત્ તમ્ ઉ ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિર્ ઇત્ય્ આહ દધ્યઙ્ વા આથર્વણસ્ તેજસ્વ્ય્ આસીત્ તેજ એવાસ્મિન્ દધાતિ તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષેત્ય્ આહ પૂર્વમ્ એવોદિતમ્ ઉત્તરેણાભિ ગૃણાતિ ॥
5 ચતસૃભિઃ સમ્ ભરતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ ગાયત્રીભિર્ બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ ત્રિષ્ટુગ્ભી રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો યં કામયેત વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉભયીભિસ્ તસ્ય સમ્ ભરેત્ તેજશ્ ચૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયં ચ સમીચી દધાત્ય્ અષ્ટાભિઃ સમ્ ભરત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તꣳ સમ્ ભરતિ સીદ હોતર્ ઇત્ય્ આહ દેવતા એવાસ્મૈ સꣳ સાદયતિ નિ હોતેતિ મનુષ્યાન્ત્ સꣳ સીદસ્વેતિ વયાꣳસિ જનિષ્વા હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નામ્ ઇત્ય્ આહ દેવમનુષ્યાન્ એવાસ્મૈ સꣳસન્નાન્ પ્ર જનયતિ ॥
5.1.5 અનુવાક 5 સંભૃતમૃદો યજ્ઞભૂમૌ સમાહરણમ્
1 ક્રૂરમ્ ઇવ વા અસ્યા એતત્ કરોતિ યત્ ખનતિ । અપ ઉપ સૃજતિ । આપો વૈ શાન્તાઃ શાન્તાભિર્ એવાસ્યૈ શુચꣳ શમયતિ સં તે વાયુર્ માતરિશ્વા દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ પ્રાણો વૈ વાયુઃ પ્રાણેનૈવાસ્યૈ પ્રાણꣳ સં દધાતિ સં તે વાયુર્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ વાયુપ્રચ્યુતા દિવો વૃષ્ટિર્ ઈર્તે તસ્મૈ ચ દેવિ વષડ્ અસ્તુ
2 તુભ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુષ્વ્ એવ વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ યદ્ વષટ્કુર્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ । વડ્ ઇત્ય્ આહ પરોઽક્ષમ્ એવ વષટ્ કરોતિ નાસ્ય યાતયામા વષટ્કારો ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ સુજાતો જ્યોતિષા સહેત્ય્ અનુષ્ટુભોપ નહ્યતિ । અનુષ્ટુપ્
3 સર્વાણિ છન્દાꣳસિ છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયયૈવૈનં તનુવા પરિ દધાતિ વેદુકો વાસો ભવતિ ય એવં વેદ વારુણો વા અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ । ઉદ્ ઉ તિષ્ઠ સ્વધ્વરોર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતય ઇતિ સાવિત્રીભ્યામ્ ઉત્ તિષ્ઠતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્યોર્ધ્વાં વરુણ મેનિમ્ ઉત્ સૃજતિ દ્વાભ્યામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સ જાતો ગર્ભો અસિ ॥
4 રોદસ્યોર્ ઇત્ય્ આહ । ઇમે વૈ રોદસી તયોર્ એષ ગર્ભો યદ્ અગ્નિઃ તસ્માદ્ એવમ્ આહ । અગ્ને ચારુર્ વિભૃત ઓષધીષ્વ્ ઇત્ય્ આહ યદા હ્ય્ એતં વિભરન્ત્ય્ અથ ચારુતરો ભવતિ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ ગા ઇત્ય્ આહ । ઓષધયો વા અસ્ય માતરઃ તાભ્ય એવૈનમ્ પ્ર ચ્યાવયતિ સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ ઇતિ ગર્દભ આ સાદયતિ ॥
5 સં નહ્યત્ય્ એવૈનમ્ એતયા સ્થેમ્ને ગર્દભેન સમ્ ભરતિ તસ્માદ્ ગર્દભઃ પશૂનામ્ ભારભારિતમઃ । ગર્દભેન સમ્ ભરતિ તસ્માદ્ ગર્દભો ઽપ્ય્ અનાલેશેત્ય્ અન્યાન્ પશૂન્ મેદ્યતિ । અન્નꣳ હ્ય્ એનેનાર્કꣳ સમ્ભરન્તિ ગર્દભેન સમ્ ભરતિ તસ્માદ્ ગર્દભો દ્વિરેતાઃ સન્ કનિષ્ઠમ્ પશૂનામ્ પ્ર જાયતે । અગ્નિર્ હ્ય્ અસ્ય યોનિં નિર્દહતિ પ્રજાસુ વા એષ એતર્હ્ય્ આરૂઢઃ ॥
6 સ ઈશ્વરઃ પ્રજાઃ શુચા પ્રદહઃ શિવો ભવ પ્રજાભ્ય ઇત્ય્ આહ પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ માનુષીભ્યસ્ ત્વમ્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ માનવ્યો હિ પ્રજાઃ । મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શૂશુચો માન્તરિક્ષમ્ મા વનસ્પતીન્ ઇત્ય્ આહ । એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ શમયતિ પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદદ્ ઇત્ય્ આહ વાજી હ્ય્ નાનદદ્ રાસભઃ પત્વેતિ
7 આહ રાસભ ઇતિ હ્ય્ એતમ્ ઋષયો ઽવદન્ ભરન્ન્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ । અગ્નિꣳ હ્ય્ એષ ભરતિ મા પાદ્ય્ આયુષઃ પુરેત્ય્ આહ । આયુર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ તસ્માદ્ ગર્દભઃ સર્વમ્ આયુર્ એતિ તસ્માદ્ ગર્દભે પુરાયુષઃ પ્રમીતે બિભ્યતિ વૃષાગ્નિં વૃષણમ્ ભરન્ન્ ઇત્ય્ આહ વૃષા હ્ય્ વૃષાગ્નિઃ અપાં ગર્ભમ્
8 સમુદ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ । અપાꣳ હ્ય્ એષ ગર્ભો યદ્ અગ્નિઃ । અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ વા ઇમૌ લોકૌ વ્યૈતામ્ અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ યદ્ આહ । અનયોર્ લોકયોર્ વીત્યૈ પ્રચ્યુતો વા એષ આયતનાદ્ અગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ । સ એતર્હ્ય્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયતિ । ઋતꣳ સત્યમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇયં વા ઋતમ્ અસૌ
9 સત્યમ્ અનયોર્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ નાઽઽર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ । વરુણો વા એષ યજમાનમ્ અભ્ય્ ઐતિ યદ્ અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ । ઓષધયઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીતાગ્નિમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ વ્યસ્યન્ વિશ્વા અમતીર્ અરાતીર્ ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ નિષીદન્ નો અપ દુર્મતિꣳ હનદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઓષધયઃ પ્રતિ મોદધ્વમ્ ॥
10 એનમ્ ઇત્ય્ આહ । ઓષધયો વા અગ્નેર્ ભાગધેયમ્ । તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ પુષ્પાવતીઃ સુપિપ્પલા ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ । અયં વો ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નꣳ સધસ્થમ્ આસદદ્ ઇત્ય્ આહ યાભ્ય એવૈનમ્ પ્રચ્યાવયતિ તાસ્વ્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ દ્વાભ્યામ્ ઉપાવહરતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.1.6 અનુવાક 6 ઉખાનિર્માણમ્
1 વારુણો વા અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ । વિ પાજસેતિ વિ સ્રꣳસયતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્ય વિષૂચીં વરુણમેનિં વિ સૃજતિ । અપ ઉપ સૃજતિ । આપો વૈ શાન્તાઃ શાન્તાભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ તિસૃભિર્ ઉપ સૃજતિ ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ । યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ મિત્રઃ સꣳસૃજ્ય પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ મિત્રો વૈ શિવો દેવાનામ્ । તેનૈવ
2 એનꣳ સꣳ સૃજતિ શાન્ત્યૈ યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પાત્રાણાં કપાલૈઃ સꣳસૃજેદ્ ગ્રામ્યાણિ પાત્રાણિ શુચાર્પયેત્ ।
અર્મકપાલૈઃ સꣳ સૃજતિ । એતાનિ વા અનુપજીવનીયાનિ તાન્ય્ એવ શુચાર્પયતિ શર્કરાભિઃ સꣳ સૃજતિ ધૃત્યૈ । અથો શંત્વાય । અજલોમૈઃ સꣳ સૃજતિ । એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ અજા પ્રિયયૈવૈનં તનુવા સꣳ સૃજત્ય્ અથો તેજસા કૃષ્ણાજિનસ્ય લોમભિઃ સમ્
3 સૃજતિ યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનમ્ । યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સꣳ સૃજતિ રુદ્રાઃ સમ્ભૃત્ય પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ । એતા વા એતં દેવતા અગ્રે સમ્ અભરન્ તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ભરતિ મખસ્ય શિરો ઽસીત્ય્ આહ યજ્ઞો વૈ મખઃ તસ્યૈતચ્ છિરો યદ્ ઉખા તસ્માદ્ એવમ્ આહ યજ્ઞસ્ય પદે સ્થ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞસ્ય હ્ય્ એતે

4 પદે અથો પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પ્રાન્યાભિર્ યચ્છત્ય્ અન્વ્ અન્યૈર્ મન્ત્રયતે મિથુનત્વાય ત્ર્યુદ્ધિં કરોતિ ત્રય ઇમે લોકા એષાં લોકાનામ્ આપ્ત્યૈ છન્દોભિઃ કરોતિ વીર્યં વૈ છન્દાꣳસિ વીર્યેણૈવૈનાં કરોતિ યજુષા બિલં કરોતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ । ઇયતીં કરોતિ પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતામ્ । દ્વિસ્તનાં કરોતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ દોહાય ચતુસ્તનાં કરોતિ પશૂનાં દોહાય । અષ્ટાસ્તનાં કરોતિ છન્દસાં દોહાય નવાશ્રિમ્ અભિચરતઃ કુર્યાત્ ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રꣳ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યૈ કૃત્વાય સ મહીમ્ ઉખામ્ ઇતિ નિ દધાતિ દેવતાસ્વ્ એવૈનામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ॥
5.1.7 અનુવાક 7 ઉખાસંસ્કારઃ
1 સપ્તભિર્ ધૂપયતિ સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ શિર એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉખા શીર્ષન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રાણાન્ દધાતિ તસ્માત્ સપ્ત શીર્ષન્ પ્રાણાઃ । અશ્વશકેન ધૂપયતિ પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ સયોનિત્વાય । અદિતિસ્ ત્વેત્ય્ આહ । ઇયં વા અદિતિઃ । અદિત્યૈવાદિત્યાં ખનત્ય્ અસ્યા અક્રૂરંકારાય ન હિ સ્વઃ સ્વꣳ હિનસ્તિ દેવાનાં ત્વા પત્નીર્ ઇત્ય્ આહ દેવાનામ્
2 વા એતામ્ પત્નયો ઽગ્રે ઽકુર્વન્ તાભિર્ એવૈનાં દધાતિ ધિષણાસ્ ત્વેત્ય્ આહ વિદ્યા વૈ ધિષણાઃ । વિદ્યાભિર્ એવૈનામ્ અભીન્દ્ધે ગ્નાસ્ ત્વેત્ય્ આહ છન્દાꣳસિ વૈ ગ્નાઃ । છન્દોભિર્ એવૈનાꣳ શ્રપયતિ વરૂત્રયસ્ ત્ત્વેત્ય્ આહ હોત્રા વૈ વરૂત્રયઃ । હોત્રાભિર્ એવૈનામ્ પચતિ જનયસ્ ત્વેત્ય્ આહ દેવાનાં વૈ પત્નીઃ 3 જનયસ્ તાભિર્ એવૈનામ્ પચતિ ષડ્ભિઃ પચતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનામ્ પચતિ દ્વિઃ પચન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ દ્વિઃ સંવત્સરસ્ય સસ્યમ્ પચ્યતે વારુણ્ય્ ઉખાભીદ્ધા મૈત્રિયોપૈતિ શાન્ત્યૈ દેવસ્ ત્વા સવિતોદ્ વપત્વ્ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનામ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિર્ ઉદ્ વપતિ । અપદ્યમાના પૃથિવ્ય્ આશા દિશ આ પૃણ ॥
4 ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અગ્નિઃ સર્વા દિશો ઽનુ વિ ભાતિ । ઉત્ તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અસુર્યમ્ પાત્રમ્ અનાચ્છૃણ્ણમ્ આ છૃણત્તિ દેવત્રાકર્ અજક્ષીરેણા ઽઽચ્છૃણત્તિ પરમં વા એતત્ પયો યદ્ અજક્ષીરમ્ પરમેણૈવૈનમ્ પયસા ઽઽચ્છૃણત્તિ યજુષા વ્યાવૃત્ત્યૈ છન્દોભિર્ આ છૃણત્તિ છન્દોભિર્ વા એષા ક્રિયતે છન્દોભિર્ એવ છન્દાꣳસ્ય્ આ ચ્છૃણત્તિ ॥
5..1.8 અનુવાક 8 વહ્નિપશવઃ
1 એકવિꣳશત્યા માષૈઃ પુરુષશીર્ષમ્ અચ્છૈતિ । અમેધ્યા વૈ માષા અમેધ્યમ્ પુરુષશીર્ષમ્ અમેધ્યૈર્ એવાસ્યામેધ્યં નિરવદાય મેધ્યં કૃત્વા હરતિ । એકવિꣳશતિર્ ભવન્તિ । એકવિꣳશો વૈ પુરુષઃ પુરુષસ્યાપ્ત્યૈ વ્યૃદ્ધં વા એતત્ પ્રાણૈર્ અમેધ્યં યત્ પુરુષશીર્ષમ્ । સપ્તધા વિતૃણ્ણાં વલ્મીકવપામ્ પ્રતિ નિ દધાતિ સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણૈર્ એવૈનત્ સમ્ અર્ધયતિ મેધ્યત્વાય યાવન્તઃ
2 વૈ મૃત્યુબન્ધવસ્ તેષાં યમ આધિપત્યમ્ પરીયાય યમગાથાભિઃ પરિ ગાયતિ યમાદ્ એવૈનદ્ વૃઙ્ક્તે તિસૃભિઃ પરિ ગાયતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભ્ય એવૈનલ્ લોકેભ્યો વૃઙ્ક્તે તસ્માદ્ ગાયતે ન દેયમ્ । ગાથા હિ તદ્ વૃઙ્ક્તે । અગ્નિભ્યઃ પશૂન્ આ લભતે કામા વા અગ્નયઃ કામાન્ એવાવ રુન્દ્ધે યત્ પશૂન્ નાલભેતાનવરુદ્ધા અસ્ય
3 પશવઃ સ્યુઃ । યત્ પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજેદ્ યજ્ઞવેશસં કુર્યાત્ । યત્ સꣳસ્થાપયેદ્ યાતયામાનિ શીર્ષાણિ સ્યુઃ । યત્ પશૂન્ આલભતે તેનૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે યત્ પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજતિ શીર્ષ્ણામ્ અયાતયામત્વાય પ્રાજાપત્યેન સꣳ સ્થાપયતિ યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત સ રિરિચાનો ઽમન્યત સ એતા આપ્રીર્ અપશ્યત્ તાભિર્ વૈ સ મુખતઃ
4 આત્માનમ્ આપ્રીણીત યદ્ એતા આપ્રિયો ભવન્તિ યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ। યજ્ઞમ્ એવૈતાભિર્ મુખત આ પ્રીણાતિ । અપરિમિતછન્દસો ભવન્તિ । અપરિમિતઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ । ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ પ્રજાત્યૈ લોમશં વૈ નામૈતચ્ છન્દઃ પ્રજાપતેઃ પશવો લોમશાઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે સર્વાણિ વા એતા રૂપાણિ સર્વાણિ રૂપાણ્ય્ અગ્નૌ ચિત્યે ક્રિયન્તે તસ્માદ્ એતા અગ્નેશ્ ચિત્યસ્ય
5 ભવન્તિ । એકવિꣳશતિꣳ સામિધેનીર્ અન્વ્ આહ રુગ્ વા એકવિꣳશો રુચમ્ એવ ગચ્છતિ । અથો પ્રતિષ્ઠામ્ એવ પ્રતિષ્ઠા હ્ય્ એકવિꣳશઃ । ચતુર્વિꣳશતિમ્ અન્વ્ આહ ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાદ્ એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે પરાચીર્ અન્વ્ આહ પરાઙ્ ઇવ હિ સુવર્ગો લોકઃ સમાસ્ ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ સમાભિર્ એવાગ્નિં વર્ધયતિ ॥
6 ઋતુભિઃ સંવત્સરમ્ । વિશ્વા આ ભાહિ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અગ્નિઃ સર્વા દિશો ઽનુ વિ ભાતિ પ્રત્ય્ ઔહતામ્ અશ્વિના મૃત્યુમ્ અસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ મૃત્યુમ્ એવાસ્માદ્ અપ નુદતિ । ઉદ્ વયં તમસસ્ પરીત્ય્ આહ પાપ્મા વૈ તમઃ પાપ્માનમ્ એવાસ્માદ્ અપ હન્તિ । અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ઇત્ય્ આહ । અસૌ વા આદિત્યો જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ આદિત્યસ્યૈવ સાયુજ્યં ગચ્છતિ ન સંવત્સરસ્ તિષ્ઠતિ નાસ્ય શ્રીસ્ તિષ્ઠતિ યસ્યૈતાઃ ક્રિયન્તે જ્યોતિષ્મતીમ્ ઉત્તમામ્ અન્વ્ આહ જ્યોતિર્ એવાસ્મા ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ॥
5.1.9 અનુવાક 9 ઉખ્યસ્ય જનનમ્
1 ષડ્ભિર્ દીક્ષયતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનં દીક્ષયતિ સપ્તભિર્ દીક્ષયતિ સપ્ત છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવૈનં દીક્ષયતિ વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ ઇત્ય્ અનુષ્ટુભોત્તમયા જુહોતિ વાગ્ વા તસ્માત્ પ્રાણાનાં વાગ્ ઉત્તમા । એકસ્માદ્ અક્ષરાદ્ અનાપ્તમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ । તસ્માદ્ યદ્ વાચો ઽનાપ્તં તન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ પૂર્ણયા જુહોતિ પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ ॥
2 પ્રજાપતેર્ આપત્યૈ ન્યૂનયા જુહોતિ ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ યદ્ અર્ચિષિ પ્રવૃઞ્જ્યાદ્ ભૂતમ્ અવ રુન્ધીત યદ્ અઙ્ગારેષુ ભવિષ્યત્ । અઙ્ગારેષુ પ્ર વૃણક્તિ ભવિષ્યદ્ એવાવ રુન્દ્ધે ભવિષ્યદ્ ધિ ભૂયો ભૂતાત્ । દ્વાભ્યામ્ પ્ર વૃણક્તિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ બ્રહ્મણા વા એષા યજુષા સમ્ભૃતા યદ્ ઉખા સા યદ્ ભિદ્યેતાઽઽર્તિમ્ આર્છેત્
3 યજમાનો હન્યેતાસ્ય યજ્ઞઃ । મિત્રૈતામ્ ઉખાં તપેત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ મિત્રઃ। બ્રહ્મન્ન્ એવૈનામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનો નાસ્ય યજ્ઞો હન્યતે યદિ ભિદ્યેત તૈર્ એવ કપાલૈઃ સꣳ સૃજેત્ સૈવ તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । યો ગતશ્રીઃ સ્યાન્ મથિત્વા તસ્યાવ દધ્યાત્ । ભૂતો વા સ સ્વાં
4 દેવતામ્ ઉપૈતિ યો ભૂતિકામઃ સ્યાત્ । ય ઉખાયૈ સમ્ભવેત્ સ એવ તસ્ય સ્યાત્ । અતો હ્ય્ એષ સમ્ભવતિ । એષ વૈ સ્વયમ્ભૂર્ નામ ભવત્ય્ એવ યં કામયેત ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેયમ્ ઇત્ય્ અન્યતસ્ તસ્યાહૃત્યાવ દધ્યાત્ સાક્ષાદ્ એવાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્યં જનયતિ । અમ્બરીષાદ્ અન્નકામસ્યાવ દધ્યાત્ । અમ્બરીષે વા અન્નમ્ ભ્રિયતે સયોન્ય્ એવાન્નમ્
5 અવ રુન્દ્ધે મુઞ્જાન્ અવ દધાતિ । ઊર્ગ્ વૈ મુઞ્જાઃ । ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ । અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત સ ક્રુમુકમ્ પ્રાવિશત્ ક્રુમુકમ્ અવ દધાતિ યદ્ એવાસ્ય તત્ર ન્યક્તં તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે । આજ્યેન સં યૌતિ । એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ આજ્યમ્ પ્રિયેણૈવૈનં ધામ્ના સમ્ અર્ધયત્ય્ અથો તેજસા ॥
6 વૈકંકતીમ્ આ દધાતિ ભા એવાવ રુન્દ્ધે શમીમયીમ્ આ દધાતિ શાન્ત્યૈ સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થ ઇતિ તિસૃભિર્ જાતમ્ ઉપ તિષ્ઠતે ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વ્ એવ લોકેષ્વ્ આવિદં ગચ્છતિ । અથો પ્રાણાન્ એવાઽઽત્મન્ ધત્તે ॥
5.1.10 અનુવાક 10 ઉખ્યધારણમ્

1 ન હ સ્મ વૈ પુરાગ્નિર્ અપરશુવૃક્ણં દહતિ તદ્ અસ્મૈ પ્રયોગ એવર્ષિર્ અસ્વદયત્ । યદ્ અગ્ને યાનિ કાનિ ચેતિ સમિધમ્ આ દધાતિ । અપરશુવૃક્ણમ્ એવાસ્મૈ સ્વદયતિ સર્વમ્ અસ્મૈ સ્વદતે ય એવં વેદ । ઔદુમ્બરીમ્ આ દધાતિ । ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ । ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત તꣳ સૃષ્ટꣳ રક્ષાꣳસિ
2 અજિઘાꣳસન્ । સ એતદ્ રાક્ષોઘ્નમ્ અપશ્યત્ તેન વૈ સ રક્ષાꣳસ્ય્ અપાહત યદ્ રાક્ષોઘ્નમ્ ભવત્ય્ અગ્નેર્ એવ તેન જાતાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ । આશ્વત્થીમ્ આ દધાતિ । અશ્વત્થો વૈ વનસ્પતીનાꣳ સપત્નસાહો વિજિત્યૈ વૈકઙ્કતીમ્ આ દધાતિ ભા એવાવ રુન્દ્ધે શમીમયીમ્ આ દધાતિ શાન્ત્યૈ સꣳશિતમ્ મે બ્રહ્મોદ્ એષામ્ બાહૂ અતિરમ્ ઇત્ય્ ઉત્તમે ઔદુમ્બરી
3 વાચયતિ બ્રહ્મણૈવ ક્ષત્રꣳ સꣳ શયતિ ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો રાજન્યવાન્ અત્ય્ અન્યમ્ બ્રાહ્મણં તસ્માદ્ રાજન્યો બ્રાહ્મણવાન્ અત્ય્ અન્યꣳ રાજન્યમ્ મૃત્યુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ । અમૃતꣳ હિરણ્યમ્ । રુક્મમ્ અન્તરમ્ પ્રતિ મુઞ્ચતે । અમૃતમ્ એવ મૃત્યોર્ અન્તર્ ધત્તે । એકવિꣳશતિનિર્બાધો ભવતિ । એકવિꣳશતિર્ વૈ દેવલોકા દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્યઃ
4 એકવિꣳશ એતાવન્તો વૈ દેવલોકાઃ તેભ્ય એવ ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તર્ એતિ નિર્બાધૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ નિર્બાધે ઽકુર્વત તન્ નિર્બાધાનાં નિર્બાધત્વમ્ । નિર્બાધી ભવતિ ભ્રાતૃવ્યાન્ એવ નિર્બાધે કુરુતે સાવિત્રિયા પ્રતિ મુઞ્ચતે પ્રસૂત્યૈ નક્તોષાસેત્ય્ ઉત્તરયા । અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદા ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ દેવા દ્રવિણોદાઃ । અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉદ્યત્ય
5 પ્રાણૈર્ દાધાર । આસીનઃ પ્રતિ મુઞ્ચતે તસ્માદ્ આસીનાઃ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે કૃષ્ણાજિનમ્ ઉત્તરમ્ । તેજો વૈ હિરણ્યમ્ બ્રહ્મ કૃષ્ણાજિનમ્ । તેજસા ચૈવૈનમ્ બ્રહ્મણા ચોભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ ષડુદ્યામꣳ શિક્યમ્ ભવતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે યદ્ દ્વાદશોદ્યામꣳ સંવત્સરેણૈવ મૌઞ્જમ્ ભવતિ । ઊર્ગ્ વૈ મુઞ્જાઃ । ઊર્જૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ ઇત્ય્ અવેક્ષતે રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે દિવં ગચ્છ સુવઃ પતેત્ય્ આહ સુવર્ગમ્ એવૈનં લોકં ગમયતિ ॥
5.1.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધસમ્બન્ધિ પ્રયાજયાજ્યાભિધાનમ્
1 સમિદ્ધો અઞ્જન્ કૃદરમ્ મતીનાં ઘૃતમ્ અગ્ને મધુમત્ પિન્વમાનઃ । વાજી વહન્ વાજિનં જાતવેદો દેવાનાં વક્ષિ પ્રિયમ્ આ સધઃસ્થમ્ ॥ ઘૃતેનાઞ્જન્ત્ સમ્ પથો દેવયાનાન્ પ્રજાનન્ વાજ્ય્ અપ્ય્ એતુ દેવાન્ । અનુ ત્વા સપ્તે પ્રદિશઃ સચન્તાꣳ સ્વધામ્ અસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ ॥ ઈડ્યશ્ ચાસિ વન્દ્યશ્ ચ વાજિન્ન્ આશુશ્ ચાસિ મેધ્યશ્ ચ સપ્તે । અગ્નિષ્ ટ્વા
2 દેવૈર્ વસુભિઃ સજોષાઃ પ્રીતં વહ્નિં વહતુ જાતવેદાઃ ॥ સ્તીર્ણમ્ બર્હિઃ સુષ્ટરીમા જુષાણોરુ પૃથુ પ્રથમાનમ્ પૃથિવ્યામ્ । દેવેભિર્ યુક્તમ્ અદિતિઃ સજોષાઃ સ્યોનં કૃણ્વાના સુવિતે દધાતુ ॥ એતા ઉ વઃ સુભગા વિશ્વરૂપા વિ પક્ષોભિઃ શ્રયમાણા ઉદ્ આતૈઃ । ઋષ્વાઃ સતીઃ કવષઃ શુમ્ભમાના દ્વારો દેવીઃ સુપ્રાયણા ભવન્તુ ॥ અન્તરા મિત્રાવરુણા ચરન્તી મુખં યજ્ઞાનામ્ અભિ સંવિદાને । ઉષાસા વામ્
3 સુહિરણ્યે સુશિલ્પે ઋતસ્ય યોનાવ્ ઇહ સાદયામિ ॥ પ્રથમા વાꣳ સરથિના સુવર્ણા દેવૌ પશ્યન્તૌ ભુવનાનિ વિશ્વા । અપિપ્રયં ચોદના વામ્ મિમાના હોતારા જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા ॥ આદિત્યૈર્ નો ભારતી વષ્ટુ યજ્ઞꣳ સરસ્વતી સહ રુદ્રૈર્ ન આવીત્ । ઇડોપહૂતા વસુભિઃ સજોષા યજ્ઞં નો દેવીર્ અમૃતેષુ ધત્ત ॥ ત્વષ્ટા વીરં દેવકામં જજાન ત્વષ્ટુર્ અર્વા જાયત આશુર્ અશ્વઃ ।
4 ત્વષ્ટેદં વિશ્વમ્ ભુવનં જજાન બહોઃ કર્તારમ્ ઇહ યક્ષિ હોતઃ ॥ અશ્વો ઘૃતેન ત્મન્યા સમક્ત ઉપ દેવાꣳ ઋતુશઃ પાથ એતુ । વનસ્પતિર્ દેવલોકમ્ પ્રજાનન્ન્ અગ્નિના હવ્યા સ્વદિતાનિ વક્ષત્ ॥ પ્રજાપતેસ્ તપસા વાવૃધાનઃ સદ્યો જાતો દધિષે યજ્ઞમ્ અગ્ને । સ્વાહાકૃતેન હવિષા પુરોગા યાહિ સાધ્યા હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ ॥
5.1.1 અનુવાક 1 સાવિત્રાહુત્યભ્રિસ્વીકારયોરભિધાનમ્

સાવિત્રાણિ જુહોતિ
પ્રસૂત્યૈ
ચતુર્ગૃહીતેન જુહોતિ
ચતુષ્પાદઃ પશવઃ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ચતસ્રો દિશઃ ।
દિક્ષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
છન્દાꣳસિ દેવેભ્યો ઽપાક્રામન્
ન વો ઽભાગાનિ હવ્યં વક્ષ્યામ ઇતિ
તેભ્ય એતચ્ ચતુર્ગૃહીતમ્ અધારયન્
પુરોઽનુવાક્યાયૈ યાજ્યાયૈ દેવતાયૈ વષટ્કારાય
યચ્ ચતુર્ગૃહીતં જુહોતિ છન્દાꣳસ્ય્ એવ તત્ પ્રીણાતિ
તાન્ય્ અસ્ય પ્રીતાનિ દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તિ
યં કામયેત

પાપીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકૈકં તસ્ય જુહુયાત્ ।
આહુતીભિર્ એવૈનમ્ અપ ગૃહ્ણાતિ પાપીયાન્ ભવતિ
યં કામયેત
વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇતિ સર્વાણિ તસ્યાનુદ્રુત્ય જુહુયાત્ ।
આહુત્યૈવૈનમ્ અભિ ક્રમયતિ વસીયાન્ ભવતિ ।
અથો યજ્ઞસ્યૈવૈષાભિક્રાન્તિઃ ।
એતિ વા એષ યજ્ઞમુખાદ્ ઋદ્ધ્યા યો ઽગ્નેર્ દેવતાયા એતિ ।
અષ્ટાવ્ એતાનિ સાવિત્રાણિ ભવન્તિ ।
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રઃ

અગ્નિસ્
તેનૈવ યજ્ઞમુખાદ્ ઋદ્ધ્યા અગ્નેર્ દેવતાયૈ નૈતિ ।
અષ્ટૌ સાવિત્રાણિ ભવન્ત્ય્ આહુતિર્ નવમી
ત્રિવૃતમ્ એવ યજ્ઞમુખે વિ યાતયતિ
યદિ કામયેત
છન્દાꣳસિ યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ ઋચમ્ અન્તમાં કુર્યાત્ ।
છન્દાꣳસ્ય્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ
યદિ કામયેત
યજમાનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇતિ યજુર્ અન્તમં કુર્યાત્ ।
યજમાનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ ।
ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધયેતિ

આહ
સમૃદ્ધ્યૈ
ચતુર્ભિર્ અભ્રિમ્ આ દત્તે
ચત્વારિ છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવ
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ
પ્રસૂત્યૈ ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત
સ વેણુમ્ પ્રાવિશત્
સ એતામૂતિમ્ અનુ સમ્ અચરદ્ યદ્ વેણોઃ સુષિરમ્ ।
સુષિરાભ્રિર્ ભવતિ સયોનિત્વાય
સ યત્રયત્રાવસત્ તત્ કૃષ્ણમ્ અભવત્
કલ્માષી ભવતિ રૂપસમૃદ્ધ્યૈ ।
ઉભયતઃક્ષ્ણૂર્ ભવતિ ।
ઇતશ્ ચામુતશ્ ચાર્કસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
વ્યામમાત્રી ભવતિ ।
એતાવદ્ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ ।
વીર્યસમ્મિતા ।
અપરિમિતા ભવતિ ।
અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
યો વનસ્પતીનામ્ ફલગ્રહિઃ સ એષાં વીર્યાવાન્
ફલગ્રહિર્ વેણુઃ ।
વૈણવી ભવતિ વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
5.1.2 અનુવાક 2 મૃત્ખનનગમનપૂર્વકમશ્વેન ભૂમ્યાક્રમણમ્

વ્યૃદ્ધં વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ અયજુષ્કેણ ક્રિયતે ।
ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ રશનામ્ ઋતસ્યેત્ય્ અશ્વાભિધાનીમ્ આ દત્તે
યજુષ્કૃત્યૈ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ
પ્રતૂર્તં વાજિન્ન્ આ દ્રવેત્ય્ અશ્વમ્ અભિ દધાતિ
રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે
યુઞ્જાથાꣳ રાસભં યુવમ્ ઇતિ ગર્દભમ્
અસત્ય્ એવ ગર્દભમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
તસ્માદ્ અશ્વાદ્ ગર્દભો ઽસત્તરઃ ।
યોગેયોગે તવસ્તરમ્ ઇત્ય્ આહ

યોગે યોગ એવૈનં યુઙ્ક્તે
વાજેવાજે હવામહ ઇત્ય્ આહ ।
અન્નં વૈ વાજઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
સખાય ઇન્દ્રમૂતય ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રિયમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત
તમ્ પ્રજાપતિર્ અન્વ્ અવિન્દત્
પ્રાજાપત્યો ઽશ્વઃ ।
અશ્વેન સમ્ ભરત્ય્ અનુવિત્ત્યૈ
પાપવસ્યસં વા એતત્ ક્રિયતે યચ્ છ્રેયસા ચ પાપીયસા ચ સમાનં કર્મ કુર્વન્તિ
પાપીયાન્

હ્ય્ અશ્વાદ્ ગર્દભઃ ।
અશ્વમ્ પૂર્વં નયન્તિ પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ
તસ્માચ્ છ્રેયાꣳસમ્ પાપીયાન્ પશ્ચાદ્ અન્વ્ એતિ
બહુર્ વૈ ભવતો ભ્રાતૃવ્યઃ ।
ભવતીવ ખલુ વા એષ યો ઽગ્નિમ્ ચિનુતે
વજ્ર્ય્ અશ્વઃ
પ્રતૂર્વન્ન્ એહ્ય્ અવક્રામન્ન્ અશસ્તીર્ ઇત્ય્ આહ
વજ્રેણૈવ પાપ્માનમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અવ ક્રામતિ
રુદ્રસ્ય ગાણપત્યાદ્ ઇત્ય્ આહ
રૌદ્રા વૈ પશવો રુદ્રાદ્ એવ

પશૂન્ નિર્યાચ્યાત્મને કર્મ કુરુતે
પૂષ્ણા સયુજા સહેત્ય્ આહ
પૂષા વા અધ્વનાꣳ સંનેતા
સમષ્ટ્યૈ
પુરીષાયતનો વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
અઙ્ગિરસો વા એતમ્ અગ્રે દેવતાનાꣳ સમ્ અભરન્
પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેહીત્ય્ આહ
સાયતનમ્ એવૈનં દેવતાભિઃ સમ્ ભરતિ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેમ ઇત્ય્ આહ
યેન

સંગચ્છતે વાજમ્ એવાસ્ય વૃઙ્ક્તે
પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિઃ સમ્ભૃત્ય ઇત્ય્ આહુઃ ।
ઇયં વૈ પ્રજાપતિઃ
તસ્યા એતચ્ છ્રોત્રં યદ્ વલ્મીકઃ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરિષ્યામ ઇતિ વલ્મીકવપામ્ ઉપ તિષ્ઠતે
સાક્ષાદ્ એવ પ્રજાપતયે પ્રતિપ્રોચ્યાગ્નિꣳ સમ્ ભરતિ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરામ ઇત્ય્ આહ
યેન સંગચ્છતે વાજમ્ એવાસ્ય વૃઙ્ક્તે।
અન્વ્ અગ્નિર્ ઉષસામ્ અગ્રમ્

અખ્યદ્ ઇત્ય્ આહ ।
અનુખ્યાત્યૈ ।
આગત્ય વાજ્ય્ અધ્વન આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇચ્છત્ય્ એવૈનમ્ પૂર્વયા વિન્દત્ય્ ઉત્તરયા
દ્વાભ્યામ્ આ ક્રમયતિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અનુરૂપાભ્યામ્ ।
તસ્માદ્ અનુરૂપાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે
દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્ પૃથિવી સધસ્થમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એભ્યો વા એતં લોકેભ્યઃ પ્રજાપતિઃ સમ્ ઐરયત્ ।
રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે
વજ્રી વા એષ યદ્ અશ્વઃ ।
દદ્ભિર્ અન્યતોદદ્ભ્યો ભૂયાઁ લોમભિર્ ઉભયાદદ્ભ્યઃ ।
યં દ્વિષ્યાત્ તમ્ અધસ્પદં ધ્યાયેત્ ।
વજ્રેણૈવૈનꣳ સ્તૃણુતે ॥
5.1.3 અનુવાક 3 અશ્વાક્રમણપૂર્વક ભૂસંસ્કારાભિધાનમ્

ઉત્ ક્રામોદ્ અક્રમીદ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ઉત્ ક્રમયતિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અનુરૂપાભ્યામ્ ।
તસ્માદ્ અનુરૂપાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે ।
અપ ઉપ સૃજતિ
યત્ર વા આપ ઉપગચ્છન્તિ તદ્ ઓષધયઃ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
ઓષધીઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તીઃ પશવો ઽનુ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ
પશૂન્ યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞં યજમાનઃ ।
યજમાનમ્ પ્રજાઃ
તસ્માદ્ અપ ઉપ સૃજતિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ

સ્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ ।
હિરણ્યમ્ ઉપાસ્ય જુહોતિ ।
અગ્નિવત્ય્ એવ જુહોતિ
નાન્ધો ઽધ્વર્યુર્ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ
જિઘર્મ્ય્ અગ્નિમ્ મનસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ
મનસા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ
પ્રતિક્ષ્યન્તમ્ ભુવનાનિ વિશ્વેત્ય્ આહ
સર્વꣳ હ્ય્ એષ પ્રત્યઙ્ ક્ષેતિ
પૃથું તિરશ્ચા વયસ બૃહન્તમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અલ્પો હ્ય્ એષ જાતો મહાન્

ભવતિ
વ્યચિષ્ઠમ્ અન્નꣳ રભસં વિદાનમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અન્નમ્ એવાસ્મૈ સ્વદયતિ
સર્વમ્ અસ્મૈ સ્વદતે ય એવં વેદ ।
આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનેત્ય્ આહ
તસ્માદ્ યત્ પુરુષો મનસાભિગચ્છતિ તદ્ વાચા વદતિ ।
અરક્ષસેત્ય્ આહ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
મર્ત્યશ્રી સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિર્ ઇત્ય્ આહ ।
અપચિતિમ્ એવાસ્મિન્ દધાતિ ।
અપચિતિમાન્ ભવતિ ય એવં

વેદ
મનસા ત્વૈ તામ્ આપ્તુમ્ અર્હતિ યામ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહોતિ
મનસ્વતીભ્યાં જુહોતિ ।
આહુત્યોર્ આપ્ત્યૈ
દ્વાભ્યામ્
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યજ્ઞમુખેયજ્ઞમુખે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ ।
એતર્હિ ખલુ વા એતદ્ યજ્ઞમુખં યર્હ્ય્ એનદ્ આહુતિર્ અશ્નુતે
પરિ લિખતિ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
તિસૃભિઃ પરિ લિખતિ
ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્માદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ

ગાયત્રિયા પરિ લિખતિ
તેજો વૈ ગાયત્રી
તેજસૈવૈનમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
ત્રિષ્ટુભા પરિ લિખતિ ।
ઇન્દ્રિયં વૈ
ઇન્દ્રિયેણૈવૈનમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ।
અનુષ્ટુભા પરિ લિખતિ ।
અનુષ્ટુપ્ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ પરિભૂઃ પર્યાપ્ત્યૈ
મધ્યતો ઽનુષ્ટુભા
વાગ્ વા
તસ્માન્ મધ્યતો વાચા વદામઃ ।
ગાયત્રિયા પ્રથમયા પરિ લિખત્ય્ અથાનુષ્ટુભાથ ત્રિષ્ટુભા
તેજો વૈ ગાયત્રી યજ્ઞો ઽનુષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયં
તેજસા ચૈવેન્દ્રિયેણ ચોભયતો યજ્ઞમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ॥
5.1.4 અનુવાક 4 મૃદઃખનનપૂર્વકં ચર્મપત્રયોઃ સંભરણમ્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ ખનતિ પ્રસૂત્યા અથો ધૂમમ્ એવૈતેન જનયતિ
જ્યોતિષ્મન્તં ત્વાગ્ને સુપ્રતીકમ્ ઇત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવૈતેન જનયતિ
સો ઽગ્નિર્ જાતઃ પ્રજાઃ શુચાર્પયત્ તં દેવા અર્ધર્ચેનાશમયન્ ।
શિવમ્ પ્રજાભ્યો ઽહિꣳસન્તમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ
દ્વાભ્યાં ખનતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસીતિ પુષ્કરપર્ણમ્ આ

હરત્ય્ અપાં વા એતત્ પૃષ્ઠં યત્ પુષ્કરપર્ણꣳ રૂપેણૈવૈનદ્ આ હરતિ
પુષ્કરપર્ણેન સમ્ ભરતિ યોનિર્ વા અગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણꣳ સયોનિમ્ એવાગ્નિꣳ સમ્ ભરતિ
કૃષ્ણાજિનેન સમ્ ભરતિ યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનં યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સમ્ ભરતિ
યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પશૂનાં ચર્મણા સમ્ભરેદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂઞ્ છુચાર્પયેત્ કૃષ્ણાજિનેન સમ્ ભરત્ય્ આરણ્યાન્ એવ પશૂન્

શુચાર્પયતિ
તસ્માત્ સમાવત્ પશૂનામ્ પ્રજાયમાનાનામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ કનીયાꣳસઃ શુચા હ્ય્ ઋતાઃ ।
લોમતઃ સમ્ ભરત્ય્ અતો હ્ય્ અસ્ય મેધ્યમ્ ।
કૃષ્ણાજિનં ચ પુષ્કરપર્ણં ચ સꣳ સ્તૃણાતીયં વૈ કૃષ્ણાજિનમ્ અસૌ પુષ્કરપર્ણમ્ આભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત તમ્ અથર્વાન્વ્ અપશ્યત્ ।
અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિર્ અમન્થદ્ અગ્ન ઇતિ

આહ ય એવૈનમ્ અન્વપશ્યત્ તેનૈવૈનꣳ સમ્ ભરતિ
ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધીત્ય્ આહ પુષ્કરપર્ણે હ્ય્ એનમ્ ઉપશ્રિતમ્ અવિન્દત્
તમ્ ઉ ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિર્ ઇત્ય્ આહ દધ્યઙ્ વા આથર્વણસ્ તેજસ્વ્ય્ આસીત્ તેજ એવાસ્મિન્ દધાતિ
તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષેત્ય્ આહ પૂર્વમ્ એવોદિતમ્ ઉત્તરેણાભિ ગૃણાતિ

ચતસૃભિઃ સમ્ ભરતિ ચત્વારિ છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવ
ગાયત્રીભિર્ બ્રાહ્મણસ્ય ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્
ત્રિષ્ટુગ્ભી રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો
યં કામયેત વસીયાન્ત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉભયીભિસ્ તસ્ય સમ્ ભરેત્ તેજશ્ ચૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયં ચ સમીચી દધાત્ય્
અષ્ટાભિઃ સમ્ ભરત્ય્ અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિર્ યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તꣳ સમ્ ભરતિ
સીદ હોતર્ ઇત્ય્ આહ દેવતા એવાસ્મૈ સꣳ સાદયતિ
નિ હોતેતિ મનુષ્યાન્ત્ સꣳ સીદસ્વેતિ વયાꣳસિ
જનિષ્વા હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નામ્ ઇત્ય્ આહ દેવમનુષ્યાન્ એવાસ્મૈ સꣳસન્નાન્ પ્ર જનયતિ ॥
5.1.5 અનુવાક 5 સંભૃતમૃદો યજ્ઞભૂમૌ સમાહરણમ્

ક્રૂરમ્ ઇવ વા અસ્યા એતત્ કરોતિ યત્ ખનતિ ।
અપ ઉપ સૃજતિ ।
આપો વૈ શાન્તાઃ
શાન્તાભિર્ એવાસ્યૈ શુચꣳ શમયતિ
સં તે વાયુર્ માતરિશ્વા દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રાણો વૈ વાયુઃ
પ્રાણેનૈવાસ્યૈ પ્રાણꣳ સં દધાતિ
સં તે વાયુર્ ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ વાયુપ્રચ્યુતા દિવો વૃષ્ટિર્ ઈર્તે
તસ્મૈ ચ દેવિ વષડ્ અસ્તુ

તુભ્યમ્ ઇત્ય્ આહ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુષ્વ્ એવ વૃષ્ટિં દધાતિ
તસ્માત્ સર્વાન્ ઋતૂન્ વર્ષતિ
યદ્ વષટ્કુર્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ ।
વડ્ ઇત્ય્ આહ
પરોઽક્ષમ્ એવ વષટ્ કરોતિ
નાસ્ય યાતયામા વષટ્કારો ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ
સુજાતો જ્યોતિષા સહેત્ય્ અનુષ્ટુભોપ નહ્યતિ ।
અનુષ્ટુપ્

સર્વાણિ છન્દાꣳસિ
છન્દાꣳસિ ખલુ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ
પ્રિયયૈવૈનં તનુવા પરિ દધાતિ
વેદુકો વાસો ભવતિ ય એવં વેદ વારુણો વા અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ ।
ઉદ્ ઉ તિષ્ઠ સ્વધ્વરોર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતય ઇતિ સાવિત્રીભ્યામ્ ઉત્ તિષ્ઠતિ
સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્યોર્ધ્વાં વરુણ મેનિમ્ ઉત્ સૃજતિ
દ્વાભ્યામ્
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
સ જાતો ગર્ભો અસિ

રોદસ્યોર્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇમે વૈ રોદસી
તયોર્ એષ ગર્ભો યદ્ અગ્નિઃ
તસ્માદ્ એવમ્ આહ ।
અગ્ને ચારુર્ વિભૃત ઓષધીષ્વ્ ઇત્ય્ આહ
યદા હ્ય્ એતં વિભરન્ત્ય્ અથ ચારુતરો ભવતિ
પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ ગા ઇત્ય્ આહ ।
ઓષધયો વા અસ્ય માતરઃ
તાભ્ય એવૈનમ્ પ્ર ચ્યાવયતિ
સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ ઇતિ ગર્દભ આ સાદયતિ

સં નહ્યત્ય્ એવૈનમ્ એતયા સ્થેમ્ને
ગર્દભેન સમ્ ભરતિ
તસ્માદ્ ગર્દભઃ પશૂનામ્ ભારભારિતમઃ ।
ગર્દભેન સમ્ ભરતિ
તસ્માદ્ ગર્દભો ઽપ્ય્ અનાલેશેત્ય્ અન્યાન્ પશૂન્ મેદ્યતિ ।
અન્નꣳ હ્ય્ એનેનાર્કꣳ સમ્ભરન્તિ
ગર્દભેન સમ્ ભરતિ
તસ્માદ્ ગર્દભો દ્વિરેતાઃ સન્ કનિષ્ઠમ્ પશૂનામ્ પ્ર જાયતે ।
અગ્નિર્ હ્ય્ અસ્ય યોનિં નિર્દહતિ
પ્રજાસુ વા એષ એતર્હ્ય્ આરૂઢઃ

સ ઈશ્વરઃ પ્રજાઃ શુચા પ્રદહઃ
શિવો ભવ પ્રજાભ્ય ઇત્ય્ આહ
પ્રજાભ્ય એવૈનꣳ શમયતિ
માનુષીભ્યસ્ ત્વમ્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ
માનવ્યો હિ પ્રજાઃ ।
મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શૂશુચો માન્તરિક્ષમ્ મા વનસ્પતીન્ ઇત્ય્ આહ ।
એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ શમયતિ
પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદદ્ ઇત્ય્ આહ
વાજી હ્ય્
નાનદદ્ રાસભઃ પત્વેતિ

આહ
રાસભ ઇતિ હ્ય્ એતમ્ ઋષયો ઽવદન્
ભરન્ન્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નિꣳ હ્ય્ એષ ભરતિ
મા પાદ્ય્ આયુષઃ પુરેત્ય્ આહ ।
આયુર્ એવાસ્મિન્ દધાતિ
તસ્માદ્ ગર્દભઃ સર્વમ્ આયુર્ એતિ
તસ્માદ્ ગર્દભે પુરાયુષઃ પ્રમીતે બિભ્યતિ
વૃષાગ્નિં વૃષણમ્ ભરન્ન્ ઇત્ય્ આહ
વૃષા હ્ય્
વૃષાગ્નિઃ
અપાં ગર્ભમ્

સમુદ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અપાꣳ હ્ય્ એષ ગર્ભો યદ્ અગ્નિઃ ।
અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ વા ઇમૌ લોકૌ વ્યૈતામ્
અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ યદ્ આહ ।
અનયોર્ લોકયોર્ વીત્યૈ
પ્રચ્યુતો વા એષ આયતનાદ્ અગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ।
સ એતર્હ્ય્ અધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ ધ્યાયતિ ।
ઋતꣳ સત્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇયં વા ઋતમ્ અસૌ

સત્યમ્
અનયોર્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ નાઽઽર્તિમ્ આર્છત્ય્ અધ્વર્યુર્ ન યજમાનઃ ।
વરુણો વા એષ યજમાનમ્ અભ્ય્ ઐતિ યદ્ અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ ।
ઓષધયઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીતાગ્નિમ્ એતમ્ ઇત્ય્ આહ
શાન્ત્યૈ
વ્યસ્યન્ વિશ્વા અમતીર્ અરાતીર્ ઇત્ય્ આહ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
નિષીદન્ નો અપ દુર્મતિꣳ હનદ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઓષધયઃ પ્રતિ મોદધ્વમ્

એનમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઓષધયો વા અગ્નેર્ ભાગધેયમ્ ।
તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ
પુષ્પાવતીઃ સુપિપ્પલા ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ ।
અયં વો ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નꣳ સધસ્થમ્ આસદદ્ ઇત્ય્ આહ
યાભ્ય એવૈનમ્ પ્રચ્યાવયતિ તાસ્વ્ એવૈનમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
દ્વાભ્યામ્ ઉપાવહરતિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
5.1.6અનુવાક 6 ઉખાનિર્માણમ્

વારુણો વા અગ્નિર્ ઉપનદ્ધઃ ।
વિ પાજસેતિ વિ સ્રꣳસયતિ
સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્ય વિષૂચીં વરુણમેનિં વિ સૃજતિ ।
અપ ઉપ સૃજતિ ।
આપો વૈ શાન્તાઃ
શાન્તાભિર્ એવાસ્ય શુચꣳ શમયતિ
તિસૃભિર્ ઉપ સૃજતિ
ત્રિવૃદ્ વા અગ્નિઃ ।
યાવાન્ એવાગ્નિસ્ તસ્ય શુચꣳ શમયતિ
મિત્રઃ સꣳસૃજ્ય પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ
મિત્રો વૈ શિવો દેવાનામ્ ।
તેનૈવ

એનꣳ સꣳ સૃજતિ
શાન્ત્યૈ
યદ્ ગ્રામ્યાણામ્ પાત્રાણાં કપાલૈઃ સꣳસૃજેદ્ ગ્રામ્યાણિ પાત્રાણિ શુચાર્પયેત્ ।
અર્મકપાલૈઃ સꣳ સૃજતિ ।
એતાનિ વા અનુપજીવનીયાનિ
તાન્ય્ એવ શુચાર્પયતિ
શર્કરાભિઃ સꣳ સૃજતિ
ધૃત્યૈ ।
અથો શંત્વાય ।
અજલોમૈઃ સꣳ સૃજતિ ।
એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ અજા
પ્રિયયૈવૈનં તનુવા સꣳ સૃજત્ય્ અથો તેજસા
કૃષ્ણાજિનસ્ય લોમભિઃ સમ્

સૃજતિ
યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનમ્ ।
યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સꣳ સૃજતિ
રુદ્રાઃ સમ્ભૃત્ય પૃથિવીમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એતા વા એતં દેવતા અગ્રે સમ્ અભરન્
તાભિર્ એવૈનꣳ સમ્ ભરતિ
મખસ્ય શિરો ઽસીત્ય્ આહ
યજ્ઞો વૈ મખઃ
તસ્યૈતચ્ છિરો યદ્ ઉખા
તસ્માદ્ એવમ્ આહ
યજ્ઞસ્ય પદે સ્થ ઇત્ય્ આહ
યજ્ઞસ્ય હ્ય્ એતે

પદે
અથો પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
પ્રાન્યાભિર્ યચ્છત્ય્ અન્વ્ અન્યૈર્ મન્ત્રયતે
મિથુનત્વાય
ત્ર્યુદ્ધિં કરોતિ ત્રય ઇમે લોકા એષાં લોકાનામ્ આપ્ત્યૈ
છન્દોભિઃ કરોતિ
વીર્યં વૈ છન્દાꣳસિ
વીર્યેણૈવૈનાં કરોતિ
યજુષા બિલં કરોતિ
વ્યાવૃત્ત્યૈ ।
ઇયતીં કરોતિ
પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતામ્ ।
દ્વિસ્તનાં કરોતિ
દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ દોહાય
ચતુસ્તનાં કરોતિ
પશૂનાં દોહાય ।
અષ્ટાસ્તનાં કરોતિ
છન્દસાં દોહાય
નવાશ્રિમ્ અભિચરતઃ કુર્યાત્
ત્રિવૃતમ્ એવ વજ્રꣳ સમ્ભૃત્ય ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ
સ્તૃત્યૈ
કૃત્વાય સ મહીમ્ ઉખામ્ ઇતિ નિ દધાતિ
દેવતાસ્વ્ એવૈનામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ॥
5.1.7 અનુવાક 7 ઉખાસંસ્કારઃ

સપ્તભિર્ ધૂપયતિ
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ
શિર એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉખા
શીર્ષન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રાણાન્ દધાતિ
તસ્માત્ સપ્ત શીર્ષન્ પ્રાણાઃ ।
અશ્વશકેન ધૂપયતિ
પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ
સયોનિત્વાય ।
અદિતિસ્ ત્વેત્ય્ આહ ।
ઇયં વા અદિતિઃ ।
અદિત્યૈવાદિત્યાં ખનત્ય્ અસ્યા અક્રૂરંકારાય
ન હિ સ્વઃ સ્વꣳ હિનસ્તિ
દેવાનાં ત્વા પત્નીર્ ઇત્ય્ આહ
દેવાનામ્

વા એતામ્ પત્નયો ઽગ્રે ઽકુર્વન્
તાભિર્ એવૈનાં દધાતિ
ધિષણાસ્ ત્વેત્ય્ આહ
વિદ્યા વૈ ધિષણાઃ ।
વિદ્યાભિર્ એવૈનામ્ અભીન્દ્ધે
ગ્નાસ્ ત્વેત્ય્ આહ
છન્દાꣳસિ વૈ ગ્નાઃ ।
છન્દોભિર્ એવૈનાꣳ શ્રપયતિ
વરૂત્રયસ્ ત્ત્વેત્ય્ આહ
હોત્રા વૈ વરૂત્રયઃ ।
હોત્રાભિર્ એવૈનામ્ પચતિ
જનયસ્ ત્વેત્ય્ આહ
દેવાનાં વૈ પત્નીઃ

જનયસ્
તાભિર્ એવૈનામ્ પચતિ
ષડ્ભિઃ પચતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનામ્ પચતિ
દ્વિઃ પચન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ દ્વિઃ સંવત્સરસ્ય સસ્યમ્ પચ્યતે
વારુણ્ય્ ઉખાભીદ્ધા
મૈત્રિયોપૈતિ
શાન્ત્યૈ
દેવસ્ ત્વા સવિતોદ્ વપત્વ્ ઇત્ય્ આહ
સવિતૃપ્રસૂત એવૈનામ્ બ્રહ્મણા દેવતાભિર્ ઉદ્ વપતિ ।
અપદ્યમાના પૃથિવ્ય્ આશા દિશ આ પૃણ

ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ અગ્નિઃ સર્વા દિશો ઽનુ વિ ભાતિ ।
ઉત્ તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અસુર્યમ્ પાત્રમ્ અનાચ્છૃણ્ણમ્
આ છૃણત્તિ દેવત્રાકર્
અજક્ષીરેણા ઽઽચ્છૃણત્તિ
પરમં વા એતત્ પયો યદ્ અજક્ષીરમ્
પરમેણૈવૈનમ્ પયસા ઽઽચ્છૃણત્તિ
યજુષા
વ્યાવૃત્ત્યૈ
છન્દોભિર્ આ છૃણત્તિ
છન્દોભિર્ વા એષા ક્રિયતે
છન્દોભિર્ એવ છન્દાꣳસ્ય્ આ ચ્છૃણત્તિ ॥
5..1.8 અનુવાક 8 વહ્નિપશવઃ

એકવિꣳશત્યા માષૈઃ પુરુષશીર્ષમ્ અચ્છૈતિ ।
અમેધ્યા વૈ માષા અમેધ્યમ્ પુરુષશીર્ષમ્
અમેધ્યૈર્ એવાસ્યામેધ્યં નિરવદાય મેધ્યં કૃત્વા હરતિ ।
એકવિꣳશતિર્ ભવન્તિ ।
એકવિꣳશો વૈ પુરુષઃ
પુરુષસ્યાપ્ત્યૈ
વ્યૃદ્ધં વા એતત્ પ્રાણૈર્ અમેધ્યં યત્ પુરુષશીર્ષમ્ ।
સપ્તધા વિતૃણ્ણાં વલ્મીકવપામ્ પ્રતિ નિ દધાતિ
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ
પ્રાણૈર્ એવૈનત્ સમ્ અર્ધયતિ
મેધ્યત્વાય
યાવન્તઃ

વૈ મૃત્યુબન્ધવસ્ તેષાં યમ આધિપત્યમ્ પરીયાય
યમગાથાભિઃ પરિ ગાયતિ
યમાદ્ એવૈનદ્ વૃઙ્ક્તે
તિસૃભિઃ પરિ ગાયતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એભ્ય એવૈનલ્ લોકેભ્યો વૃઙ્ક્તે
તસ્માદ્ ગાયતે ન દેયમ્ ।
ગાથા હિ તદ્ વૃઙ્ક્તે ।
અગ્નિભ્યઃ પશૂન્ આ લભતે
કામા વા અગ્નયઃ
કામાન્ એવાવ રુન્દ્ધે
યત્ પશૂન્ નાલભેતાનવરુદ્ધા અસ્ય

પશવઃ સ્યુઃ ।
યત્ પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજેદ્ યજ્ઞવેશસં કુર્યાત્ ।
યત્ સꣳસ્થાપયેદ્ યાતયામાનિ શીર્ષાણિ સ્યુઃ ।
યત્ પશૂન્ આલભતે તેનૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
યત્ પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજતિ શીર્ષ્ણામ્ અયાતયામત્વાય
પ્રાજાપત્યેન સꣳ સ્થાપયતિ યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
સ રિરિચાનો ઽમન્યત
સ એતા આપ્રીર્ અપશ્યત્
તાભિર્ વૈ સ મુખતઃ

આત્માનમ્ આપ્રીણીત
યદ્ એતા આપ્રિયો ભવન્તિ
યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ।
યજ્ઞમ્ એવૈતાભિર્ મુખત આ પ્રીણાતિ ।
અપરિમિતછન્દસો ભવન્તિ ।
અપરિમિતઃ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ ।
ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ
પ્રજાત્યૈ
લોમશં વૈ નામૈતચ્ છન્દઃ પ્રજાપતેઃ
પશવો લોમશાઃ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
સર્વાણિ વા એતા રૂપાણિ
સર્વાણિ રૂપાણ્ય્ અગ્નૌ ચિત્યે ક્રિયન્તે
તસ્માદ્ એતા અગ્નેશ્ ચિત્યસ્ય

ભવન્તિ ।
એકવિꣳશતિꣳ સામિધેનીર્ અન્વ્ આહ
રુગ્ વા એકવિꣳશો રુચમ્ એવ ગચ્છતિ ।
અથો પ્રતિષ્ઠામ્ એવ પ્રતિષ્ઠા હ્ય્ એકવિꣳશઃ ।
ચતુર્વિꣳશતિમ્ અન્વ્ આહ
ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ
સાક્ષાદ્ એવ વૈશ્વાનરમ્ અવ રુન્દ્ધે
પરાચીર્ અન્વ્ આહ
પરાઙ્ ઇવ હિ સુવર્ગો લોકઃ
સમાસ્ ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ
સમાભિર્ એવાગ્નિં વર્ધયતિ

ઋતુભિઃ સંવત્સરમ્ ।
વિશ્વા આ ભાહિ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ
તસ્માદ્ અગ્નિઃ સર્વા દિશો ઽનુ વિ ભાતિ
પ્રત્ય્ ઔહતામ્ અશ્વિના મૃત્યુમ્ અસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ
મૃત્યુમ્ એવાસ્માદ્ અપ નુદતિ ।
ઉદ્ વયં તમસસ્ પરીત્ય્ આહ
પાપ્મા વૈ તમઃ
પાપ્માનમ્ એવાસ્માદ્ અપ હન્તિ ।
અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અસૌ વા આદિત્યો જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્
આદિત્યસ્યૈવ સાયુજ્યં ગચ્છતિ
ન સંવત્સરસ્ તિષ્ઠતિ નાસ્ય શ્રીસ્ તિષ્ઠતિ યસ્યૈતાઃ ક્રિયન્તે
જ્યોતિષ્મતીમ્ ઉત્તમામ્ અન્વ્ આહ
જ્યોતિર્ એવાસ્મા ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ॥
5.1.9 અનુવાક 9 ઉખ્યસ્ય જનનમ્

ષડ્ભિર્ દીક્ષયતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનં દીક્ષયતિ
સપ્તભિર્ દીક્ષયતિ
સપ્ત છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવૈનં દીક્ષયતિ
વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ ઇત્ય્ અનુષ્ટુભોત્તમયા જુહોતિ
વાગ્ વા
તસ્માત્ પ્રાણાનાં વાગ્ ઉત્તમા ।
એકસ્માદ્ અક્ષરાદ્ અનાપ્તમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ ।
તસ્માદ્ યદ્ વાચો ઽનાપ્તં તન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ
પૂર્ણયા જુહોતિ
પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ

પ્રજાપતેર્ આપત્યૈ
ન્યૂનયા જુહોતિ
ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ
યદ્ અર્ચિષિ પ્રવૃઞ્જ્યાદ્ ભૂતમ્ અવ રુન્ધીત
યદ્ અઙ્ગારેષુ ભવિષ્યત્ ।
અઙ્ગારેષુ પ્ર વૃણક્તિ
ભવિષ્યદ્ એવાવ રુન્દ્ધે
ભવિષ્યદ્ ધિ ભૂયો ભૂતાત્ ।
દ્વાભ્યામ્ પ્ર વૃણક્તિ
દ્વિપાદ્ યજમાનઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
બ્રહ્મણા વા એષા યજુષા સમ્ભૃતા યદ્ ઉખા
સા યદ્ ભિદ્યેતાઽઽર્તિમ્ આર્છેત્

યજમાનો હન્યેતાસ્ય યજ્ઞઃ ।
મિત્રૈતામ્ ઉખાં તપેત્ય્ આહ
બ્રહ્મ વૈ મિત્રઃ।
બ્રહ્મન્ન્ એવૈનામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
નાર્તિમ્ આર્છતિ યજમાનો નાસ્ય યજ્ઞો હન્યતે
યદિ ભિદ્યેત તૈર્ એવ કપાલૈઃ સꣳ સૃજેત્
સૈવ તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ।
યો ગતશ્રીઃ સ્યાન્ મથિત્વા તસ્યાવ દધ્યાત્ ।
ભૂતો વા
સ સ્વાં

દેવતામ્ ઉપૈતિ યો ભૂતિકામઃ સ્યાત્ ।
ય ઉખાયૈ સમ્ભવેત્ સ એવ તસ્ય સ્યાત્ ।
અતો હ્ય્ એષ સમ્ભવતિ ।
એષ વૈ સ્વયમ્ભૂર્ નામ
ભવત્ય્ એવ
યં કામયેત
ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેયમ્ ઇત્ય્ અન્યતસ્ તસ્યાહૃત્યાવ દધ્યાત્
સાક્ષાદ્ એવાસ્મૈ ભ્રાતૃવ્યં જનયતિ ।
અમ્બરીષાદ્ અન્નકામસ્યાવ દધ્યાત્ ।
અમ્બરીષે વા અન્નમ્ ભ્રિયતે
સયોન્ય્ એવાન્નમ્

અવ રુન્દ્ધે
મુઞ્જાન્ અવ દધાતિ ।
ઊર્ગ્ વૈ મુઞ્જાઃ ।
ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ ।
અગ્નિર્ દેવેભ્યો નિલાયત
સ ક્રુમુકમ્ પ્રાવિશત્
ક્રુમુકમ્ અવ દધાતિ
યદ્ એવાસ્ય તત્ર ન્યક્તં તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
આજ્યેન સં યૌતિ ।
એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ આજ્યમ્
પ્રિયેણૈવૈનં ધામ્ના સમ્ અર્ધયત્ય્ અથો તેજસા

વૈકંકતીમ્ આ દધાતિ
ભા એવાવ રુન્દ્ધે
શમીમયીમ્ આ દધાતિ
શાન્ત્યૈ
સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થ ઇતિ તિસૃભિર્ જાતમ્ ઉપ તિષ્ઠતે
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષ્વ્ એવ લોકેષ્વ્ આવિદં ગચ્છતિ ।
અથો પ્રાણાન્ એવાઽઽત્મન્ ધત્તે ॥
5.1.10 અનુવાક 10 ઉખ્યધારણમ્

ન હ સ્મ વૈ પુરાગ્નિર્ અપરશુવૃક્ણં દહતિ
તદ્ અસ્મૈ પ્રયોગ એવર્ષિર્ અસ્વદયત્ ।
યદ્ અગ્ને યાનિ કાનિ ચેતિ સમિધમ્ આ દધાતિ ।
અપરશુવૃક્ણમ્ એવાસ્મૈ સ્વદયતિ
સર્વમ્ અસ્મૈ સ્વદતે ય એવં વેદ ।
ઔદુમ્બરીમ્ આ દધાતિ ।
ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરઃ ।
ઊર્જમ્ એવાસ્મા અપિ દધાતિ
પ્રજાપતિર્ અગ્નિમ્ અસૃજત
તꣳ સૃષ્ટꣳ રક્ષાꣳસિ

અજિઘાꣳસન્ ।
સ એતદ્ રાક્ષોઘ્નમ્ અપશ્યત્
તેન વૈ સ રક્ષાꣳસ્ય્ અપાહત
યદ્ રાક્ષોઘ્નમ્ ભવત્ય્ અગ્નેર્ એવ તેન જાતાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ ।
આશ્વત્થીમ્ આ દધાતિ ।
અશ્વત્થો વૈ વનસ્પતીનાꣳ સપત્નસાહો વિજિત્યૈ
વૈકઙ્કતીમ્ આ દધાતિ
ભા એવાવ રુન્દ્ધે
શમીમયીમ્ આ દધાતિ
શાન્ત્યૈ
સꣳશિતમ્ મે બ્રહ્મોદ્ એષામ્ બાહૂ અતિરમ્ ઇત્ય્ ઉત્તમે ઔદુમ્બરી

વાચયતિ
બ્રહ્મણૈવ ક્ષત્રꣳ સꣳ શયતિ ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો રાજન્યવાન્ અત્ય્ અન્યમ્ બ્રાહ્મણં તસ્માદ્ રાજન્યો બ્રાહ્મણવાન્ અત્ય્ અન્યꣳ રાજન્યમ્
મૃત્યુર્ વા એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
અમૃતꣳ હિરણ્યમ્ ।
રુક્મમ્ અન્તરમ્ પ્રતિ મુઞ્ચતે ।
અમૃતમ્ એવ મૃત્યોર્ અન્તર્ ધત્તે ।
એકવિꣳશતિનિર્બાધો ભવતિ ।
એકવિꣳશતિર્ વૈ દેવલોકા દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્યઃ

એકવિꣳશ એતાવન્તો વૈ દેવલોકાઃ
તેભ્ય એવ ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તર્ એતિ
નિર્બાધૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ નિર્બાધે ઽકુર્વત
તન્ નિર્બાધાનાં નિર્બાધત્વમ્ ।
નિર્બાધી ભવતિ
ભ્રાતૃવ્યાન્ એવ નિર્બાધે કુરુતે
સાવિત્રિયા પ્રતિ મુઞ્ચતે
પ્રસૂત્યૈ
નક્તોષાસેત્ય્ ઉત્તરયા ।
અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે
દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદા ઇત્ય્ આહ
પ્રાણા વૈ દેવા દ્રવિણોદાઃ ।
અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ ઉદ્યત્ય

પ્રાણૈર્ દાધાર ।
આસીનઃ પ્રતિ મુઞ્ચતે
તસ્માદ્ આસીનાઃ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે
કૃષ્ણાજિનમ્ ઉત્તરમ્ ।
તેજો વૈ હિરણ્યમ્ બ્રહ્મ કૃષ્ણાજિનમ્ ।
તેજસા ચૈવૈનમ્ બ્રહ્મણા ચોભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ
ષડુદ્યામꣳ શિક્યમ્ ભવતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનમ્ ઉદ્ યચ્છતે
યદ્ દ્વાદશોદ્યામꣳ સંવત્સરેણૈવ
મૌઞ્જમ્ ભવતિ ।
ઊર્ગ્ વૈ મુઞ્જાઃ ।
ઊર્જૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ
સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ ઇત્ય્ અવેક્ષતે
રૂપમ્ એવાસ્યૈતન્ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે
દિવં ગચ્છ સુવઃ પતેત્ય્ આહ
સુવર્ગમ્ એવૈનં લોકં ગમયતિ ॥
5.1.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધસમ્બન્ધિ પ્રયાજયાજ્યાભિધાનમ્

સમિદ્ધો અઞ્જન્ કૃદરમ્ મતીનાં ઘૃતમ્ અગ્ને મધુમત્ પિન્વમાનઃ । વાજી વહન્ વાજિનં જાતવેદો દેવાનાં વક્ષિ પ્રિયમ્ આ સધઃસ્થમ્ ॥
ઘૃતેનાઞ્જન્ત્ સમ્ પથો દેવયાનાન્ પ્રજાનન્ વાજ્ય્ અપ્ય્ એતુ દેવાન્ । અનુ ત્વા સપ્તે પ્રદિશઃ સચન્તાꣳ સ્વધામ્ અસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ ॥
ઈડ્યશ્ ચાસિ વન્દ્યશ્ ચ વાજિન્ન્ આશુશ્ ચાસિ મેધ્યશ્ ચ સપ્તે । અગ્નિષ્ ટ્વા

દેવૈર્ વસુભિઃ સજોષાઃ પ્રીતં વહ્નિં વહતુ જાતવેદાઃ ॥
સ્તીર્ણમ્ બર્હિઃ સુષ્ટરીમા જુષાણોરુ પૃથુ પ્રથમાનમ્ પૃથિવ્યામ્ । દેવેભિર્ યુક્તમ્ અદિતિઃ સજોષાઃ સ્યોનં કૃણ્વાના સુવિતે દધાતુ ॥
એતા ઉ વઃ સુભગા વિશ્વરૂપા વિ પક્ષોભિઃ શ્રયમાણા ઉદ્ આતૈઃ । ઋષ્વાઃ સતીઃ કવષઃ શુમ્ભમાના દ્વારો દેવીઃ સુપ્રાયણા ભવન્તુ ॥
અન્તરા મિત્રાવરુણા ચરન્તી મુખં યજ્ઞાનામ્ અભિ સંવિદાને । ઉષાસા વામ્

સુહિરણ્યે સુશિલ્પે ઋતસ્ય યોનાવ્ ઇહ સાદયામિ ॥
પ્રથમા વાꣳ સરથિના સુવર્ણા દેવૌ પશ્યન્તૌ ભુવનાનિ વિશ્વા । અપિપ્રયં ચોદના વામ્ મિમાના હોતારા જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા ॥
આદિત્યૈર્ નો ભારતી વષ્ટુ યજ્ઞꣳ સરસ્વતી સહ રુદ્રૈર્ ન આવીત્ । ઇડોપહૂતા વસુભિઃ સજોષા યજ્ઞં નો દેવીર્ અમૃતેષુ ધત્ત ॥
ત્વષ્ટા વીરં દેવકામં જજાન ત્વષ્ટુર્ અર્વા જાયત આશુર્ અશ્વઃ

ત્વષ્ટેદં વિશ્વમ્ ભુવનં જજાન બહોઃ કર્તારમ્ ઇહ યક્ષિ હોતઃ ॥
અશ્વો ઘૃતેન ત્મન્યા સમક્ત ઉપ દેવાꣳ ઋતુશઃ પાથ એતુ । વનસ્પતિર્ દેવલોકમ્ પ્રજાનન્ન્ અગ્નિના હવ્યા સ્વદિતાનિ વક્ષત્ ॥
પ્રજાપતેસ્ તપસા વાવૃધાનઃ સદ્યો જાતો દધિષે યજ્ઞમ્ અગ્ને । સ્વાહાકૃતેન હવિષા પુરોગા યાહિ સાધ્યા હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ ॥