તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 4.3

4.3 પ્રપાઠક:

4.3.1 અનુવાક 1 અપસ્યા ઇષ્ટકાઃ (પ્રથમચિતિગતા)
1 અપાં ત્વેમન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વોદ્મન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા ભસ્મન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા જ્યોતિષિ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વાઽયને સાદયામિ । અર્ણવે સદને સીદ સમુદ્રે સદને સીદ સલિલે સદને સીદાપાં ક્ષયે સીદાપાꣳ સધિષિ સીદ । અપાં ત્વા સદને સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા સધસ્થે સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા પુરીષે સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા યોનૌ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા પાથસિ સાદયામિ ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો જગતી છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ ॥
4.3.2 અનુવાક 2 પ્રાણભૃત ઇષ્ટકાઃ
1 અયમ્ પુરો ભુવસ્ તસ્ય પ્રાણો ભૌવાયનો વસન્તઃ પ્રાણાયનો ગાયત્રી વાસન્તી ગાયત્રિયૈ ગાયત્રં ગાયત્રાદ્ ઉપાꣳશુર્ ઉપાꣳશોસ્ ત્રિવૃત્ ત્રિવૃતો રથંતરꣳ રથંતરાદ્ વસિષ્ઠ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા પ્રાણં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ । અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા તસ્ય મનો વૈશ્વકર્મણં ગ્રીષ્મો માનસસ્ ત્રિષ્ટુગ્ ગ્રૈષ્મી ત્રિષ્ટુભ ઐડમ્ ઐડાદ્ અન્તર્યામો ઽન્તર્યામાત્ પઞ્ચદશઃ પઞ્ચદશાદ્ બૃહદ્ બૃહતો ભરદ્વાજ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા મનો
2 ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ । અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યાચાસ્ તસ્ય ચક્ષુર્ વૈશ્વવ્યચસં વર્ષાણિ ચાક્ષુષાણિ જગતી વાર્ષી જગત્યા ઋક્ષમમ્ ઋક્ષમાચ્ છુક્રઃ શુક્રાત્ સપ્તદશઃ સપ્તદશાદ્ વૈરૂપં વૈરૂપાદ્ વિશ્વામિત્ર ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા ચક્ષુર્ ગૃહ્નામિ પ્રજાભ્યઃ । ઇદમ્ ઉત્તરાત્ સુવસ્ તસ્ય શ્રોત્રꣳ સૌવꣳ શરચ્ છ્રૌત્ર્ય્ અનુષ્ટુપ્ શારદ્ય્ અનુષ્ટુભઃ સ્વારꣳ સ્વારાન્ મન્થી મન્થિન એકવિꣳશ એકવિꣳશાદ્ વૈરાજં વૈરાજાજ્ જમદગ્નિર્ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા
3 ત્વયા શ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ । ઇયમ્ ઉપરિ મતિસ્ તસ્યૈ વાઙ્ માતી હેમન્તો વાચ્યાયનઃ પઙ્ક્તિર્ હૈમન્તી પઙ્ક્ત્યૈ નિધનવન્ નિધનવત આગ્રયણ આગ્રયણાત્ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશાભ્યાꣳ શાક્વરરૈવતે શાક્વરરૈવતાભ્યાં વિશ્વકર્મર્ષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ॥
4.3.3 અનુવાક 3 અપાનભૃત ઇષ્ટકાઃ
1 પ્રાચી દિશાં વસન્ત ઋતૂનામ્ અગ્નિર્ દેવતા બ્રહ્મ દ્રવિણં ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ સ ઉ પઞ્ચદશવર્તનિસ્ ત્ર્યવિર્ વયઃ કૃતમ્ અયાનામ્ પુરોવાતો વાતઃ સાનગ ઋષિઃ । દક્ષિણા દિશાં ગ્રીષ્મ ર્તૂનામ્ ઇન્દ્રો દેવતા ક્ષત્રં દ્રવિણમ્ પઞ્ચદશ સ્તોમઃ સ ઉ સપ્તદશવર્તનિર્ દિત્યવાડ્ વયસ્ ત્રેતાયાનાં દક્ષિણાદ્વાતો વાતઃ સનાતન ઋષિઃ પ્રતીચી દિશાં વર્ષા ઋતૂનાં વિશ્વે દેવા દેવતા વિટ્
2 દ્રવિણꣳ સપ્તદશ સ્તોમઃ સ ઉવેકવિꣳશવર્તનિસ્ ત્રિવત્સો વયો દ્વાપરો ઽયાનામ્ પશ્ચાદ્વાતો વાતો ઽહભૂન ઋષિઃ । ઉદીચી દિશાꣳ શરદ્ ઋતૂનામ્ મિત્રાવરુણૌ દેવતા પુષ્ટં દ્રવિણમ્ એકવિꣳશ સ્તોમઃ સ ઉ ત્રિણવવર્તનિસ્ તુર્યવાડ્ વય આસ્કન્દો ઽયાનામ્ ઉત્તરાદ્વાતો વાતઃ પ્રત્ન ઋષિઃ । ઊર્ધ્વા દિશાꣳ હેમન્તશિશિરાવ્ ઋતૂનામ્ બૃહસ્પતિર્ દેવતા વર્ચો દ્રવિણં ત્રિણવ સ્તોમઃ સ ઉ ત્રયસ્ત્રિꣳશવર્તનિઃ પષ્ઠવાદ્ વયો ઽભિભૂર્ અયાનાં વિષ્વગ્વાતો વાતઃ સુપર્ણ ઋષિઃ પિતરઃ પિતામહાઃ પરે ઽવરે તે નઃ પાન્તુ તે નો ઽવન્ત્વ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મન્ન્ અસ્મિન્ ક્ષત્રે ઽસ્યામ્ આશિષ્ય્ અસ્યામ્ પુરોધાયામ્ અસ્મિન્ કર્મન્ન્ અસ્યાં દેવહૂત્યામ્ ॥
4.3.4 અનુવાક 4 આશ્વિની ઇષ્ટકાઃ (દ્વિતીયાચિતિગતા)
1 ધ્રુવક્ષિતિર્ ધ્રુવયોનિર્ ધ્રુવાઽસિ ધ્રુવાં યોનિમ્ આ સીદ સાધ્યા । ઉખ્યસ્ય કેતુમ્ પ્રથમમ્ પુરસ્તાદ્ અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥ સ્વે દક્ષે દક્ષપિતેહ સીદ દેવત્રા પૃથિવી બૃહતી રરાણા । સ્વાસસ્થા તનુવા સં વિશસ્વ પિતેવૈધિ સૂનવ આ સુશેવાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥ કુલાયિની વસુમતી વયોધા રયિં નો વર્ધ બહુલꣳ સુવીરમ્ ॥
2 અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાના રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તી સુવર્ ધેહિ યજમાનાય પોષમ્ અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥ અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસિ દેવયાની તાં ત્વા વિશ્વે અભિ ગૃણન્તુ દેવાઃ । સ્તોમપૃષ્ઠા ઘૃતવતીહ સીદ પ્રજાવદ્ અસ્મે દ્રવિણાઽઽ યજસ્વાશ્વિનાઽઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥ દિવો મૂર્ધાઽઽસિ પૃથિવ્યા નાભિર્ વિષ્ટમ્ભની દિશામ્ અધિપત્ની ભુવનાનામ્ ॥
3 ઊર્મિર્ દ્રપ્સો અપામ્ અસિ વિશ્વકર્મા ત ઋષિર્ અશ્વિનાઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥ સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ વસુભિઃ સજૂ રુદ્રૈઃ સજૂર્ આદિત્યૈઃ સજૂર્ વિશ્વૈર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે પાહિ ચક્ષુર્ મ ઉર્વ્યા
4 વિ ભાહિ શ્રોત્રમ્ મે શ્લોકય । અપસ્ પિન્વૌષધીર્ જિન્વ દ્વિપાત્ પાહિ ચતુષ્પાદ્ અવ દિવો વૃષ્ટિમ્ એરય ॥
4.3.5 અનુવાક 5 વયસ્યા ઇષ્ટકાઃ
1 ત્ર્યવિર્ વયસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ । દિત્યવાડ્ વયો વિરાટ્ છન્દઃ પઞ્ચાવિર્ વયો ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિવત્સો વય ઉષ્ણિહા છન્દસ્ તુર્યવાડ્ વયો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ પષ્ઠવાદ્ વયો બૃહતી છન્દઃ । ઉક્ષા વયઃ સતોબૃહતી છન્દઃ । ઋષભો વયઃ કકુચ્ છન્દઃ । ધેનુર્ વયો જગતી છન્દઃ । અનડ્વાન્ વયઃ પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ । બસ્તો વયો વિવલં છન્દઃ । વૃષ્ણિર્ વયો વિશાલં છન્દઃ પુરુષો વયસ્ તન્દ્રં છન્દઃ । વ્યાઘ્રો વયો ઽનાધૃષ્ટં છન્દઃ સિꣳહો વયશ્ છદિશ્ છન્દઃ । વિષ્ટમ્ભો વયો ઽધિપતિશ્ છન્દઃ ક્ષત્રં વયો મયંદં છન્દઃ । વિશ્વકર્મા વયઃ પરમેષ્ઠી છન્દઃ । મૂર્ધા વયઃ પ્રજાપતિશ્ છન્દઃ ॥
4.3.6 અનુવાક 6 સ્વયમાતૃણ્ણા ઇષ્ટકાઃ (તૃતીયસ્યાં ચિતૌ)
1 ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનામ્ ઇષ્ટકાં દૃꣳહતં યુવમ્ । પૃષ્ઠેન દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં ચ વિ બાધતામ્ ॥ વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીમ્ ભાસ્વતીꣳ સૂરિમતીમ્ આ યા દ્યામ્ ભાસ્ય્ આ પૃથિવીમ્ ઓર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષં દૃꣳહાન્તરિક્ષમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય વાયુસ્ ત્વાભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા
2 શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ । રાજ્ઞ્ય્ અસિ પ્રાચી દિગ્ વિરાડ્ અસિ દક્ષિણા દિક્ સમ્રાડ્ અસિ પ્રતીચી દિક્ સ્વરાડ્ અસ્ય્ ઉદીચી દિગ્ અધિપત્ન્ય્ અસિ બૃહતી દિગ્ । આયુર્ મે પાહિ પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે પાહિ ચક્ષુર્ મે પાહિ શ્રોત્રમ્ મે પાહિ મનો મે જિન્વ વાચમ્ મે પિન્વાત્માનમ્ મે પાહિ જ્યોતિર્ મે યચ્છ ॥
4.3.7 અનુવાક 7 બૃહતીઃ ઇષ્ટકાઃ
1 મા છન્દઃ પ્રમા છન્દઃ પ્રતિમા છન્દો ઽસ્રીવિશ્ છન્દઃ પ્રઙ્ક્તિશ્ છન્દ ઉષ્ણિહા છન્દો બૃહતી છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દો વિરાટ્ છન્દો ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો જગતી છન્દઃ પૃથિવી છન્દો ઽન્તરિક્ષં છન્દો દ્યૌશ્ છન્દઃ સમાશ્ છન્દો નક્ષત્રાણિ છન્દો મનશ્ છન્દો વાક્ છન્દઃ કૃષિશ્ છન્દો હિરણ્યં છન્દો ગૌશ્ છન્દો ઽજા છન્દો ઽશ્વશ્ છન્દઃ । અગ્નિર્ દેવતા
2 વાતો દેવતા સૂર્યો દેવતા ચન્દ્રમા દેવતા વસવો દેવતા રુદ્રા દેવતાઽઽદિત્યા દેવતા વિશ્વે દેવા દેવતા મરુતો દેવતા બૃહસ્પતિર્ દેવતેન્દ્રો દેવતા વરુણો દેવતા । મૂર્ધાઽસિ રાડ્ ધ્રુવાઽસિ ધરુણા યન્ત્ર્ય્ અસિ યમિત્રીષે ત્વોર્જે ત્વા કૃષ્યૈ ત્વા ક્ષેમાય ત્વા યન્ત્રી રાડ્ ધ્રુવાસિ ધરણી ધર્ત્ર્ય્ અસિ ધરિત્ર્ય્ આયુષે ત્વા વર્ચસે ત્વૌજસે ત્વા બલાય ત્વા ॥
4.3.8 અનુવાક 8 અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા ઇષ્ટકાઃ(ચતુર્થ્યાં ચિતૌ)

1 આશુસ્ ત્રિવૃત્ । ભાન્તઃ પઞ્ચદશઃ । વ્યોમ સપ્તદશઃ પ્રતૂર્તિર્ અષ્ટાદશસ્ તપો નવદશઃ । અભિવર્તઃ સવિꣳશઃ । ધરુણ એકવિꣳશઃ । વર્ચો દ્વાવિꣳશઃ સમ્ભરણસ્ ત્રયોવિꣳશઃ । યોનિશ્ ચતુર્વિꣳશઃ । ગર્ભાઃ પઞ્ચવિꣳશઃ । ઓજસ્ ત્રિણવઃ ક્રતુર્ એકત્રિꣳશઃ પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિꣳશઃ । બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિꣳશઃ । નાકઃ ષટ્ત્રિꣳશઃ । વિવર્તો ઽષ્ટાચત્વારિꣳશઃ । ધર્ત્રશ્ ચતુષ્ટોમઃ ॥
4.3.9 અનુવાક 9 અવશિષ્ટા અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા ઇષ્ટકાઃ
1 અગ્નેર્ ભાગો ઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યમ્ બ્રહ્મ સ્પૃતં ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ । ઇન્દ્રસ્ય ભાગો ઽસિ વિષ્ણોર્ આધિપત્યં ક્ષત્રꣳ સ્પૃતમ્ પઞ્ચદશ સ્તોમઃ । નૃચક્ષસામ્ ભાગો ઽસિ ધાતુર્ આધિપત્યં જનિત્રꣳ સ્પૃતꣳ સપ્તદશ સ્તોમઃ । મિત્રસ્ય ભાગો ઽસિ વરુણસ્યાધિપત્યં દિવો વૃષ્ટિર્ વાતા સ્પૃતા એકવિꣳશ સ્તોમઃ । અદિત્યૈ ભાગો ઽસિ પૂષ્ણ આધિપત્યમ્ ઓજ સ્પૃતં ત્રિણવ સ્તોમઃ । વસૂનામ્ ભાગો ઽસિ
2 રુદ્રાણામ્ આધિપત્યં ચતુષ્પાત્ સ્પૃતં ચતુર્વિꣳશ સ્તોમઃ । આદિત્યાનામ્ ભાગો ઽસિ મરુતામ્ આધિપત્યં ગર્ભા સ્પૃતાઃ પઞ્ચવિꣳશ સ્તોમઃ । દેવસ્ય સવિતુર્ ભાગો ઽસિ બૃહસ્પતેર્ આધિપત્યꣳ સમીચીર્ દિશ સ્પૃતાશ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમઃ । યાવાનામ્ ભાગો ઽસ્ય્ અયાવાનામ્ આધિપત્યમ્ પ્રજા સ્પૃતાશ્ ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમઃ ।
ઋભૂણામ્ ભાગો ઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનામ્ આધિપત્યમ્ ભૂતં નિશાન્તꣳ સ્પૃતં ત્રયસ્ત્રિꣳશ સ્તોમઃ ॥
4.3.10 અનુવાક 10 સૃષ્ટીષ્ટકાઃ
1 એકયાઽસ્તુવત પ્રજા અધીયન્ત પ્રજાપતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ તિસૃભિર્ અસ્તુવત બ્રહ્માસૃજ્યત બ્રહ્મણસ્ પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ પઞ્ચભિર્ અસ્તુવત ભૂતાન્ય્ અસૃજ્યન્ત ભૂતાનામ્ પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ સપ્તભિર્ અસ્તુવત સપ્તર્ષયો ઽસૃજ્યન્ત ધાતાઽધિપતિર્ આસીત્ । નવભિર્ અસ્તુવત પિતરો ઽસૃજ્યન્તાદિતિર્ અધિપત્ન્ય્ આસીત્ । એકાદશભિર્ અસ્તુવતર્તવો ઽસૃજ્યન્તાર્તવો ઽધિપતિર્ આસીત્ ત્રયોદશભિર્ અસ્તુવત માસા અસૃજ્યન્ત સંવત્સરો ઽધિપતિઃ
2 આસીત્ પઞ્ચદશભિર્ અસ્તુવત ક્ષત્રમ્ અસૃજ્યતેન્દ્રો ઽધિપતિર્ આસીત્ સપ્તદશભિર્ અસ્તુવત પશવો ઽસૃજ્યન્ત બૃહસ્પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ । નવદશભિર્ અસ્તુવત શૂદ્રાર્યાવ્ અસૃજ્યેતામ્ અહોરાત્રે અધિપત્ની આસ્તામ્ એકવિꣳશત્યાઽસ્તુવતૈકશફાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત વરુણો ઽધિપતિર્ આસીત્ ત્રયોવિꣳશત્યાઽસ્તુવત ક્ષુદ્રાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત પૂષાધિપતિર્ આસીત્ પઞ્ચવિꣳશત્યાઽસ્તુવતારણ્યાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત વાયુર્ અધિપતિર્ આસીત્ સપ્તવિꣳશત્યાઽસ્તુવત દ્યાવાપૃથિવી વ્યૈ
3 તાં વસવો રુદ્રા આદિત્યા અનુ વ્યાયન્ તેષામ્ આધિપત્યમ્ આસીત્ । નવવિꣳશત્યાસ્તુવત વનસ્પતયો ઽસૃજ્યન્ત સોમો ઽધિપતિર્ આસીત્ । એકત્રિꣳશતાઽસ્તુવત પ્રજા અસૃજ્યન્ત યાવાનાં ચાયાવાનાં ચાઽઽધિપત્યમ્ આસીત્ ત્રયસ્ત્રિꣳશતાઽસ્તુવત ભૂતાન્ય્ અશામ્યન્ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠ્ય્ અધિપતિર્ આસીત્ ॥
4.3.11 અનુવાક 11 વ્યુષ્ટીષ્ટકાઃ
1 ઇયમ્ એવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છદ્ અન્તર્ અસ્યાં ચરતિ પ્રવિષ્ટા । વધૂર્ જજાન નવગજ્ જનિત્રી ત્રય એનામ્ મહિમાનઃ સચન્તે ॥ છન્દસ્વતી ઉષસા પેપિશાને સમાનં યોનિમ્ અનુ સંચરત્ની । સૂર્યપત્ની વિ ચરતઃ પ્રજાનતી કેતું કૃણ્વાને અજરે ભૂરિરેતસા ॥ ઋતસ્ય પન્થામ્ અનુ તિસ્ર આઽગુસ્ ત્રયો ઘર્માસો અનુ જ્યોતિષાઽઽઽગુઃ । પ્રજામ્ એકા રક્ષત્ય્ ઊર્જમ્ એકા
2 વ્રતમ્ એકા રક્ષતિ દેવયૂનામ્ ॥ ચતુષ્ટોમો અભવદ્ યા તુરીયા યજ્ઞસ્ય પક્ષાવ્ ઋષયો ભવન્તી । ગાયત્રીં ત્રિષ્ટુભં જગતીમ્ અનુષ્ટુભમ્ બૃહદ્ અર્કં યુઞ્જાનાઃ સુવર્ આભરન્ન્ ઇદમ્ ॥ પઞ્ચભિર્ ધાતા વિ દધાવ્ ઇદં યત્ તાસાꣳ સ્વસૄર્ અજનયત્ પઞ્ચપઞ્ચ । તાસામ્ ઉ યન્તિ પ્રયવેણ પઞ્ચ નાના રૂપાણિ ક્રતવો વસાનાઃ ॥ ત્રિꣳશત્ સ્વસાર ઉપ યન્તિ નિષ્કૃતꣳ સમાનં કેતુમ્ પ્રતિમુઞ્ચમાનાઃ
3 ઋતૂꣳસ્ તન્વતે કવયઃ પ્રજાનતીર્ મધ્યેછન્દસઃ પરિ યન્તિ ભાસ્વતીઃ ॥ જ્યોતિષ્મતી પ્રતિ મુઞ્ચતે નભો રાત્રી દેવી સૂર્યસ્ય વ્રતાનિ । વિ પશ્યન્તિ પશવો જાયમાના નાનારૂપા માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થે ॥ એકાષ્ટકા તપસા તપ્યમાના જજાન ગર્ભમ્ મહિમાનમ્ ઇન્દ્રમ્ । તેન દસ્યૂન્ વ્યસહન્ત દેવા હન્તાસુરાણામ્ અભવચ્ છચીભિઃ ॥ અનાનુજામ્ અનુજામ્ મામ્ અકર્ત સત્યં વદન્ત્ય્ અન્વ્ ઇચ્છ એતત્ । ભૂયાસમ્
4 અસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમ્ અન્યા વો અન્યામ્ અતિ મા પ્ર યુક્ત ॥ અભૂન્મમ સુમતૌ વિશ્વવેદા આષ્ટ પ્રતિષ્ઠામ્ અવિદદ્ધિ ગાધમ્ । ભૂયાસમ્ અસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમ્ અન્યા વો અન્યામ્ અતિ મા પ્ર યુક્ત ॥ પઞ્ચ વ્યુષ્ટીર્ અનુ પઞ્ચ દોહા ગામ્ પઞ્ચનામ્નીમ્ ઋતવો ઽનુ પઞ્ચ । પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચદશેન ક્લૃપ્તાઃ સમાનમૂર્ધ્નીર્ અભિ લોકમ્ એકમ્ ॥
5 ઋતસ્ય ગર્ભઃ પ્રથમા વ્યૂષુષ્ય્ અપામ્ એકા મહિમાનમ્ બિભર્તિ । સૂર્યસ્યૈકા ચરતિ નિષ્કૃતેષુ ઘર્મસ્યૈકા સવિતૈકાં નિ યચ્છતિ ॥ યા પ્રથમા વ્યૌચ્છત્ સા ધેનુર્ અભવદ્ યમે । સા નઃ પયસ્વતી ધુક્ષ્વોત્તરામુત્તરાꣳ સમામ્ ॥ શુક્રર્ષભા નભસા જ્યોતિષાગાદ્ વિશ્વરૂપા શબલીર્ અગ્નિકેતુઃ । સમાનમ્ અર્થꣳ સ્વપસ્યમાના બિભ્રતી જરામ્ અજર ઉષ આઽગાઃ ॥ ઋતૂનામ્ પત્ની પ્રથમેયમ્ આગાદ્ અહ્નાં નેત્રી જનિત્રી પ્રજાનામ્ । એકા સતી બહુધોષો વ્ય્ ઉચ્છસ્ય્ અજીર્ણા ત્વં જરયસિ સર્વમ્ અન્યત્ ॥
4.3.12 અનુવાક 12 અસપત્ના ઇષ્ટકાઃ (પઞ્ચમ્યાં ચિતૌ)
1 અગ્ને જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ પ્રત્ય્ અજાતાઞ્ જાતવેદો નુદસ્વ । અસ્મે દીદિહિ સુમના અહેડન્ તવ સ્યાꣳ શર્મન્ ત્રિવરૂથ ઉદ્ભિત્ ॥ સહસા જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ પ્રત્ય્ અજાતાઞ્ જાતવેદો નુદસ્વ । અધિ નો બ્રૂહિ સુમનસ્યમાનો વયꣳ સ્યામ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ ॥ ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમો વર્ચો દ્રવિણમ્ । ષોડશ સ્તોમ ઓજો દ્રવિણમ્ પૃથિવ્યાઃ પુરીષમ્ અસિ
2 અપ્સો નામ । એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દઃ શમ્ભૂશ્ છન્દઃ પરિભૂશ્ છન્દ આચ્છચ્ છન્દો મનશ્ છન્દો વ્યચશ્ છન્દઃ સિન્ધુશ્ છન્દઃ સમુદ્રં છન્દઃ સલિલં છન્દઃ સંયચ્ છન્દો વિયચ્ છન્દો બૃહચ્ છન્દો રથંતરં છન્દો નિકાયશ્ છન્દો વિવધશ્ છન્દો ગિરશ્ છન્દો ભ્રજશ્ છન્દઃ સષ્ટુપ્ છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ કકુચ્ છન્દસ્ ત્રિકકુચ્ છન્દઃ કાવ્યં છન્દો ઽઙ્કુપં છન્દઃ
3 પદપઙ્ક્તિશ્ છન્દો ઽક્ષરપઙ્ક્તિશ્ છન્દો વિષ્ટારપઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ ક્ષુરો ભૃજ્વાઞ્ છન્દઃ પ્રચ્છચ્ છન્દઃ પક્ષશ્ છન્દ એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દો વયશ્ છન્દો વયસ્કૃચ્ છન્દો વિશાલં છન્દો વિષ્પર્ધાશ્ છન્દશ્ છદિશ્ છન્દો દૂરોહણં છન્દસ્ તન્દ્રં છન્દો ઽઙ્કાઙ્કં છન્દઃ ॥
4.3.13 અનુવાક 13 ચાતુર્માસ્યેષુ સાકમેધે યાજ્યાનુવાક્યાઃ
1 અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદ્ દ્રવિણસ્યુર્ વિપન્યયા । સમિદ્ધઃ શુક્ર આહુતઃ ॥ ત્વꣳ સોમાસિ સત્પતિસ્ ત્વꣳ રાજોત વૃત્રહા । ત્વમ્ ભદ્રો અસિ ક્રતુઃ ॥ ભદ્રા તે અગ્ને સ્વનીક સંદૃગ્ ઘોરસ્ય સતો વિષુણસ્ય ચારુઃ । ન યત્ તે શોચિસ્ તમસા વરન્ત ન ધ્વસ્માનસ્ તનુવિ રેપ આ ધુઃ ॥ ભદ્રં તે અગ્ને સહસિન્ન્ અનીકમ્ ઉપાક આ રોચતે સૂર્યસ્ય ।
2 રુશદ્ દૃશે દદૃશે નક્તયા ચિદ્ અરૂક્ષિતં દૃશ આ રૂપે અન્નમ્ ॥ સૈનાનીકેન સુવિદત્રો અસ્મે યષ્ટા દેવાꣳ આયજિષ્ઠઃ સ્વસ્તિ । અદબ્ધો ગોપા ઉત નઃ પરસ્પા અગ્ને દ્યુમદ્ ઉત રેવદ્ દિદીહિ ॥ સ્વસ્તિ નો દિવો અગ્ને પૃથિવ્યા વિશ્વાયુર્ ધેહિ યજથાય દેવ । યત્ સીમહિ દિવિજાત પ્રશસ્તં તદ્ અસ્માસુ દ્રવિણં ધેહિ ચિત્રમ્ ॥ યથા હોતર્ મનુષો

3 દેવતાતા યજ્ઞેભિઃ સૂનો સહસો યજાસિ । એવા નો અદ્ય સમના સમાનાન્ ઉશન્ન્ અગ્ન ઉશતો યક્ષિ દેવાન્ ॥ અગ્નિમ્ ઈડે પુરોહિતં યજ્ઞસ્ય દેવમ્ ઋત્વિજમ્ । હોતારꣳ રત્નધાતમમ્ ॥ વૃષા સોમ દ્યુમાꣳ અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥ સાંતપના ઇદꣳ હવિર્ મરુતસ્ તજ્ જુજુષ્ટન । યુષ્માકોતી રિશાદસઃ ॥ યો નો મર્તો વસવો દુર્હૃણાયુસ્ તિરઃ સત્યાનિ મરુતો
4 જિઘાꣳસાત્ । દ્રુહઃ પાશમ્ પ્રતિ સ મુચીષ્ટ તપિષ્ઠેન તપસા હન્તના તમ્ ॥ સંવત્સરીણા મરુતઃ સ્વર્કા ઉરુક્ષયાઃ સગણા માનુષેષુ । તે ઽસ્મત્ પાશાન્ પ્ર મુઞ્ચન્ત્વ્ અꣳહસઃ સાંતપના મદિરા માદયિષ્ણવઃ ॥ પિપ્રીહિ દેવાꣳ ઉશતો યવિષ્ઠ વિદ્વાꣳ ઋતૂꣳર્ ઋતુપતે યજેહ । યે દૈવ્યા ઋત્વિજસ્ તેભિર્ અગ્ને ત્વꣳ હોતૃણામ્ અસ્ય્ આયજિષ્ઠઃ ॥ અગ્ને યદ્ અદ્ય વિશો અધ્વરસ્ય હોતઃ પાવક
5 શોચે વેષ્ ટ્વꣳ હિ યજ્વા । ઋતા યજાસિ મહિના વિ યદ્ ભૂર્ હવ્યા વહ યવિષ્ઠ યા તે અદ્ય ॥ અગ્નિના રયિમ્ અશ્નવત્ પોષમ્ એવ દિવેદિવે । યશસં વીરવત્તમમ્ ॥ ગયસ્ફાનો અમીવહા વસુવિત્ પુષ્ટિવર્ધનઃ । સુમિત્રઃ સોમ નો ભવ ॥ ગૃહમેધાસ આ ગત મરુતો માપ ભૂતન । પ્રમુઞ્ચન્તો નો અꣳહસઃ ॥ પૂર્વીભિર્ હિ દદાશિમ શરદ્ભિર્ મરુતો વયમ્ । મહોભિઃ
6 ચર્ષણીનામ્ ॥ પ્ર બુધ્નિયા ઈરતે વો મહાꣳસિ પ્ર ણામાનિ પ્રયજ્યવસ્ તિરધ્વમ્ । સહસ્રિયં દમ્યમ્ ભાગમ્ એતં ગૃહમેધીયમ્ મરુતો જુષધ્વમ્ ॥ ઉપ યમ્ એતિ યુવતિઃ સુદક્ષં દોષા વસ્તોર્ હવિષ્મતી ઘૃતાચી । ઉપ સ્વૈનમ્ અરમતિર્ વસૂયુઃ ॥ ઇમો અગ્ને વીતતમાનિ હવ્યાઽજસ્રો વક્ષિ દેવતાતિમ્ અચ્છ । પ્રતિ ન ઈꣳ સુરભીણિ વિયન્તુ ॥ ક્રીડં વઃ શર્ધો મારુતમ્ અનર્વાણꣳ રથેશુભમ્ ।
7 કણ્વા અભિ પ્ર ગાયત ॥ અત્યાસો ન યે મરુતઃ સ્વઞ્ચો યક્ષદૃશો ન શુભયન્ત મર્યાઃ । તે હર્મ્યેષ્ઠાઃ શિશવો ન શુભ્રા વત્સાસો ન પ્રક્રીડિનઃ પયોધાઃ ॥ પ્રૈષામ્ અજ્મેષુ વિથુરેવ રેજતે ભૂમિર્ યામેષુ યદ્ ધ યુઞ્જતે શુભે । તે ક્રીડયો ધુનયો ભ્રાજદૃષ્ટયઃ સ્વયમ્ મહિત્વમ્ પનયન્ત ધૂતયઃ ॥ ઉપહ્વરેષુ યદ્ અચિધ્વં યયિં વય ઇવ મરુતઃ કેન
8 ચિત્ પથા । શ્ચોતન્તિ કોશા ઉપ વો રથેષ્વ્ આ ઘૃતમ્ ઉક્ષતા મધુવર્ણમ્ અર્ચતે ॥ અગ્નિમગ્નિꣳ હવીમભિઃ સદા હવન્ત વિશ્પતિમ્ । હવ્યવાહમ્ પુરુપ્રિયમ્ ॥ તꣳ હિ શશ્વન્ત ઈડતે સ્રુચા દેવં ઘૃતશ્ચુતા । અગ્નિꣳ હવ્યાય વોઢવે ॥ ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ શ્નથદ્ વૃત્રમ્ ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ । ઇન્દ્રં નરઃ । વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ । વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ॥
4.3.1 અનુવાક

અપસ્યા ઇષ્ટકાઃ

અપાં ત્વેમન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વોદ્મન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા ભસ્મન્ત્ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા જ્યોતિષિ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વાઽયને સાદયામિ ।
અર્ણવે સદને સીદ સમુદ્રે સદને સીદ સલિલે સદને સીદાપાં ક્ષયે સીદાપાꣳ સધિષિ સીદ ।
અપાં ત્વા સદને સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા સધસ્થે સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા પુરીષે સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા યોનૌ સાદયામ્ય્ અપાં ત્વા પાથસિ સાદયામિ
ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો જગતી છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ ॥
4.3.2 અનુવાક

પ્રાણભૃત ઇષ્ટકાઃ

અયમ્ પુરો ભુવસ્ તસ્ય પ્રાણો ભૌવાયનો વસન્તઃ પ્રાણાયનો ગાયત્રી વાસન્તી ગાયત્રિયૈ ગાયત્રં ગાયત્રાદ્ ઉપાꣳશુર્ ઉપાꣳશોસ્ ત્રિવૃત્ ત્રિવૃતો રથંતરꣳ રથંતરાદ્ વસિષ્ઠ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા પ્રાણં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ ।
અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા તસ્ય મનો વૈશ્વકર્મણં ગ્રીષ્મો માનસસ્ ત્રિષ્ટુગ્ ગ્રૈષ્મી ત્રિષ્ટુભ ઐડમ્ ઐડાદ્ અન્તર્યામો ઽન્તર્યામાત્ પઞ્ચદશઃ પઞ્ચદશાદ્ બૃહદ્ બૃહતો ભરદ્વાજ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા મનો

ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ ।
અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યાચાસ્ તસ્ય ચક્ષુર્ વૈશ્વવ્યચસં વર્ષાણિ ચાક્ષુષાણિ જગતી વાર્ષી જગત્યા ઋક્ષમમ્ ઋક્ષમાચ્ છુક્રઃ શુક્રાત્ સપ્તદશઃ સપ્તદશાદ્ વૈરૂપં વૈરૂપાદ્ વિશ્વામિત્ર ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા ચક્ષુર્ ગૃહ્નામિ પ્રજાભ્યઃ ।
ઇદમ્ ઉત્તરાત્ સુવસ્ તસ્ય શ્રોત્રꣳ સૌવꣳ શરચ્ છ્રૌત્ર્ય્ અનુષ્ટુપ્ શારદ્ય્ અનુષ્ટુભઃ સ્વારꣳ સ્વારાન્ મન્થી મન્થિન એકવિꣳશ એકવિꣳશાદ્ વૈરાજં વૈરાજાજ્ જમદગ્નિર્ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા

ત્વયા શ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ ।
ઇયમ્ ઉપરિ મતિસ્ તસ્યૈ વાઙ્ માતી હેમન્તો વાચ્યાયનઃ પઙ્ક્તિર્ હૈમન્તી પઙ્ક્ત્યૈ નિધનવન્ નિધનવત આગ્રયણ આગ્રયણાત્ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશાભ્યાꣳ શાક્વરરૈવતે શાક્વરરૈવતાભ્યાં વિશ્વકર્મર્ષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ॥
4.3.3 અનુવાક

અપાનભૃત ઇષ્ટકાઃ

પ્રાચી દિશાં વસન્ત ઋતૂનામ્ અગ્નિર્ દેવતા બ્રહ્મ દ્રવિણં ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ સ ઉ પઞ્ચદશવર્તનિસ્ ત્ર્યવિર્ વયઃ કૃતમ્ અયાનામ્ પુરોવાતો વાતઃ સાનગ ઋષિઃ ।
દક્ષિણા દિશાં ગ્રીષ્મ ર્તૂનામ્ ઇન્દ્રો દેવતા ક્ષત્રં દ્રવિણમ્ પઞ્ચદશ સ્તોમઃ સ ઉ સપ્તદશવર્તનિર્ દિત્યવાડ્ વયસ્ ત્રેતાયાનાં દક્ષિણાદ્વાતો વાતઃ સનાતન ઋષિઃ
પ્રતીચી દિશાં વર્ષા ઋતૂનાં વિશ્વે દેવા દેવતા વિટ્

દ્રવિણꣳ સપ્તદશ સ્તોમઃ સ ઉવેકવિꣳશવર્તનિસ્ ત્રિવત્સો વયો દ્વાપરો ઽયાનામ્ પશ્ચાદ્વાતો વાતો ઽહભૂન ઋષિઃ ।
ઉદીચી દિશાꣳ શરદ્ ઋતૂનામ્ મિત્રાવરુણૌ દેવતા પુષ્ટં દ્રવિણમ્ એકવિꣳશ સ્તોમઃ સ ઉ ત્રિણવવર્તનિસ્ તુર્યવાડ્ વય આસ્કન્દો ઽયાનામ્ ઉત્તરાદ્વાતો વાતઃ પ્રત્ન ઋષિઃ ।
ઊર્ધ્વા દિશાꣳ હેમન્તશિશિરાવ્ ઋતૂનામ્ બૃહસ્પતિર્ દેવતા વર્ચો દ્રવિણં ત્રિણવ સ્તોમઃ સ ઉ ત્રયસ્ત્રિꣳશવર્તનિઃ પષ્ઠવાદ્ વયો ઽભિભૂર્ અયાનાં વિષ્વગ્વાતો વાતઃ સુપર્ણ ઋષિઃ
પિતરઃ પિતામહાઃ પરે ઽવરે તે નઃ પાન્તુ તે નો ઽવન્ત્વ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મન્ન્ અસ્મિન્ ક્ષત્રે ઽસ્યામ્ આશિષ્ય્ અસ્યામ્ પુરોધાયામ્ અસ્મિન્ કર્મન્ન્ અસ્યાં દેવહૂત્યામ્ ॥
4.3.4 અનુવાક

આશ્વિની ઇષ્ટકાઃ

ધ્રુવક્ષિતિર્ ધ્રુવયોનિર્ ધ્રુવાઽસિ ધ્રુવાં યોનિમ્ આ સીદ સાધ્યા । ઉખ્યસ્ય કેતુમ્ પ્રથમમ્ પુરસ્તાદ્ અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥
સ્વે દક્ષે દક્ષપિતેહ સીદ દેવત્રા પૃથિવી બૃહતી રરાણા । સ્વાસસ્થા તનુવા સં વિશસ્વ પિતેવૈધિ સૂનવ આ સુશેવાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥
કુલાયિની વસુમતી વયોધા રયિં નો વર્ધ બહુલꣳ સુવીરમ્

અપામતિં દુર્મતિમ્ બાધમાના રાયસ્ પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તી સુવર્ ધેહિ યજમાનાય પોષમ્ અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥
અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસિ દેવયાની તાં ત્વા વિશ્વે અભિ ગૃણન્તુ દેવાઃ । સ્તોમપૃષ્ઠા ઘૃતવતીહ સીદ પ્રજાવદ્ અસ્મે દ્રવિણાઽઽ યજસ્વાશ્વિનાઽઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥
દિવો મૂર્ધાઽઽસિ પૃથિવ્યા નાભિર્ વિષ્ટમ્ભની દિશામ્ અધિપત્ની ભુવનાનામ્

ઊર્મિર્ દ્રપ્સો અપામ્ અસિ વિશ્વકર્મા ત ઋષિર્ અશ્વિનાઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા ॥
સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ વસુભિઃ સજૂ રુદ્રૈઃ સજૂર્ આદિત્યૈઃ સજૂર્ વિશ્વૈર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાઽધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે પાહિ ચક્ષુર્ મ ઉર્વ્યા

વિ ભાહિ શ્રોત્રમ્ મે શ્લોકય ।
અપસ્ પિન્વૌષધીર્ જિન્વ દ્વિપાત્ પાહિ ચતુષ્પાદ્ અવ દિવો વૃષ્ટિમ્ એરય ॥
4.3.5 અનુવાક

વયસ્યા ઇષ્ટકાઃ

ત્ર્યવિર્ વયસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
દિત્યવાડ્ વયો વિરાટ્ છન્દઃ
પઞ્ચાવિર્ વયો ગાયત્રી છન્દસ્
ત્રિવત્સો વય ઉષ્ણિહા છન્દસ્
તુર્યવાડ્ વયો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ
પષ્ઠવાદ્ વયો બૃહતી છન્દઃ ।
ઉક્ષા વયઃ સતોબૃહતી છન્દઃ ।
ઋષભો વયઃ કકુચ્ છન્દઃ ।
ધેનુર્ વયો જગતી છન્દઃ ।
અનડ્વાન્ વયઃ પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ ।
બસ્તો વયો વિવલં છન્દઃ ।
વૃષ્ણિર્ વયો વિશાલં છન્દઃ
પુરુષો વયસ્ તન્દ્રં છન્દઃ ।
વ્યાઘ્રો વયો ઽનાધૃષ્ટં છન્દઃ
સિꣳહો વયશ્ છદિશ્ છન્દઃ ।
વિષ્ટમ્ભો વયો ઽધિપતિશ્ છન્દઃ
ક્ષત્રં વયો મયંદં છન્દઃ ।
વિશ્વકર્મા વયઃ પરમેષ્ઠી છન્દઃ ।
મૂર્ધા વયઃ પ્રજાપતિશ્ છન્દઃ ॥
4.3.6 અનુવાક

સ્વયમાતૃણ્ણા ઇષ્ટકાઃ

ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનામ્ ઇષ્ટકાં દૃꣳહતં યુવમ્ । પૃષ્ઠેન દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં ચ વિ બાધતામ્ ॥
વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીમ્ ભાસ્વતીꣳ સૂરિમતીમ્ આ યા દ્યામ્ ભાસ્ય્ આ પૃથિવીમ્ ઓર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષં દૃꣳહાન્તરિક્ષમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય વાયુસ્ ત્વાભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા

શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ।
રાજ્ઞ્ય્ અસિ પ્રાચી દિગ્ વિરાડ્ અસિ દક્ષિણા દિક્ સમ્રાડ્ અસિ પ્રતીચી દિક્ સ્વરાડ્ અસ્ય્ ઉદીચી દિગ્ અધિપત્ન્ય્ અસિ બૃહતી દિગ્ ।
આયુર્ મે પાહિ પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે પાહિ ચક્ષુર્ મે પાહિ શ્રોત્રમ્ મે પાહિ મનો મે જિન્વ વાચમ્ મે પિન્વાત્માનમ્ મે પાહિ જ્યોતિર્ મે યચ્છ ॥
4.3.7 અનુવાક

બૃહતીઃ ઇષ્ટકાઃ

મા છન્દઃ પ્રમા છન્દઃ પ્રતિમા છન્દો ઽસ્રીવિશ્ છન્દઃ પ્રઙ્ક્તિશ્ છન્દ ઉષ્ણિહા છન્દો બૃહતી છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દો વિરાટ્ છન્દો ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો જગતી છન્દઃ પૃથિવી છન્દો ઽન્તરિક્ષં છન્દો દ્યૌશ્ છન્દઃ સમાશ્ છન્દો નક્ષત્રાણિ છન્દો મનશ્ છન્દો વાક્ છન્દઃ કૃષિશ્ છન્દો હિરણ્યં છન્દો ગૌશ્ છન્દો ઽજા છન્દો ઽશ્વશ્ છન્દઃ ।
અગ્નિર્ દેવતા

વાતો દેવતા સૂર્યો દેવતા ચન્દ્રમા દેવતા વસવો દેવતા રુદ્રા દેવતાઽઽદિત્યા દેવતા વિશ્વે દેવા દેવતા મરુતો દેવતા બૃહસ્પતિર્ દેવતેન્દ્રો દેવતા વરુણો દેવતા ।
મૂર્ધાઽસિ રાડ્ ધ્રુવાઽસિ ધરુણા યન્ત્ર્ય્ અસિ યમિત્રીષે ત્વોર્જે ત્વા કૃષ્યૈ ત્વા ક્ષેમાય ત્વા યન્ત્રી રાડ્ ધ્રુવાસિ ધરણી ધર્ત્ર્ય્ અસિ ધરિત્ર્ય્ આયુષે ત્વા વર્ચસે ત્વૌજસે ત્વા બલાય ત્વા ॥
4.3.8 અનુવાક

અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા ઇષ્ટકાઃ

આશુસ્ ત્રિવૃત્ ।
ભાન્તઃ પઞ્ચદશઃ ।
વ્યોમ સપ્તદશઃ
પ્રતૂર્તિર્ અષ્ટાદશસ્
તપો નવદશઃ ।
અભિવર્તઃ સવિꣳશઃ ।
ધરુણ એકવિꣳશઃ ।
વર્ચો દ્વાવિꣳશઃ
સમ્ભરણસ્ ત્રયોવિꣳશઃ ।
યોનિશ્ ચતુર્વિꣳશઃ ।
ગર્ભાઃ પઞ્ચવિꣳશઃ ।
ઓજસ્ ત્રિણવઃ
ક્રતુર્ એકત્રિꣳશઃ
પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિꣳશઃ ।
બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિꣳશઃ ।
નાકઃ ષટ્ત્રિꣳશઃ ।
વિવર્તો ઽષ્ટાચત્વારિꣳશઃ ।
ધર્ત્રશ્ ચતુષ્ટોમઃ ॥
4.3.9 અનુવાક

અવશિષ્ટા અક્ષ્ણયાસ્તોમીયા ઇષ્ટકાઃ

અગ્નેર્ ભાગો ઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યમ્ બ્રહ્મ સ્પૃતં ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય ભાગો ઽસિ વિષ્ણોર્ આધિપત્યં ક્ષત્રꣳ સ્પૃતમ્ પઞ્ચદશ સ્તોમઃ ।
નૃચક્ષસામ્ ભાગો ઽસિ ધાતુર્ આધિપત્યં જનિત્રꣳ સ્પૃતꣳ સપ્તદશ સ્તોમઃ ।
મિત્રસ્ય ભાગો ઽસિ વરુણસ્યાધિપત્યં દિવો વૃષ્ટિર્ વાતા સ્પૃતા એકવિꣳશ સ્તોમઃ ।
અદિત્યૈ ભાગો ઽસિ પૂષ્ણ આધિપત્યમ્ ઓજ સ્પૃતં ત્રિણવ સ્તોમઃ ।
વસૂનામ્ ભાગો ઽસિ

રુદ્રાણામ્ આધિપત્યં ચતુષ્પાત્ સ્પૃતં ચતુર્વિꣳશ સ્તોમઃ ।
આદિત્યાનામ્ ભાગો ઽસિ મરુતામ્ આધિપત્યં ગર્ભા સ્પૃતાઃ પઞ્ચવિꣳશ સ્તોમઃ ।
દેવસ્ય સવિતુર્ ભાગો ઽસિ બૃહસ્પતેર્ આધિપત્યꣳ સમીચીર્ દિશ સ્પૃતાશ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમઃ ।
યાવાનામ્ ભાગો ઽસ્ય્ અયાવાનામ્ આધિપત્યમ્ પ્રજા સ્પૃતાશ્ ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમઃ ।
ઋભૂણામ્ ભાગો ઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનામ્ આધિપત્યમ્ ભૂતં નિશાન્તꣳ સ્પૃતં ત્રયસ્ત્રિꣳશ સ્તોમઃ ॥
4.3.10 અનુવાક

સૃષ્ટીષ્ટકાઃ

એકયાઽસ્તુવત પ્રજા અધીયન્ત પ્રજાપતિર્ અધિપતિર્ આસીત્
તિસૃભિર્ અસ્તુવત બ્રહ્માસૃજ્યત બ્રહ્મણસ્ પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્
પઞ્ચભિર્ અસ્તુવત ભૂતાન્ય્ અસૃજ્યન્ત ભૂતાનામ્ પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્
સપ્તભિર્ અસ્તુવત સપ્તર્ષયો ઽસૃજ્યન્ત ધાતાઽધિપતિર્ આસીત્ ।
નવભિર્ અસ્તુવત પિતરો ઽસૃજ્યન્તાદિતિર્ અધિપત્ન્ય્ આસીત્ ।
એકાદશભિર્ અસ્તુવતર્તવો ઽસૃજ્યન્તાર્તવો ઽધિપતિર્ આસીત્
ત્રયોદશભિર્ અસ્તુવત માસા અસૃજ્યન્ત સંવત્સરો ઽધિપતિઃ

આસીત્
પઞ્ચદશભિર્ અસ્તુવત ક્ષત્રમ્ અસૃજ્યતેન્દ્રો ઽધિપતિર્ આસીત્
સપ્તદશભિર્ અસ્તુવત પશવો ઽસૃજ્યન્ત બૃહસ્પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ ।
નવદશભિર્ અસ્તુવત શૂદ્રાર્યાવ્ અસૃજ્યેતામ્ અહોરાત્રે અધિપત્ની આસ્તામ્
એકવિꣳશત્યાઽસ્તુવતૈકશફાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત વરુણો ઽધિપતિર્ આસીત્
ત્રયોવિꣳશત્યાઽસ્તુવત ક્ષુદ્રાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત પૂષાધિપતિર્ આસીત્
પઞ્ચવિꣳશત્યાઽસ્તુવતારણ્યાઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત વાયુર્ અધિપતિર્ આસીત્
સપ્તવિꣳશત્યાઽસ્તુવત દ્યાવાપૃથિવી વ્યૈ

તાં વસવો રુદ્રા આદિત્યા અનુ વ્યાયન્ તેષામ્ આધિપત્યમ્ આસીત્ ।
નવવિꣳશત્યાસ્તુવત વનસ્પતયો ઽસૃજ્યન્ત સોમો ઽધિપતિર્ આસીત્ ।
એકત્રિꣳશતાઽસ્તુવત પ્રજા અસૃજ્યન્ત યાવાનાં ચાયાવાનાં ચાઽઽધિપત્યમ્ આસીત્
ત્રયસ્ત્રિꣳશતાઽસ્તુવત ભૂતાન્ય્ અશામ્યન્ પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠ્ય્ અધિપતિર્ આસીત્ ॥
4.3.11 અનુવાક

વ્યુષ્ટીષ્ટકાઃ

ઇયમ્ એવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છદ્ અન્તર્ અસ્યાં ચરતિ પ્રવિષ્ટા । વધૂર્ જજાન નવગજ્ જનિત્રી ત્રય એનામ્ મહિમાનઃ સચન્તે ॥
છન્દસ્વતી ઉષસા પેપિશાને સમાનં યોનિમ્ અનુ સંચરત્ની । સૂર્યપત્ની વિ ચરતઃ પ્રજાનતી કેતું કૃણ્વાને અજરે ભૂરિરેતસા ॥
ઋતસ્ય પન્થામ્ અનુ તિસ્ર આઽગુસ્ ત્રયો ઘર્માસો અનુ જ્યોતિષાઽઽઽગુઃ । પ્રજામ્ એકા રક્ષત્ય્ ઊર્જમ્ એકા

વ્રતમ્ એકા રક્ષતિ દેવયૂનામ્ ॥
ચતુષ્ટોમો અભવદ્ યા તુરીયા યજ્ઞસ્ય પક્ષાવ્ ઋષયો ભવન્તી । ગાયત્રીં ત્રિષ્ટુભં જગતીમ્ અનુષ્ટુભમ્ બૃહદ્ અર્કં યુઞ્જાનાઃ સુવર્ આભરન્ન્ ઇદમ્ ॥
પઞ્ચભિર્ ધાતા વિ દધાવ્ ઇદં યત્ તાસાꣳ સ્વસૄર્ અજનયત્ પઞ્ચપઞ્ચ । તાસામ્ ઉ યન્તિ પ્રયવેણ પઞ્ચ નાના રૂપાણિ ક્રતવો વસાનાઃ ॥
ત્રિꣳશત્ સ્વસાર ઉપ યન્તિ નિષ્કૃતꣳ સમાનં કેતુમ્ પ્રતિમુઞ્ચમાનાઃ

ઋતૂꣳસ્ તન્વતે કવયઃ પ્રજાનતીર્ મધ્યેછન્દસઃ પરિ યન્તિ ભાસ્વતીઃ ॥
જ્યોતિષ્મતી પ્રતિ મુઞ્ચતે નભો રાત્રી દેવી સૂર્યસ્ય વ્રતાનિ । વિ પશ્યન્તિ પશવો જાયમાના નાનારૂપા માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થે ॥
એકાષ્ટકા તપસા તપ્યમાના જજાન ગર્ભમ્ મહિમાનમ્ ઇન્દ્રમ્ । તેન દસ્યૂન્ વ્યસહન્ત દેવા હન્તાસુરાણામ્ અભવચ્ છચીભિઃ ॥
અનાનુજામ્ અનુજામ્ મામ્ અકર્ત સત્યં વદન્ત્ય્ અન્વ્ ઇચ્છ એતત્ । ભૂયાસમ્

અસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમ્ અન્યા વો અન્યામ્ અતિ મા પ્ર યુક્ત ॥
અભૂન્મમ સુમતૌ વિશ્વવેદા આષ્ટ પ્રતિષ્ઠામ્ અવિદદ્ધિ ગાધમ્ । ભૂયાસમ્ અસ્ય સુમતૌ યથા યૂયમ્ અન્યા વો અન્યામ્ અતિ મા પ્ર યુક્ત ॥
પઞ્ચ વ્યુષ્ટીર્ અનુ પઞ્ચ દોહા ગામ્ પઞ્ચનામ્નીમ્ ઋતવો ઽનુ પઞ્ચ । પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચદશેન ક્લૃપ્તાઃ સમાનમૂર્ધ્નીર્ અભિ લોકમ્ એકમ્

ઋતસ્ય ગર્ભઃ પ્રથમા વ્યૂષુષ્ય્ અપામ્ એકા મહિમાનમ્ બિભર્તિ । સૂર્યસ્યૈકા ચરતિ નિષ્કૃતેષુ ઘર્મસ્યૈકા સવિતૈકાં નિ યચ્છતિ ॥
યા પ્રથમા વ્યૌચ્છત્ સા ધેનુર્ અભવદ્ યમે । સા નઃ પયસ્વતી ધુક્ષ્વોત્તરામુત્તરાꣳ સમામ્ ॥
શુક્રર્ષભા નભસા જ્યોતિષાગાદ્ વિશ્વરૂપા શબલીર્ અગ્નિકેતુઃ । સમાનમ્ અર્થꣳ સ્વપસ્યમાના બિભ્રતી જરામ્ અજર ઉષ આઽગાઃ ॥
ઋતૂનામ્ પત્ની પ્રથમેયમ્ આગાદ્ અહ્નાં નેત્રી જનિત્રી પ્રજાનામ્ । એકા સતી બહુધોષો વ્ય્ ઉચ્છસ્ય્ અજીર્ણા ત્વં જરયસિ સર્વમ્ અન્યત્ ॥
4.3.12 અનુવાક

અસપત્ના ઇષ્ટકાઃ

અગ્ને જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ પ્રત્ય્ અજાતાઞ્ જાતવેદો નુદસ્વ । અસ્મે દીદિહિ સુમના અહેડન્ તવ સ્યાꣳ શર્મન્ ત્રિવરૂથ ઉદ્ભિત્ ॥
સહસા જાતાન્ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ પ્રત્ય્ અજાતાઞ્ જાતવેદો નુદસ્વ । અધિ નો બ્રૂહિ સુમનસ્યમાનો વયꣳ સ્યામ પ્ર ણુદા નઃ સપત્નાન્ ॥
ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમો વર્ચો દ્રવિણમ્ ।
ષોડશ સ્તોમ ઓજો દ્રવિણમ્
પૃથિવ્યાઃ પુરીષમ્ અસિ

અપ્સો નામ ।
એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દઃ શમ્ભૂશ્ છન્દઃ પરિભૂશ્ છન્દ આચ્છચ્ છન્દો મનશ્ છન્દો વ્યચશ્ છન્દઃ સિન્ધુશ્ છન્દઃ સમુદ્રં છન્દઃ સલિલં છન્દઃ સંયચ્ છન્દો વિયચ્ છન્દો બૃહચ્ છન્દો રથંતરં છન્દો નિકાયશ્ છન્દો વિવધશ્ છન્દો ગિરશ્ છન્દો ભ્રજશ્ છન્દઃ સષ્ટુપ્ છન્દો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ કકુચ્ છન્દસ્ ત્રિકકુચ્ છન્દઃ કાવ્યં છન્દો ઽઙ્કુપં છન્દઃ

પદપઙ્ક્તિશ્ છન્દો ઽક્ષરપઙ્ક્તિશ્ છન્દો વિષ્ટારપઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ ક્ષુરો ભૃજ્વાઞ્ છન્દઃ પ્રચ્છચ્ છન્દઃ પક્ષશ્ છન્દ એવશ્ છન્દો વરિવશ્ છન્દો વયશ્ છન્દો વયસ્કૃચ્ છન્દો વિશાલં છન્દો વિષ્પર્ધાશ્ છન્દશ્ છદિશ્ છન્દો દૂરોહણં છન્દસ્ તન્દ્રં છન્દો ઽઙ્કાઙ્કં છન્દઃ ॥
4.3.13 અનુવાક

ચાતુર્માસ્યેષુ સાકમેધે યાજ્યાનુવાક્યાઃ

અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદ્ દ્રવિણસ્યુર્ વિપન્યયા । સમિદ્ધઃ શુક્ર આહુતઃ ॥
ત્વꣳ સોમાસિ સત્પતિસ્ ત્વꣳ રાજોત વૃત્રહા । ત્વમ્ ભદ્રો અસિ ક્રતુઃ ॥
ભદ્રા તે અગ્ને સ્વનીક સંદૃગ્ ઘોરસ્ય સતો વિષુણસ્ય ચારુઃ । ન યત્ તે શોચિસ્ તમસા વરન્ત ન ધ્વસ્માનસ્ તનુવિ રેપ આ ધુઃ ॥
ભદ્રં તે અગ્ને સહસિન્ન્ અનીકમ્ ઉપાક આ રોચતે સૂર્યસ્ય

રુશદ્ દૃશે દદૃશે નક્તયા ચિદ્ અરૂક્ષિતં દૃશ આ રૂપે અન્નમ્ ॥
સૈનાનીકેન સુવિદત્રો અસ્મે યષ્ટા દેવાꣳ આયજિષ્ઠઃ સ્વસ્તિ । અદબ્ધો ગોપા ઉત નઃ પરસ્પા અગ્ને દ્યુમદ્ ઉત રેવદ્ દિદીહિ ॥
સ્વસ્તિ નો દિવો અગ્ને પૃથિવ્યા વિશ્વાયુર્ ધેહિ યજથાય દેવ । યત્ સીમહિ દિવિજાત પ્રશસ્તં તદ્ અસ્માસુ દ્રવિણં ધેહિ ચિત્રમ્ ॥
યથા હોતર્ મનુષો

દેવતાતા યજ્ઞેભિઃ સૂનો સહસો યજાસિ । એવા નો અદ્ય સમના સમાનાન્ ઉશન્ન્ અગ્ન ઉશતો યક્ષિ દેવાન્ ॥
અગ્નિમ્ ઈડે પુરોહિતં યજ્ઞસ્ય દેવમ્ ઋત્વિજમ્ । હોતારꣳ રત્નધાતમમ્ ॥
વૃષા સોમ દ્યુમાꣳ અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥
સાંતપના ઇદꣳ હવિર્ મરુતસ્ તજ્ જુજુષ્ટન । યુષ્માકોતી રિશાદસઃ ॥
યો નો મર્તો વસવો દુર્હૃણાયુસ્ તિરઃ સત્યાનિ મરુતો

જિઘાꣳસાત્ । દ્રુહઃ પાશમ્ પ્રતિ સ મુચીષ્ટ તપિષ્ઠેન તપસા હન્તના તમ્ ॥
સંવત્સરીણા મરુતઃ સ્વર્કા ઉરુક્ષયાઃ સગણા માનુષેષુ । તે ઽસ્મત્ પાશાન્ પ્ર મુઞ્ચન્ત્વ્ અꣳહસઃ સાંતપના મદિરા માદયિષ્ણવઃ ॥
પિપ્રીહિ દેવાꣳ ઉશતો યવિષ્ઠ વિદ્વાꣳ ઋતૂꣳર્ ઋતુપતે યજેહ । યે દૈવ્યા ઋત્વિજસ્ તેભિર્ અગ્ને ત્વꣳ હોતૃણામ્ અસ્ય્ આયજિષ્ઠઃ ॥
અગ્ને યદ્ અદ્ય વિશો અધ્વરસ્ય હોતઃ પાવક

શોચે વેષ્ ટ્વꣳ હિ યજ્વા । ઋતા યજાસિ મહિના વિ યદ્ ભૂર્ હવ્યા વહ યવિષ્ઠ યા તે અદ્ય ॥
અગ્નિના રયિમ્ અશ્નવત્ પોષમ્ એવ દિવેદિવે । યશસં વીરવત્તમમ્ ॥
ગયસ્ફાનો અમીવહા વસુવિત્ પુષ્ટિવર્ધનઃ । સુમિત્રઃ સોમ નો ભવ ॥
ગૃહમેધાસ આ ગત મરુતો માપ ભૂતન । પ્રમુઞ્ચન્તો નો અꣳહસઃ ॥
પૂર્વીભિર્ હિ દદાશિમ શરદ્ભિર્ મરુતો વયમ્ । મહોભિઃ

ચર્ષણીનામ્ ॥
પ્ર બુધ્નિયા ઈરતે વો મહાꣳસિ પ્ર ણામાનિ પ્રયજ્યવસ્ તિરધ્વમ્ । સહસ્રિયં દમ્યમ્ ભાગમ્ એતં ગૃહમેધીયમ્ મરુતો જુષધ્વમ્ ॥
ઉપ યમ્ એતિ યુવતિઃ સુદક્ષં દોષા વસ્તોર્ હવિષ્મતી ઘૃતાચી । ઉપ સ્વૈનમ્ અરમતિર્ વસૂયુઃ ॥
ઇમો અગ્ને વીતતમાનિ હવ્યાઽજસ્રો વક્ષિ દેવતાતિમ્ અચ્છ । પ્રતિ ન ઈꣳ સુરભીણિ વિયન્તુ ॥
ક્રીડં વઃ શર્ધો મારુતમ્ અનર્વાણꣳ રથેશુભમ્

કણ્વા અભિ પ્ર ગાયત ॥
અત્યાસો ન યે મરુતઃ સ્વઞ્ચો યક્ષદૃશો ન શુભયન્ત મર્યાઃ । તે હર્મ્યેષ્ઠાઃ શિશવો ન શુભ્રા વત્સાસો ન પ્રક્રીડિનઃ પયોધાઃ ॥
પ્રૈષામ્ અજ્મેષુ વિથુરેવ રેજતે ભૂમિર્ યામેષુ યદ્ ધ યુઞ્જતે શુભે । તે ક્રીડયો ધુનયો ભ્રાજદૃષ્ટયઃ સ્વયમ્ મહિત્વમ્ પનયન્ત ધૂતયઃ ॥
ઉપહ્વરેષુ યદ્ અચિધ્વં યયિં વય ઇવ મરુતઃ કેન

ચિત્ પથા । શ્ચોતન્તિ કોશા ઉપ વો રથેષ્વ્ આ ઘૃતમ્ ઉક્ષતા મધુવર્ણમ્ અર્ચતે ॥
અગ્નિમગ્નિꣳ હવીમભિઃ સદા હવન્ત વિશ્પતિમ્ । હવ્યવાહમ્ પુરુપ્રિયમ્ ॥
તꣳ હિ શશ્વન્ત ઈડતે સ્રુચા દેવં ઘૃતશ્ચુતા । અગ્નિꣳ હવ્યાય વોઢવે ॥
ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ
શ્નથદ્ વૃત્રમ્
ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ ।
ઇન્દ્રં નરઃ ।
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ ।
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ॥