Taittiriya Samhita · Chapter 4.3

4.3 prapāṭhaka:

4.3.1 anuvāka 1 apasyā iṣṭakāḥ (prathamacitigatā)
1 apāṃ tvemant sādayāmy apāṃ tvodmant sādayāmy apāṃ tvā bhasmant sādayāmy apāṃ tvā jyotiṣi sādayāmy apāṃ tvā'yane sādayāmi / arṇave sadane sīda samudre sadane sīda salile sadane sīdāpāṃ kṣaye sīdāpāꣳ sadhiṣi sīda / apāṃ tvā sadane sādayāmy apāṃ tvā sadhasthe sādayāmy apāṃ tvā purīṣe sādayāmy apāṃ tvā yonau sādayāmy apāṃ tvā pāthasi sādayāmi gāyatrī chandas triṣṭup chando jagatī chando 'nuṣṭup chandaḥ paṅktiś chandaḥ //
4.3.2 anuvāka 2 prāṇabhṛta iṣṭakāḥ
1 ayam puro bhuvas tasya prāṇo bhauvāyano vasantaḥ prāṇāyano gāyatrī vāsantī gāyatriyai gāyatraṃ gāyatrād upāꣳśur upāꣳśos trivṛt trivṛto rathaṃtaraꣳ rathaṃtarād vasiṣṭha ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā prāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ / ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya mano vaiśvakarmaṇaṃ grīṣmo mānasas triṣṭug graiṣmī triṣṭubha aiḍam aiḍād antaryāmo 'ntaryāmāt pañcadaśaḥ pañcadaśād bṛhad bṛhato bharadvāja ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā mano
2 gṛhṇāmi prajābhyaḥ / ayam paścād viśvavyācās tasya cakṣur vaiśvavyacasaṃ varṣāṇi cākṣuṣāṇi jagatī vārṣī jagatyā ṛkṣamam ṛkṣamāc chukraḥ śukrāt saptadaśaḥ saptadaśād vairūpaṃ vairūpād viśvāmitra ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā cakṣur gṛhnāmi prajābhyaḥ / idam uttarāt suvas tasya śrotraꣳ sauvaꣳ śarac chrautry anuṣṭup śārady anuṣṭubhaḥ svāraꣳ svārān manthī manthina ekaviꣳśa ekaviꣳśād vairājaṃ vairājāj jamadagnir ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā
3 tvayā śrotraṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ / iyam upari matis tasyai vāṅ mātī hemanto vācyāyanaḥ paṅktir haimantī paṅktyai nidhanavan nidhanavata āgrayaṇa āgrayaṇāt triṇavatrayastriꣳśau triṇavatrayastriꣳśābhyāꣳ śākvararaivate śākvararaivatābhyāṃ viśvakarmarṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā vācaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ//
4.3.3 anuvāka 3 apānabhṛta iṣṭakāḥ
1 prācī diśāṃ vasanta ṛtūnām agnir devatā brahma draviṇaṃ trivṛt stomaḥ sa u pañcadaśavartanis tryavir vayaḥ kṛtam ayānām purovāto vātaḥ sānaga ṛṣiḥ / dakṣiṇā diśāṃ grīṣma rtūnām indro devatā kṣatraṃ draviṇam pañcadaśa stomaḥ sa u saptadaśavartanir dityavāḍ vayas tretāyānāṃ dakṣiṇādvāto vātaḥ sanātana ṛṣiḥ pratīcī diśāṃ varṣā ṛtūnāṃ viśve devā devatā viṭ
2 draviṇaꣳ saptadaśa stomaḥ sa uvekaviꣳśavartanis trivatso vayo dvāparo 'yānām paścādvāto vāto 'habhūna ṛṣiḥ / udīcī diśāꣳ śarad ṛtūnām mitrāvaruṇau devatā puṣṭaṃ draviṇam ekaviꣳśa stomaḥ sa u triṇavavartanis turyavāḍ vaya āskando 'yānām uttarādvāto vātaḥ pratna ṛṣiḥ / ūrdhvā diśāꣳ hemantaśiśirāv ṛtūnām bṛhaspatir devatā varco draviṇaṃ triṇava stomaḥ sa u trayastriꣳśavartaniḥ paṣṭhavād vayo 'bhibhūr ayānāṃ viṣvagvāto vātaḥ suparṇa ṛṣiḥ pitaraḥ pitāmahāḥ pare 'vare te naḥ pāntu te no 'vantv asmin brahmann asmin kṣatre 'syām āśiṣy asyām purodhāyām asmin karmann asyāṃ devahūtyām //
4.3.4 anuvāka 4 āśvinī iṣṭakāḥ (dvitīyācitigatā)
1 dhruvakṣitir dhruvayonir dhruvā'si dhruvāṃ yonim ā sīda sādhyā / ukhyasya ketum prathamam purastād aśvinādhvaryū sādayatām iha tvā // sve dakṣe dakṣapiteha sīda devatrā pṛthivī bṛhatī rarāṇā / svāsasthā tanuvā saṃ viśasva pitevaidhi sūnava ā suśevāśvinādhvaryū sādayatām iha tvā // kulāyinī vasumatī vayodhā rayiṃ no vardha bahulaꣳ suvīram //
2 apāmatiṃ durmatim bādhamānā rāyas poṣe yajñapatim ābhajantī suvar dhehi yajamānāya poṣam aśvinādhvaryū sādayatām iha tvā // agneḥ purīṣam asi devayānī tāṃ tvā viśve abhi gṛṇantu devāḥ / stomapṛṣṭhā ghṛtavatīha sīda prajāvad asme draviṇā'' yajasvāśvinā''dhvaryū sādayatām iha tvā // divo mūrdhā''si pṛthivyā nābhir viṣṭambhanī diśām adhipatnī bhuvanānām //
3 ūrmir drapso apām asi viśvakarmā ta ṛṣir aśvinā'dhvaryū sādayatām iha tvā // sajūr ṛtubhiḥ sajūr vidhābhiḥ sajūr vasubhiḥ sajū rudraiḥ sajūr ādityaiḥ sajūr viśvair devaiḥ sajūr devaiḥ sajūr devair vayonādhair agnaye tvā vaiśvānarāyāśvinā'dhvaryū sādayatām iha tvā prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me pāhi cakṣur ma urvyā
4 vi bhāhi śrotram me ślokaya / apas pinvauṣadhīr jinva dvipāt pāhi catuṣpād ava divo vṛṣṭim eraya //
4.3.5 anuvāka 5 vayasyā iṣṭakāḥ
1 tryavir vayas triṣṭup chandaḥ / dityavāḍ vayo virāṭ chandaḥ pañcāvir vayo gāyatrī chandas trivatso vaya uṣṇihā chandas turyavāḍ vayo 'nuṣṭup chandaḥ paṣṭhavād vayo bṛhatī chandaḥ / ukṣā vayaḥ satobṛhatī chandaḥ / ṛṣabho vayaḥ kakuc chandaḥ / dhenur vayo jagatī chandaḥ / anaḍvān vayaḥ paṅktiś chandaḥ / basto vayo vivalaṃ chandaḥ / vṛṣṇir vayo viśālaṃ chandaḥ puruṣo vayas tandraṃ chandaḥ / vyāghro vayo 'nādhṛṣṭaṃ chandaḥ siꣳho vayaś chadiś chandaḥ / viṣṭambho vayo 'dhipatiś chandaḥ kṣatraṃ vayo mayaṃdaṃ chandaḥ / viśvakarmā vayaḥ parameṣṭhī chandaḥ / mūrdhā vayaḥ prajāpatiś chandaḥ //
4.3.6 anuvāka 6 svayamātṛṇṇā iṣṭakāḥ (tṛtīyasyāṃ citau)
1 indrāgnī avyathamānām iṣṭakāṃ dṛꣳhataṃ yuvam / pṛṣṭhena dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ ca vi bādhatām // viśvakarmā tvā sādayatv antarikṣasya pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīm bhāsvatīꣳ sūrimatīm ā yā dyām bhāsy ā pṛthivīm orv antarikṣam antarikṣaṃ yacchāntarikṣaṃ dṛꣳhāntarikṣam mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai caritrāya vāyus tvābhi pātu mahyā svastyā chardiṣā
2 śaṃtamena tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda / rājñy asi prācī dig virāḍ asi dakṣiṇā dik samrāḍ asi pratīcī dik svarāḍ asy udīcī dig adhipatny asi bṛhatī dig / āyur me pāhi prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me pāhi cakṣur me pāhi śrotram me pāhi mano me jinva vācam me pinvātmānam me pāhi jyotir me yaccha //
4.3.7 anuvāka 7 bṛhatīḥ iṣṭakāḥ
1 mā chandaḥ pramā chandaḥ pratimā chando 'srīviś chandaḥ praṅktiś chanda uṣṇihā chando bṛhatī chando 'nuṣṭup chando virāṭ chando gāyatrī chandas triṣṭup chando jagatī chandaḥ pṛthivī chando 'ntarikṣaṃ chando dyauś chandaḥ samāś chando nakṣatrāṇi chando manaś chando vāk chandaḥ kṛṣiś chando hiraṇyaṃ chando gauś chando 'jā chando 'śvaś chandaḥ / agnir devatā
2 vāto devatā sūryo devatā candramā devatā vasavo devatā rudrā devatā''dityā devatā viśve devā devatā maruto devatā bṛhaspatir devatendro devatā varuṇo devatā / mūrdhā'si rāḍ dhruvā'si dharuṇā yantry asi yamitrīṣe tvorje tvā kṛṣyai tvā kṣemāya tvā yantrī rāḍ dhruvāsi dharaṇī dhartry asi dharitry āyuṣe tvā varcase tvaujase tvā balāya tvā //
4.3.8 anuvāka 8 akṣṇayāstomīyā iṣṭakāḥ(caturthyāṃ citau)

1 āśus trivṛt / bhāntaḥ pañcadaśaḥ / vyoma saptadaśaḥ pratūrtir aṣṭādaśas tapo navadaśaḥ / abhivartaḥ saviꣳśaḥ / dharuṇa ekaviꣳśaḥ / varco dvāviꣳśaḥ sambharaṇas trayoviꣳśaḥ / yoniś caturviꣳśaḥ / garbhāḥ pañcaviꣳśaḥ / ojas triṇavaḥ kratur ekatriꣳśaḥ pratiṣṭhā trayastriꣳśaḥ / bradhnasya viṣṭapaṃ catustriꣳśaḥ / nākaḥ ṣaṭtriꣳśaḥ / vivarto 'ṣṭācatvāriꣳśaḥ / dhartraś catuṣṭomaḥ //
4.3.9 anuvāka 9 avaśiṣṭā akṣṇayāstomīyā iṣṭakāḥ
1 agner bhāgo 'si dīkṣāyā ādhipatyam brahma spṛtaṃ trivṛt stomaḥ / indrasya bhāgo 'si viṣṇor ādhipatyaṃ kṣatraꣳ spṛtam pañcadaśa stomaḥ / nṛcakṣasām bhāgo 'si dhātur ādhipatyaṃ janitraꣳ spṛtaꣳ saptadaśa stomaḥ / mitrasya bhāgo 'si varuṇasyādhipatyaṃ divo vṛṣṭir vātā spṛtā ekaviꣳśa stomaḥ / adityai bhāgo 'si pūṣṇa ādhipatyam oja spṛtaṃ triṇava stomaḥ / vasūnām bhāgo 'si
2 rudrāṇām ādhipatyaṃ catuṣpāt spṛtaṃ caturviꣳśa stomaḥ / ādityānām bhāgo 'si marutām ādhipatyaṃ garbhā spṛtāḥ pañcaviꣳśa stomaḥ / devasya savitur bhāgo 'si bṛhaspater ādhipatyaꣳ samīcīr diśa spṛtāś catuṣṭoma stomaḥ / yāvānām bhāgo 'sy ayāvānām ādhipatyam prajā spṛtāś catuścatvāriꣳśa stomaḥ /
ṛbhūṇām bhāgo 'si viśveṣāṃ devānām ādhipatyam bhūtaṃ niśāntaꣳ spṛtaṃ trayastriꣳśa stomaḥ //
4.3.10 anuvāka 10 sṛṣṭīṣṭakāḥ
1 ekayā'stuvata prajā adhīyanta prajāpatir adhipatir āsīt tisṛbhir astuvata brahmāsṛjyata brahmaṇas patir adhipatir āsīt pañcabhir astuvata bhūtāny asṛjyanta bhūtānām patir adhipatir āsīt saptabhir astuvata saptarṣayo 'sṛjyanta dhātā'dhipatir āsīt / navabhir astuvata pitaro 'sṛjyantāditir adhipatny āsīt / ekādaśabhir astuvatartavo 'sṛjyantārtavo 'dhipatir āsīt trayodaśabhir astuvata māsā asṛjyanta saṃvatsaro 'dhipatiḥ
2 āsīt pañcadaśabhir astuvata kṣatram asṛjyatendro 'dhipatir āsīt saptadaśabhir astuvata paśavo 'sṛjyanta bṛhaspatir adhipatir āsīt / navadaśabhir astuvata śūdrāryāv asṛjyetām ahorātre adhipatnī āstām ekaviꣳśatyā'stuvataikaśaphāḥ paśavo 'sṛjyanta varuṇo 'dhipatir āsīt trayoviꣳśatyā'stuvata kṣudrāḥ paśavo 'sṛjyanta pūṣādhipatir āsīt pañcaviꣳśatyā'stuvatāraṇyāḥ paśavo 'sṛjyanta vāyur adhipatir āsīt saptaviꣳśatyā'stuvata dyāvāpṛthivī vyai
3 tāṃ vasavo rudrā ādityā anu vyāyan teṣām ādhipatyam āsīt / navaviꣳśatyāstuvata vanaspatayo 'sṛjyanta somo 'dhipatir āsīt / ekatriꣳśatā'stuvata prajā asṛjyanta yāvānāṃ cāyāvānāṃ cā''dhipatyam āsīt trayastriꣳśatā'stuvata bhūtāny aśāmyan prajāpatiḥ parameṣṭhy adhipatir āsīt //
4.3.11 anuvāka 11 vyuṣṭīṣṭakāḥ
1 iyam eva sā yā prathamā vyaucchad antar asyāṃ carati praviṣṭā / vadhūr jajāna navagaj janitrī traya enām mahimānaḥ sacante // chandasvatī uṣasā pepiśāne samānaṃ yonim anu saṃcaratnī / sūryapatnī vi carataḥ prajānatī ketuṃ kṛṇvāne ajare bhūriretasā // ṛtasya panthām anu tisra ā'gus trayo gharmāso anu jyotiṣā'''guḥ / prajām ekā rakṣaty ūrjam ekā
2 vratam ekā rakṣati devayūnām // catuṣṭomo abhavad yā turīyā yajñasya pakṣāv ṛṣayo bhavantī / gāyatrīṃ triṣṭubhaṃ jagatīm anuṣṭubham bṛhad arkaṃ yuñjānāḥ suvar ābharann idam // pañcabhir dhātā vi dadhāv idaṃ yat tāsāꣳ svasṝr ajanayat pañcapañca / tāsām u yanti prayaveṇa pañca nānā rūpāṇi kratavo vasānāḥ // triꣳśat svasāra upa yanti niṣkṛtaꣳ samānaṃ ketum pratimuñcamānāḥ
3 ṛtūꣳs tanvate kavayaḥ prajānatīr madhyechandasaḥ pari yanti bhāsvatīḥ // jyotiṣmatī prati muñcate nabho rātrī devī sūryasya vratāni / vi paśyanti paśavo jāyamānā nānārūpā mātur asyā upasthe // ekāṣṭakā tapasā tapyamānā jajāna garbham mahimānam indram / tena dasyūn vyasahanta devā hantāsurāṇām abhavac chacībhiḥ // anānujām anujām mām akarta satyaṃ vadanty anv iccha etat / bhūyāsam
4 asya sumatau yathā yūyam anyā vo anyām ati mā pra yukta // abhūnmama sumatau viśvavedā āṣṭa pratiṣṭhām avidaddhi gādham / bhūyāsam asya sumatau yathā yūyam anyā vo anyām ati mā pra yukta // pañca vyuṣṭīr anu pañca dohā gām pañcanāmnīm ṛtavo 'nu pañca / pañca diśaḥ pañcadaśena klṛptāḥ samānamūrdhnīr abhi lokam ekam //
5 ṛtasya garbhaḥ prathamā vyūṣuṣy apām ekā mahimānam bibharti / sūryasyaikā carati niṣkṛteṣu gharmasyaikā savitaikāṃ ni yacchati // yā prathamā vyaucchat sā dhenur abhavad yame / sā naḥ payasvatī dhukṣvottarāmuttarāꣳ samām // śukrarṣabhā nabhasā jyotiṣāgād viśvarūpā śabalīr agniketuḥ / samānam arthaꣳ svapasyamānā bibhratī jarām ajara uṣa ā'gāḥ // ṛtūnām patnī prathameyam āgād ahnāṃ netrī janitrī prajānām / ekā satī bahudhoṣo vy ucchasy ajīrṇā tvaṃ jarayasi sarvam anyat //
4.3.12 anuvāka 12 asapatnā iṣṭakāḥ (pañcamyāṃ citau)
1 agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān praty ajātāñ jātavedo nudasva / asme dīdihi sumanā aheḍan tava syāꣳ śarman trivarūtha udbhit // sahasā jātān pra ṇudā naḥ sapatnān praty ajātāñ jātavedo nudasva / adhi no brūhi sumanasyamāno vayaꣳ syāma pra ṇudā naḥ sapatnān // catuścatvāriꣳśa stomo varco draviṇam / ṣoḍaśa stoma ojo draviṇam pṛthivyāḥ purīṣam asi
2 apso nāma / evaś chando varivaś chandaḥ śambhūś chandaḥ paribhūś chanda ācchac chando manaś chando vyacaś chandaḥ sindhuś chandaḥ samudraṃ chandaḥ salilaṃ chandaḥ saṃyac chando viyac chando bṛhac chando rathaṃtaraṃ chando nikāyaś chando vivadhaś chando giraś chando bhrajaś chandaḥ saṣṭup chando 'nuṣṭup chandaḥ kakuc chandas trikakuc chandaḥ kāvyaṃ chando 'ṅkupaṃ chandaḥ
3 padapaṅktiś chando 'kṣarapaṅktiś chando viṣṭārapaṅktiś chandaḥ kṣuro bhṛjvāñ chandaḥ pracchac chandaḥ pakṣaś chanda evaś chando varivaś chando vayaś chando vayaskṛc chando viśālaṃ chando viṣpardhāś chandaś chadiś chando dūrohaṇaṃ chandas tandraṃ chando 'ṅkāṅkaṃ chandaḥ //
4.3.13 anuvāka 13 cāturmāsyeṣu sākamedhe yājyānuvākyāḥ
1 agnir vṛtrāṇi jaṅghanad draviṇasyur vipanyayā / samiddhaḥ śukra āhutaḥ // tvaꣳ somāsi satpatis tvaꣳ rājota vṛtrahā / tvam bhadro asi kratuḥ // bhadrā te agne svanīka saṃdṛg ghorasya sato viṣuṇasya cāruḥ / na yat te śocis tamasā varanta na dhvasmānas tanuvi repa ā dhuḥ // bhadraṃ te agne sahasinn anīkam upāka ā rocate sūryasya /
2 ruśad dṛśe dadṛśe naktayā cid arūkṣitaṃ dṛśa ā rūpe annam // sainānīkena suvidatro asme yaṣṭā devāꣳ āyajiṣṭhaḥ svasti / adabdho gopā uta naḥ paraspā agne dyumad uta revad didīhi // svasti no divo agne pṛthivyā viśvāyur dhehi yajathāya deva / yat sīmahi divijāta praśastaṃ tad asmāsu draviṇaṃ dhehi citram // yathā hotar manuṣo

3 devatātā yajñebhiḥ sūno sahaso yajāsi / evā no adya samanā samānān uśann agna uśato yakṣi devān // agnim īḍe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijam / hotāraꣳ ratnadhātamam // vṛṣā soma dyumāꣳ asi vṛṣā deva vṛṣavrataḥ / vṛṣā dharmāṇi dadhiṣe // sāṃtapanā idaꣳ havir marutas taj jujuṣṭana / yuṣmākotī riśādasaḥ // yo no marto vasavo durhṛṇāyus tiraḥ satyāni maruto
4 jighāꣳsāt / druhaḥ pāśam prati sa mucīṣṭa tapiṣṭhena tapasā hantanā tam // saṃvatsarīṇā marutaḥ svarkā urukṣayāḥ sagaṇā mānuṣeṣu / te 'smat pāśān pra muñcantv aꣳhasaḥ sāṃtapanā madirā mādayiṣṇavaḥ // piprīhi devāꣳ uśato yaviṣṭha vidvāꣳ ṛtūꣳr ṛtupate yajeha / ye daivyā ṛtvijas tebhir agne tvaꣳ hotṛṇām asy āyajiṣṭhaḥ // agne yad adya viśo adhvarasya hotaḥ pāvaka
5 śoce veṣ ṭvaꣳ hi yajvā / ṛtā yajāsi mahinā vi yad bhūr havyā vaha yaviṣṭha yā te adya // agninā rayim aśnavat poṣam eva divedive / yaśasaṃ vīravattamam // gayasphāno amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ / sumitraḥ soma no bhava // gṛhamedhāsa ā gata maruto māpa bhūtana / pramuñcanto no aꣳhasaḥ // pūrvībhir hi dadāśima śaradbhir maruto vayam / mahobhiḥ
6 carṣaṇīnām // pra budhniyā īrate vo mahāꣳsi pra ṇāmāni prayajyavas tiradhvam / sahasriyaṃ damyam bhāgam etaṃ gṛhamedhīyam maruto juṣadhvam // upa yam eti yuvatiḥ sudakṣaṃ doṣā vastor haviṣmatī ghṛtācī / upa svainam aramatir vasūyuḥ // imo agne vītatamāni havyā'jasro vakṣi devatātim accha / prati na īꣳ surabhīṇi viyantu // krīḍaṃ vaḥ śardho mārutam anarvāṇaꣳ ratheśubham /
7 kaṇvā abhi pra gāyata // atyāso na ye marutaḥ svañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryāḥ / te harmyeṣṭhāḥ śiśavo na śubhrā vatsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ // praiṣām ajmeṣu vithureva rejate bhūmir yāmeṣu yad dha yuñjate śubhe / te krīḍayo dhunayo bhrājadṛṣṭayaḥ svayam mahitvam panayanta dhūtayaḥ // upahvareṣu yad acidhvaṃ yayiṃ vaya iva marutaḥ kena
8 cit pathā / ścotanti kośā upa vo ratheṣv ā ghṛtam ukṣatā madhuvarṇam arcate // agnimagniꣳ havīmabhiḥ sadā havanta viśpatim / havyavāham purupriyam // taꣳ hi śaśvanta īḍate srucā devaṃ ghṛtaścutā / agniꣳ havyāya voḍhave // indrāgnī rocanā divaḥ śnathad vṛtram indraṃ vo viśvatas pari / indraṃ naraḥ / viśvakarman haviṣā vāvṛdhānaḥ / viśvakarman haviṣā vardhanena //
4.3.1 anuvāka

apasyā iṣṭakāḥ

apāṃ tvemant sādayāmy apāṃ tvodmant sādayāmy apāṃ tvā bhasmant sādayāmy apāṃ tvā jyotiṣi sādayāmy apāṃ tvā'yane sādayāmi /
arṇave sadane sīda samudre sadane sīda salile sadane sīdāpāṃ kṣaye sīdāpāꣳ sadhiṣi sīda /
apāṃ tvā sadane sādayāmy apāṃ tvā sadhasthe sādayāmy apāṃ tvā purīṣe sādayāmy apāṃ tvā yonau sādayāmy apāṃ tvā pāthasi sādayāmi
gāyatrī chandas triṣṭup chando jagatī chando 'nuṣṭup chandaḥ paṅktiś chandaḥ //
4.3.2 anuvāka

prāṇabhṛta iṣṭakāḥ

ayam puro bhuvas tasya prāṇo bhauvāyano vasantaḥ prāṇāyano gāyatrī vāsantī gāyatriyai gāyatraṃ gāyatrād upāꣳśur upāꣳśos trivṛt trivṛto rathaṃtaraꣳ rathaṃtarād vasiṣṭha ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā prāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ /
ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya mano vaiśvakarmaṇaṃ grīṣmo mānasas triṣṭug graiṣmī triṣṭubha aiḍam aiḍād antaryāmo 'ntaryāmāt pañcadaśaḥ pañcadaśād bṛhad bṛhato bharadvāja ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā mano

gṛhṇāmi prajābhyaḥ /
ayam paścād viśvavyācās tasya cakṣur vaiśvavyacasaṃ varṣāṇi cākṣuṣāṇi jagatī vārṣī jagatyā ṛkṣamam ṛkṣamāc chukraḥ śukrāt saptadaśaḥ saptadaśād vairūpaṃ vairūpād viśvāmitra ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā cakṣur gṛhnāmi prajābhyaḥ /
idam uttarāt suvas tasya śrotraꣳ sauvaꣳ śarac chrautry anuṣṭup śārady anuṣṭubhaḥ svāraꣳ svārān manthī manthina ekaviꣳśa ekaviꣳśād vairājaṃ vairājāj jamadagnir ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā

tvayā śrotraṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ /
iyam upari matis tasyai vāṅ mātī hemanto vācyāyanaḥ paṅktir haimantī paṅktyai nidhanavan nidhanavata āgrayaṇa āgrayaṇāt triṇavatrayastriꣳśau triṇavatrayastriꣳśābhyāꣳ śākvararaivate śākvararaivatābhyāṃ viśvakarmarṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā vācaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ//
4.3.3 anuvāka

apānabhṛta iṣṭakāḥ

prācī diśāṃ vasanta ṛtūnām agnir devatā brahma draviṇaṃ trivṛt stomaḥ sa u pañcadaśavartanis tryavir vayaḥ kṛtam ayānām purovāto vātaḥ sānaga ṛṣiḥ /
dakṣiṇā diśāṃ grīṣma rtūnām indro devatā kṣatraṃ draviṇam pañcadaśa stomaḥ sa u saptadaśavartanir dityavāḍ vayas tretāyānāṃ dakṣiṇādvāto vātaḥ sanātana ṛṣiḥ
pratīcī diśāṃ varṣā ṛtūnāṃ viśve devā devatā viṭ

draviṇaꣳ saptadaśa stomaḥ sa uvekaviꣳśavartanis trivatso vayo dvāparo 'yānām paścādvāto vāto 'habhūna ṛṣiḥ /
udīcī diśāꣳ śarad ṛtūnām mitrāvaruṇau devatā puṣṭaṃ draviṇam ekaviꣳśa stomaḥ sa u triṇavavartanis turyavāḍ vaya āskando 'yānām uttarādvāto vātaḥ pratna ṛṣiḥ /
ūrdhvā diśāꣳ hemantaśiśirāv ṛtūnām bṛhaspatir devatā varco draviṇaṃ triṇava stomaḥ sa u trayastriꣳśavartaniḥ paṣṭhavād vayo 'bhibhūr ayānāṃ viṣvagvāto vātaḥ suparṇa ṛṣiḥ
pitaraḥ pitāmahāḥ pare 'vare te naḥ pāntu te no 'vantv asmin brahmann asmin kṣatre 'syām āśiṣy asyām purodhāyām asmin karmann asyāṃ devahūtyām //
4.3.4 anuvāka

āśvinī iṣṭakāḥ

dhruvakṣitir dhruvayonir dhruvā'si dhruvāṃ yonim ā sīda sādhyā / ukhyasya ketum prathamam purastād aśvinādhvaryū sādayatām iha tvā //
sve dakṣe dakṣapiteha sīda devatrā pṛthivī bṛhatī rarāṇā / svāsasthā tanuvā saṃ viśasva pitevaidhi sūnava ā suśevāśvinādhvaryū sādayatām iha tvā //
kulāyinī vasumatī vayodhā rayiṃ no vardha bahulaꣳ suvīram

apāmatiṃ durmatim bādhamānā rāyas poṣe yajñapatim ābhajantī suvar dhehi yajamānāya poṣam aśvinādhvaryū sādayatām iha tvā //
agneḥ purīṣam asi devayānī tāṃ tvā viśve abhi gṛṇantu devāḥ / stomapṛṣṭhā ghṛtavatīha sīda prajāvad asme draviṇā'' yajasvāśvinā''dhvaryū sādayatām iha tvā //
divo mūrdhā''si pṛthivyā nābhir viṣṭambhanī diśām adhipatnī bhuvanānām

ūrmir drapso apām asi viśvakarmā ta ṛṣir aśvinā'dhvaryū sādayatām iha tvā //
sajūr ṛtubhiḥ sajūr vidhābhiḥ sajūr vasubhiḥ sajū rudraiḥ sajūr ādityaiḥ sajūr viśvair devaiḥ sajūr devaiḥ sajūr devair vayonādhair agnaye tvā vaiśvānarāyāśvinā'dhvaryū sādayatām iha tvā
prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me pāhi cakṣur ma urvyā

vi bhāhi śrotram me ślokaya /
apas pinvauṣadhīr jinva dvipāt pāhi catuṣpād ava divo vṛṣṭim eraya //
4.3.5 anuvāka

vayasyā iṣṭakāḥ

tryavir vayas triṣṭup chandaḥ /
dityavāḍ vayo virāṭ chandaḥ
pañcāvir vayo gāyatrī chandas
trivatso vaya uṣṇihā chandas
turyavāḍ vayo 'nuṣṭup chandaḥ
paṣṭhavād vayo bṛhatī chandaḥ /
ukṣā vayaḥ satobṛhatī chandaḥ /
ṛṣabho vayaḥ kakuc chandaḥ /
dhenur vayo jagatī chandaḥ /
anaḍvān vayaḥ paṅktiś chandaḥ /
basto vayo vivalaṃ chandaḥ /
vṛṣṇir vayo viśālaṃ chandaḥ
puruṣo vayas tandraṃ chandaḥ /
vyāghro vayo 'nādhṛṣṭaṃ chandaḥ
siꣳho vayaś chadiś chandaḥ /
viṣṭambho vayo 'dhipatiś chandaḥ
kṣatraṃ vayo mayaṃdaṃ chandaḥ /
viśvakarmā vayaḥ parameṣṭhī chandaḥ /
mūrdhā vayaḥ prajāpatiś chandaḥ //
4.3.6 anuvāka

svayamātṛṇṇā iṣṭakāḥ

indrāgnī avyathamānām iṣṭakāṃ dṛꣳhataṃ yuvam / pṛṣṭhena dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ ca vi bādhatām //
viśvakarmā tvā sādayatv antarikṣasya pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīm bhāsvatīꣳ sūrimatīm ā yā dyām bhāsy ā pṛthivīm orv antarikṣam antarikṣaṃ yacchāntarikṣaṃ dṛꣳhāntarikṣam mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai caritrāya vāyus tvābhi pātu mahyā svastyā chardiṣā

śaṃtamena tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda /
rājñy asi prācī dig virāḍ asi dakṣiṇā dik samrāḍ asi pratīcī dik svarāḍ asy udīcī dig adhipatny asi bṛhatī dig /
āyur me pāhi prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me pāhi cakṣur me pāhi śrotram me pāhi mano me jinva vācam me pinvātmānam me pāhi jyotir me yaccha //
4.3.7 anuvāka

bṛhatīḥ iṣṭakāḥ

mā chandaḥ pramā chandaḥ pratimā chando 'srīviś chandaḥ praṅktiś chanda uṣṇihā chando bṛhatī chando 'nuṣṭup chando virāṭ chando gāyatrī chandas triṣṭup chando jagatī chandaḥ pṛthivī chando 'ntarikṣaṃ chando dyauś chandaḥ samāś chando nakṣatrāṇi chando manaś chando vāk chandaḥ kṛṣiś chando hiraṇyaṃ chando gauś chando 'jā chando 'śvaś chandaḥ /
agnir devatā

vāto devatā sūryo devatā candramā devatā vasavo devatā rudrā devatā''dityā devatā viśve devā devatā maruto devatā bṛhaspatir devatendro devatā varuṇo devatā /
mūrdhā'si rāḍ dhruvā'si dharuṇā yantry asi yamitrīṣe tvorje tvā kṛṣyai tvā kṣemāya tvā yantrī rāḍ dhruvāsi dharaṇī dhartry asi dharitry āyuṣe tvā varcase tvaujase tvā balāya tvā //
4.3.8 anuvāka

akṣṇayāstomīyā iṣṭakāḥ

āśus trivṛt /
bhāntaḥ pañcadaśaḥ /
vyoma saptadaśaḥ
pratūrtir aṣṭādaśas
tapo navadaśaḥ /
abhivartaḥ saviꣳśaḥ /
dharuṇa ekaviꣳśaḥ /
varco dvāviꣳśaḥ
sambharaṇas trayoviꣳśaḥ /
yoniś caturviꣳśaḥ /
garbhāḥ pañcaviꣳśaḥ /
ojas triṇavaḥ
kratur ekatriꣳśaḥ
pratiṣṭhā trayastriꣳśaḥ /
bradhnasya viṣṭapaṃ catustriꣳśaḥ /
nākaḥ ṣaṭtriꣳśaḥ /
vivarto 'ṣṭācatvāriꣳśaḥ /
dhartraś catuṣṭomaḥ //
4.3.9 anuvāka

avaśiṣṭā akṣṇayāstomīyā iṣṭakāḥ

agner bhāgo 'si dīkṣāyā ādhipatyam brahma spṛtaṃ trivṛt stomaḥ /
indrasya bhāgo 'si viṣṇor ādhipatyaṃ kṣatraꣳ spṛtam pañcadaśa stomaḥ /
nṛcakṣasām bhāgo 'si dhātur ādhipatyaṃ janitraꣳ spṛtaꣳ saptadaśa stomaḥ /
mitrasya bhāgo 'si varuṇasyādhipatyaṃ divo vṛṣṭir vātā spṛtā ekaviꣳśa stomaḥ /
adityai bhāgo 'si pūṣṇa ādhipatyam oja spṛtaṃ triṇava stomaḥ /
vasūnām bhāgo 'si

rudrāṇām ādhipatyaṃ catuṣpāt spṛtaṃ caturviꣳśa stomaḥ /
ādityānām bhāgo 'si marutām ādhipatyaṃ garbhā spṛtāḥ pañcaviꣳśa stomaḥ /
devasya savitur bhāgo 'si bṛhaspater ādhipatyaꣳ samīcīr diśa spṛtāś catuṣṭoma stomaḥ /
yāvānām bhāgo 'sy ayāvānām ādhipatyam prajā spṛtāś catuścatvāriꣳśa stomaḥ /
ṛbhūṇām bhāgo 'si viśveṣāṃ devānām ādhipatyam bhūtaṃ niśāntaꣳ spṛtaṃ trayastriꣳśa stomaḥ //
4.3.10 anuvāka

sṛṣṭīṣṭakāḥ

ekayā'stuvata prajā adhīyanta prajāpatir adhipatir āsīt
tisṛbhir astuvata brahmāsṛjyata brahmaṇas patir adhipatir āsīt
pañcabhir astuvata bhūtāny asṛjyanta bhūtānām patir adhipatir āsīt
saptabhir astuvata saptarṣayo 'sṛjyanta dhātā'dhipatir āsīt /
navabhir astuvata pitaro 'sṛjyantāditir adhipatny āsīt /
ekādaśabhir astuvatartavo 'sṛjyantārtavo 'dhipatir āsīt
trayodaśabhir astuvata māsā asṛjyanta saṃvatsaro 'dhipatiḥ

āsīt
pañcadaśabhir astuvata kṣatram asṛjyatendro 'dhipatir āsīt
saptadaśabhir astuvata paśavo 'sṛjyanta bṛhaspatir adhipatir āsīt /
navadaśabhir astuvata śūdrāryāv asṛjyetām ahorātre adhipatnī āstām
ekaviꣳśatyā'stuvataikaśaphāḥ paśavo 'sṛjyanta varuṇo 'dhipatir āsīt
trayoviꣳśatyā'stuvata kṣudrāḥ paśavo 'sṛjyanta pūṣādhipatir āsīt
pañcaviꣳśatyā'stuvatāraṇyāḥ paśavo 'sṛjyanta vāyur adhipatir āsīt
saptaviꣳśatyā'stuvata dyāvāpṛthivī vyai

tāṃ vasavo rudrā ādityā anu vyāyan teṣām ādhipatyam āsīt /
navaviꣳśatyāstuvata vanaspatayo 'sṛjyanta somo 'dhipatir āsīt /
ekatriꣳśatā'stuvata prajā asṛjyanta yāvānāṃ cāyāvānāṃ cā''dhipatyam āsīt
trayastriꣳśatā'stuvata bhūtāny aśāmyan prajāpatiḥ parameṣṭhy adhipatir āsīt //
4.3.11 anuvāka

vyuṣṭīṣṭakāḥ

iyam eva sā yā prathamā vyaucchad antar asyāṃ carati praviṣṭā / vadhūr jajāna navagaj janitrī traya enām mahimānaḥ sacante //
chandasvatī uṣasā pepiśāne samānaṃ yonim anu saṃcaratnī / sūryapatnī vi carataḥ prajānatī ketuṃ kṛṇvāne ajare bhūriretasā //
ṛtasya panthām anu tisra ā'gus trayo gharmāso anu jyotiṣā'''guḥ / prajām ekā rakṣaty ūrjam ekā

vratam ekā rakṣati devayūnām //
catuṣṭomo abhavad yā turīyā yajñasya pakṣāv ṛṣayo bhavantī / gāyatrīṃ triṣṭubhaṃ jagatīm anuṣṭubham bṛhad arkaṃ yuñjānāḥ suvar ābharann idam //
pañcabhir dhātā vi dadhāv idaṃ yat tāsāꣳ svasṝr ajanayat pañcapañca / tāsām u yanti prayaveṇa pañca nānā rūpāṇi kratavo vasānāḥ //
triꣳśat svasāra upa yanti niṣkṛtaꣳ samānaṃ ketum pratimuñcamānāḥ

ṛtūꣳs tanvate kavayaḥ prajānatīr madhyechandasaḥ pari yanti bhāsvatīḥ //
jyotiṣmatī prati muñcate nabho rātrī devī sūryasya vratāni / vi paśyanti paśavo jāyamānā nānārūpā mātur asyā upasthe //
ekāṣṭakā tapasā tapyamānā jajāna garbham mahimānam indram / tena dasyūn vyasahanta devā hantāsurāṇām abhavac chacībhiḥ //
anānujām anujām mām akarta satyaṃ vadanty anv iccha etat / bhūyāsam

asya sumatau yathā yūyam anyā vo anyām ati mā pra yukta //
abhūnmama sumatau viśvavedā āṣṭa pratiṣṭhām avidaddhi gādham / bhūyāsam asya sumatau yathā yūyam anyā vo anyām ati mā pra yukta //
pañca vyuṣṭīr anu pañca dohā gām pañcanāmnīm ṛtavo 'nu pañca / pañca diśaḥ pañcadaśena klṛptāḥ samānamūrdhnīr abhi lokam ekam

ṛtasya garbhaḥ prathamā vyūṣuṣy apām ekā mahimānam bibharti / sūryasyaikā carati niṣkṛteṣu gharmasyaikā savitaikāṃ ni yacchati //
yā prathamā vyaucchat sā dhenur abhavad yame / sā naḥ payasvatī dhukṣvottarāmuttarāꣳ samām //
śukrarṣabhā nabhasā jyotiṣāgād viśvarūpā śabalīr agniketuḥ / samānam arthaꣳ svapasyamānā bibhratī jarām ajara uṣa ā'gāḥ //
ṛtūnām patnī prathameyam āgād ahnāṃ netrī janitrī prajānām / ekā satī bahudhoṣo vy ucchasy ajīrṇā tvaṃ jarayasi sarvam anyat //
4.3.12 anuvāka

asapatnā iṣṭakāḥ

agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān praty ajātāñ jātavedo nudasva / asme dīdihi sumanā aheḍan tava syāꣳ śarman trivarūtha udbhit //
sahasā jātān pra ṇudā naḥ sapatnān praty ajātāñ jātavedo nudasva / adhi no brūhi sumanasyamāno vayaꣳ syāma pra ṇudā naḥ sapatnān //
catuścatvāriꣳśa stomo varco draviṇam /
ṣoḍaśa stoma ojo draviṇam
pṛthivyāḥ purīṣam asi

apso nāma /
evaś chando varivaś chandaḥ śambhūś chandaḥ paribhūś chanda ācchac chando manaś chando vyacaś chandaḥ sindhuś chandaḥ samudraṃ chandaḥ salilaṃ chandaḥ saṃyac chando viyac chando bṛhac chando rathaṃtaraṃ chando nikāyaś chando vivadhaś chando giraś chando bhrajaś chandaḥ saṣṭup chando 'nuṣṭup chandaḥ kakuc chandas trikakuc chandaḥ kāvyaṃ chando 'ṅkupaṃ chandaḥ

padapaṅktiś chando 'kṣarapaṅktiś chando viṣṭārapaṅktiś chandaḥ kṣuro bhṛjvāñ chandaḥ pracchac chandaḥ pakṣaś chanda evaś chando varivaś chando vayaś chando vayaskṛc chando viśālaṃ chando viṣpardhāś chandaś chadiś chando dūrohaṇaṃ chandas tandraṃ chando 'ṅkāṅkaṃ chandaḥ //
4.3.13 anuvāka

cāturmāsyeṣu sākamedhe yājyānuvākyāḥ

agnir vṛtrāṇi jaṅghanad draviṇasyur vipanyayā / samiddhaḥ śukra āhutaḥ //
tvaꣳ somāsi satpatis tvaꣳ rājota vṛtrahā / tvam bhadro asi kratuḥ //
bhadrā te agne svanīka saṃdṛg ghorasya sato viṣuṇasya cāruḥ / na yat te śocis tamasā varanta na dhvasmānas tanuvi repa ā dhuḥ //
bhadraṃ te agne sahasinn anīkam upāka ā rocate sūryasya

ruśad dṛśe dadṛśe naktayā cid arūkṣitaṃ dṛśa ā rūpe annam //
sainānīkena suvidatro asme yaṣṭā devāꣳ āyajiṣṭhaḥ svasti / adabdho gopā uta naḥ paraspā agne dyumad uta revad didīhi //
svasti no divo agne pṛthivyā viśvāyur dhehi yajathāya deva / yat sīmahi divijāta praśastaṃ tad asmāsu draviṇaṃ dhehi citram //
yathā hotar manuṣo

devatātā yajñebhiḥ sūno sahaso yajāsi / evā no adya samanā samānān uśann agna uśato yakṣi devān //
agnim īḍe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijam / hotāraꣳ ratnadhātamam //
vṛṣā soma dyumāꣳ asi vṛṣā deva vṛṣavrataḥ / vṛṣā dharmāṇi dadhiṣe //
sāṃtapanā idaꣳ havir marutas taj jujuṣṭana / yuṣmākotī riśādasaḥ //
yo no marto vasavo durhṛṇāyus tiraḥ satyāni maruto

jighāꣳsāt / druhaḥ pāśam prati sa mucīṣṭa tapiṣṭhena tapasā hantanā tam //
saṃvatsarīṇā marutaḥ svarkā urukṣayāḥ sagaṇā mānuṣeṣu / te 'smat pāśān pra muñcantv aꣳhasaḥ sāṃtapanā madirā mādayiṣṇavaḥ //
piprīhi devāꣳ uśato yaviṣṭha vidvāꣳ ṛtūꣳr ṛtupate yajeha / ye daivyā ṛtvijas tebhir agne tvaꣳ hotṛṇām asy āyajiṣṭhaḥ //
agne yad adya viśo adhvarasya hotaḥ pāvaka

śoce veṣ ṭvaꣳ hi yajvā / ṛtā yajāsi mahinā vi yad bhūr havyā vaha yaviṣṭha yā te adya //
agninā rayim aśnavat poṣam eva divedive / yaśasaṃ vīravattamam //
gayasphāno amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ / sumitraḥ soma no bhava //
gṛhamedhāsa ā gata maruto māpa bhūtana / pramuñcanto no aꣳhasaḥ //
pūrvībhir hi dadāśima śaradbhir maruto vayam / mahobhiḥ

carṣaṇīnām //
pra budhniyā īrate vo mahāꣳsi pra ṇāmāni prayajyavas tiradhvam / sahasriyaṃ damyam bhāgam etaṃ gṛhamedhīyam maruto juṣadhvam //
upa yam eti yuvatiḥ sudakṣaṃ doṣā vastor haviṣmatī ghṛtācī / upa svainam aramatir vasūyuḥ //
imo agne vītatamāni havyā'jasro vakṣi devatātim accha / prati na īꣳ surabhīṇi viyantu //
krīḍaṃ vaḥ śardho mārutam anarvāṇaꣳ ratheśubham

kaṇvā abhi pra gāyata //
atyāso na ye marutaḥ svañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryāḥ / te harmyeṣṭhāḥ śiśavo na śubhrā vatsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ //
praiṣām ajmeṣu vithureva rejate bhūmir yāmeṣu yad dha yuñjate śubhe / te krīḍayo dhunayo bhrājadṛṣṭayaḥ svayam mahitvam panayanta dhūtayaḥ //
upahvareṣu yad acidhvaṃ yayiṃ vaya iva marutaḥ kena

cit pathā / ścotanti kośā upa vo ratheṣv ā ghṛtam ukṣatā madhuvarṇam arcate //
agnimagniꣳ havīmabhiḥ sadā havanta viśpatim / havyavāham purupriyam //
taꣳ hi śaśvanta īḍate srucā devaṃ ghṛtaścutā / agniꣳ havyāya voḍhave //
indrāgnī rocanā divaḥ
śnathad vṛtram
indraṃ vo viśvatas pari /
indraṃ naraḥ /
viśvakarman haviṣā vāvṛdhānaḥ /
viśvakarman haviṣā vardhanena //