Taittiriya Samhita · Chapter 4.4

4.4 prapāṭhaka:

4.4.1 anuvāka 1 stomabhāgā iṣṭakāḥ
1 raśmir asi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinva pretir asi dharmāya tvā dharmaṃ jinvānvitir asi dive tvā divaṃ jinva saṃdhir asy antarikṣāya tvā'ntarikṣaṃ jinva pratidhir asi pṛthivyai tvā pṛthivīṃ jinva viṣṭambho 'si vṛṣṭyai tvā vṛṣṭiṃ jinva pravā'sy ahne tvā'har jinva / anuvā'si rātriyai tvā rātriṃ jinvośig asi
2 vasubhyas tvā vasūñ jinva praketo'si rudrebhyastvā rudrāñjinva sudītirasyādityebhyastvā''dityāñjinvaujo'si pitṛbhyastvā pitṝñjinva tantur asi prajābhyas tvā prajā jinva pṛtanāṣāḍ asi paśubhyas tvā paśūñ jinva revad asy oṣadhībhyas tvauṣadhīr jinvābhijid asi yuktagrāvendrāya tvendraṃ jinvādhipatir asi prāṇāya
3 tvā prāṇaṃ jinva yantā'sy apānāya tvā'pānaṃ jinva saꣳsarpo 'si cakṣuṣe tvā cakṣur jinva vayodhā asi śrotrāya tvā śrotraṃ jinva trivṛd asi pravṛd asi saṃvṛd asi vivṛd asi saꣳroho 'si nīroho 'si praroho 'si anuroho 'si vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asi //
4.4.2 anuvāka 2 nākasadā iṣṭakāḥ
1 rājñy asi prācī dig vasavas te devā adhipatayo 'gnir hetīnām pratidhartā trivṛt tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatv ājyam uktham avyathayat stabhnātu rathaṃtaraꣳ sāma pratiṣṭhityai virāḍ asi dakṣiṇā dig rudrās te devā adhipataya indro hetīnām pratidhartā pañcadaśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu praugam uktham avyathayat stabhnātu bṛhat sāma pratiṣṭhityai samrāḍ asi pratīcī dik
2 ādityās te devā adhipatayaḥ somo hetīnām pratidhartā saptadaśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu marutvatīyam uktham avyathayat stabhnātu vairūpaꣳ sāma pratiṣṭhityai svarāḍ asy udīcī dig viśve te devā adhipatayo varuṇo hetīnām pratidhartaikaviꣳśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu niṣkevalyam uktham avyathayat stabhnātu vairājaꣳ sāma pratiṣṭhityai / adhipatny asi bṛhatī diṅ marutas te devā adhipatayaḥ
3 bṛhaspatir hetīnām pratidhartā triṇavatrayastriꣳśau tvā stomau pṛthivyāꣳ śrayatāṃ vaiśvadevāgnimārute ukthe avyathayantī stabhnītāꣳ śākvararaivate sāmanī pratiṣṭhityai / antarikṣāyarṣayas tvā prathamajā deveṣu divo mātrayā variṇā prathantu vidhartā cāyam adhipatiś ca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe suvarge loke yajamānaṃ ca sādayantu //
4.4.3 anuvāka 3 coḍā iṣṭakāḥ
1 ayam puro harikeśaḥ sūryaraśmis tasya rathagṛtsaśca rathaujāś ca senānigrāmaṇyau puñjikasthalā ca kṛtasthalā cāpsarasau yātudhānā hetī rakṣāꣳsi prahetiḥ / ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya rathasvanaś ca rathecitraś ca senānigrāmaṇyau menakā ca sahajanyā cāpsarasau daṅkṣṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiḥ / ayam paścād viśvavyacās tasya ratheprotaś cāsamarathaś ca senānigrāmaṇyau pramlocantī ca
2 anumlocantī cāpsarasau sarpā hetir vyāghrāḥ prahetiḥ / ayam uttarāt saṃyadvasus tasya senajic ca suṣeṇaś ca senānigrāmaṇyau viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāv āpo hetir vātaḥ prahetiḥ / ayam upary arvāgvasus tasya tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca senānigrāmaṇyāv urvaśī ca pūrvacittiś cāpsarasau vidyud dhetir avasphūrjan prahetis tebhyo namas te no mṛḍayantu te yaṃ
3 dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi / āyos tvā sadane sādayāmy avataś chāyāyāṃ namaḥ samudrāya namaḥ samudrasya cakṣase parameṣṭhī tvā sādayatu divaḥ pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīṃ vibhūmatīm prabhūmatīm paribhūmatīṃ divaṃ yaccha divaṃ dṛꣳha divam mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai caritrāya sūryas tvā'bhi pātu mahyā svastyā
3 chardiṣā śaṃtamena tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda prothad aśvo na yavase aviṣyan yadā mahaḥ saṃvaraṇād vyasthā / ād asy vāto anu vāti śocir adha sma te vrajanaṃ kṛṣṇam asti //
4.4.4 anuvāka 4 chanda iṣṭakāḥ
1 agnir mūrdhā divaḥ kakut patiḥ pṛthivyā ayam / apāꣳ retāꣳsi jinvati // tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ // ayam agniḥ sahasriṇo vājasya śatinas patiḥ / mūrdhā kavī rayīṇām // bhuvo yajñasya rajasaś ca netā yatrā niyudbhiḥ sacase śivābhiḥ / divi mūrdhānaṃ dadhiṣe suvarṣāṃ jihvām agne cakṛṣe havyavāham // abodhy agniḥ samidhā janānām
2 prati dhenum ivāyatīm uṣāsam / yahvā iva pra vayām ujjihānāḥ pra bhānavaḥ sisrate nākam accha // avocāma kavaye medhyāya vaco vandāru vṛṣabhāya vṛṣṇe / gaviṣṭhiro namasā stomam agnau divīva rukmam urvyañcam aśret // janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛvir agniḥ sudakṣaḥ suvitāya navyase / ghṛtapratīko bṛhatā divispṛśā dyumad vi bhāti bharatebhyaḥ śuciḥ // tvām agne aṅgirasaḥ //
3 guhā hitam anv avindañ chiśriyāṇaṃ vanevane / sa jāyase mathyamānaḥ saho mahat tvām āhuḥ sahasas putram aṅgiraḥ // yajñasya ketum prathamam purohitam agniṃ naras triṣadhasthe sam indhate / indreṇa devaiḥ sarathaꣳ sa barhiṣi sīdan ni hotā yajathāya sukratuḥ // tvāṃ citraśravastama havante vikṣu jantavaḥ / śociṣkeśam purupriyāgne havyāya voḍhave // sakhāyaḥ saṃ vaḥ samyañcam iṣam
4 stomaṃ cāgnaye / varṣiṣṭhāya kṣitīnāmūrjo naptre sahasvate // saꣳsam id yuvase vṛṣann agne viśvāny arya ā / iḍas pade sam idhyase sa no vasūny ā bhara // enā vo agniṃ namasorjo napātam ā huve / priyaṃ cetiṣṭham aratiꣳ svadhvaraṃ viśvasya dūtam amṛtam // sa yojate aruṣo viśvabhojasā sa dudravat svāhutaḥ / subrahmā yajñaḥ suśamī
5 vasūnāṃ devaꣳ rādho janānām // ud asya śocir asthād ājuhvānasya mīḍhuṣaḥ / ud dhūmāso aruṣāso divispṛśaḥ sam agnim indhate naraḥ // agne vājasya gomata īśānaḥ sahaso yaho / asme dhehi jātavedo mahi śravaḥ // sa idhāno vasuṣ kavir agnir īḍenyo girā / revad asmabhyam purvaṇīka dīdihi // kṣapo rājann uta tmanāgne vastor utoṣasaḥ / sa tigmajambha
6 rakṣaso daha prati // ā te agna idhīmahi dyumantaṃ devājaram / yad dha syā te panīyasī samid dīdayati dyavīṣaꣳ stotṛbhya ā bhara // ā te agna ṛcā haviḥ śukrasya jyotiṣas pate / suścandra dasma viśpate havyavāṭ tubhyaꣳ hūyata iṣaꣳ stotṛbhya ā bhara // ubhe suścandra sarpiṣo darvī śrīṇīṣa āsani / uto na ut pupūryāḥ
7 uktheṣu śavasas pata iṣaꣳ stotṛbhya ā bhara // agne tam adyāśvaṃ na stomaiḥ kratuṃ na bhadraꣳ hṛdispṛśam / ṛdhyāmā ta ohaiḥ // adhā hy agne krator bhadrasya dakṣasya sādhoḥ / rathīr ṛtasya bṛhato babhūtha // ābhiṣ ṭe adya gīrbhir gṛṇanto 'gne dāśema / pra te divo na stanayanti śuṣmāḥ // ebhir no arkair bhavā no arvāṅ

8 suvar na jyotiḥ / agne viśvebhiḥ sumanā anīkaiḥ // agniꣳ hotāram manye dāsvantam vasoḥ sūnuꣳ sahaso jātavedasam / vipraṃ na jātavedasam // ya ūrdhvayā svadhvaro devo devācyā kṛpā / ghṛtasya vibhrāṣṭim anu śukraśociṣa ājuhvānasya sarpiṣaḥ // agne tvam no antamaḥ / uta trātā śivo bhava varūthyaḥ // taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ / sumnāya nūnam īmahe sakhibhyaḥ // vasur agnir vasuśravāḥ / acchā nakṣi dyumattamo rayiṃ dāḥ //
4.4.5 anuvāka 5 sayujādaya iṣṭakāḥ
1 indrāgnibhyāṃ tvā sayujā yujā yunajmy āghārābhyāṃ tejasā varcasokthebhiḥ stomebhiś chandobhī rayyai poṣāya sajātānām madhyamastheyāya mayā tvā sayujā yujā yunajmi / ambā dulā nitatnir abhrayantī meghayantī varṣayantī cupuṇīkā nāmāsi prajāpatinā tvā viśvābhir dhībhir upa dadhāmi pṛthivy udapuram annena viṣṭā manuṣyās te goptāro 'gnir viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā
2 me śarma ca varma cāstu / adhidyaur antarikṣam brahmaṇā viṣṭā marutas te goptāro vāyur viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā me śarma ca varma cāstu dyaur aparājitā'mṛtena viṣṭā''dityās te goptāraḥ sūryo viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā me śarma ca varma cāstu //
4.4.6 anuvāka 6 viśvajyotirādyā iṣṭakāḥ
1 bṛhaspatis tvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yacchāgnis te 'dhipatiḥ / viśvakarmā tvā sādayatv antarikṣasya pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yaccha vāyus te 'dhipatiḥ prajāpatis tvā sādayatu divaḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yaccha parameṣṭhī te 'dhipatiḥ purovātasanir asy abhrasanir asi vidyutsaniḥ
2 asi stanayitnusanir asi vṛṣṭisanir asi / agner yāny asi devānām agneyāny asi vāyor yāny asi devānāṃ vāyoyāny asi / antarikṣasya yāny asi devānām antarikṣayāny asi / antarikṣam asy antarikṣāya tvā salilāya tvā sarṇīkāya tvā satīkāya tvā ketāya tvā pracetase tvā vivasvate tvā divas tvā jyotiṣa ādityebhyas tvā / ṛce tvā ruce tvā dyute tvā bhāse tvā jyotiṣe tvā yaśodāṃ tvā yaśasi tejodāṃ tvā tejasi payodāṃ tvā payasi varcodāṃ tvā varcasi draviṇodāṃ tvā draviṇe sādayāmi tenarṣiṇā tena brahmaṇā tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda //
4.4.7 anuvāka 7 bhūyaskṛdādīṣṭakāḥ
1 bhūyaskṛd asi varivaskṛd asi prācy asy ūrdhvāsy antarikṣasad asy antarikṣe sīda / apsuṣad asi śyenasad asi gṛdhrasad asi suparṇasad asi nākasad asi pṛthivyās tvā draviṇe sādayāmy antarikṣasya tvā draviṇe sādayāmi divas tvā draviṇe sādayāmi diśāṃ tvā draviṇe sādayāmi draviṇodāṃ tvā draviṇe sādayāmi prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me
2 pāhy āyur me pāhi viśvāyur me pāhi sarvāyur me pāhi / agne yat te paraꣳ hṛn nāma tāv ehi saꣳ rabhāvahai pāñcajanyeṣv apy edhy agne yāvā ayāvā evā ūmāḥ sabdaḥ sagaraḥ sumekaḥ //
4.4.8 anuvāka 8 indratanvākhyā iṣṭakāḥ
1 agninā viśvāṣāṭ sūryeṇa svarāṭ kratvā śacīpatiḥ / ṛṣabheṇa tvaṣṭā yajñena maghavān dakṣiṇayā suvargaḥ / manyunā vṛtrahā sauhārdyena tanūdhā / annena gayaḥ pṛthivyā'sanot / ṛgbhir annādaḥ / vaṣaṭkāreṇa ṛddhaḥ sāmnā tanūpāḥ / virājā jyotiṣmān brahmaṇā somapāḥ / gobhir yajñaṃ dādhāra kṣatreṇa manuṣyān aśvena ca rathena ca vajrī / ṛtubhiḥ prabhuḥ saṃvatsareṇa paribhūs tapasā'nādhṛṣṭaḥ sūryaḥ san tanūbhiḥ //
4.4.9 anuvāka 9 yajñatanvākhyā iṣṭakāḥ
1 prajāpatir manasā / andho 'cchetaḥ / dhātā dīkṣāyām / savitā bhṛtyām pūṣā somakrayaṇyām / varuṇa upanaddhaḥ / asuraḥ krīyamāṇaḥ / mitraḥ krītaḥ śipiviṣṭa āsāditaḥ / naraṃdhiṣaḥ prohyamāṇaḥ / adhipatir āgataḥ prajāpatiḥ praṇīyamānaḥ / agnir āgnīdhre bṛhaspatir āgnīdhrāt praṇīyamānaḥ / indro havirdhāne / aditir āsāditaḥ / viṣṇur upāvahriyamāṇaḥ / atharvopottaḥ / yamo 'bhiṣutaḥ / apūtapā ādhūyamānaḥ / vāyuḥ pūyamānaḥ / mitraḥ kṣīraśrīḥ / manthī saktuśrīḥ / vaiśvadeva unnītaḥ / rudra
2 āhutaḥ / vāyur āvṛttaḥ / nṛcakṣāḥ pratikhyātaḥ / bhakṣa āgataḥ pitṛṇāṃ nārāśaꣳsaḥ / asur āttaḥ sindhur avabhṛtham avaprayan / samudro 'vagataḥ salilaḥ praplutaḥ suvar udṛcaṃ gataḥ //
4.4.10 anuvāka 10 nakṣatreṣṭakāḥ
1 kṛttikā nakṣatram agnir devatā'gne rucaḥ stha prajāpater dhātuḥ somasyarce tvā ruce tvā dyute tvā bhāse tvā jyotiṣe tvā rohiṇī nakṣatram prajāpatir devatā mṛgaśīrṣaṃ nakṣatraꣳ somo devatā''rdrā nakṣatraꣳ rudro devatā punarvasū nakṣatram aditir devatā tiṣyo nakṣatram bṛhaspatir devatā''śreṣā nakṣatraꣳ sarpā devatā maghā nakṣatram pitaro devatā phalgunī nakṣatram
2 aryamā devatā phalgunī nakṣatram bhago devatā hasto nakṣatraꣳ savitā devatā citrā nakṣatram indro devatā svātī nakṣatraṃ vāyur devatā viśākhe nakṣatram indrāgnī devatā anūrādhā nakṣatram mitro devatā rohiṇī nakṣatram indro devatā vicṛtau nakṣatram pitaro devatā'ṣāḍhā nakṣatram āpo devatā'ṣāḍhā nakṣatraṃ viśve devā devatā śroṇā nakṣattraṃ viṣṇur devatā śraviṣṭhā nakṣatraṃ vasavaḥ
3 devatā śatabhiṣaṅ nakṣatram indro devatā proṣṭhapadā nakṣatram aja ekapād devatā proṣṭhapadā nakṣatram ahir budhniyo devatā revatī nakṣatram pūṣā devatā'śvayujau nakṣatram aśvinau devatā'pabharaṇīr nakṣatraṃ yamo devatā pūrṇā paścād yat te devā adadhuḥ //
4.4.11 anuvāka 11 ṛtavyā iṣṭakāḥ
1 madhuś ca mādhavaś ca vāsantikāv ṛtū śukraś ca śuciś ca grīṣmāv ṛtū nabhaś ca nabhasyaś ca vārṣikāv ṛtū iṣaś corjaś ca śāradāv ṛtū sahaś ca sahasyaś ca haimantikāv ṛtū tapaś ca tapasyaś ca śaiśirāv ṛtū agner antaḥśleṣo 'si kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantām āpa oṣadhīḥ kalpantām agnayaḥ pṛthaṅ mama jyaiṣṭhyāya savratāḥ
2 ye 'gnayaḥ samanaso 'ntarā dyāvāpṛthivī śaiśirāv ṛtū abhi kalpamānā indram iva devā abhi saṃ viśantu saṃyac ca pracetāś cāgneḥ somasya sūryasya / ugrā ca bhīmā ca pitṛṇāṃ yamasyendrasya dhruvā ca pṛthivī ca devasya savitur marutāṃ varuṇasya dhartrī ca dharitrī ca mitrāvaruṇayor mitrasya dhātuḥ prācī ca pratīcī ca vasūnāꣳ rudrāṇām
3 ādityānām / te te 'dhipatayas tebhyo namas te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi sahasrasya pramā asi sahasrasya pratimā asi sahasrasya vimā asi sahasrasyonmā asi sāhasro 'si sahasrāya tvā / imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santv ekā ca śataṃ ca sahasraṃ cāyutaṃ ca
4 niyutaṃ ca prayutaṃ cārbudaṃ ca nyarbudaṃ ca samudraś ca madhyaṃ cāntaś ca parārdhaś cemā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santu ṣaṣṭiḥ sahasram ayutam akṣīyamāṇā ṛtasthā sthartāvṛdho ghṛtaścuto madhuścuta ūrjasvatīḥ svadhāvinīs tā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santu virājo nāma kāmadughā amutrāmuṣmim̐ loke //
4.4.12 anuvāka 12 aśvamedhe yājyānuvākyāḥ

1 samid diśām āśayā naḥ suvarvin madhor ato mādhavaḥ pātv asmān / agnir devo duṣṭarītur adābhya idaṃ kṣatraꣳ rakṣatu pātv asmān // rathaṃtaraꣳ sāmabhiḥ pātv asmān gāyatrī chandasāṃ viśvarūpā / trivṛn no viṣṭhayā stomo ahnāꣳ samudro vāta idam ojaḥ pipartu // ugrā diśām abhibhūtir vayodhāḥ śuciḥ śukre ahany ojasīnā / indrādhipatiḥ pipṛtād ato no mahi
2 kṣatraṃ viśvato dhārayedam // bṛhat sāma kṣatrabhṛd vṛddhavṛṣṇiyaṃ triṣṭubhaujaḥ śubhitam ugravīram / indra stomena pañcadaśena madhyam idaṃ vātena sagareṇa rakṣa // prācī diśāꣳ sahayaśā yaśasvatī viśve devāḥ prāvṛṣāhnāꣳ suvarvatī / idaṃ kṣatraṃ duṣṭaram astv ojo 'nādhṛṣṭaꣳ sahasriyaꣳ sahasvat // vairūpe sāmann iha tac chakema jagatyainaṃ vikṣv ā veśayāmaḥ / viśve devāḥ saptadaśena
3 varca idaṃ kṣatraꣳ salilavātam ugram // dhartrī diśāṃ kṣatram idaṃ dādhāropasthā''śānām mitravad astv ojaḥ / mitrāvaruṇā śaradā'hnāṃ cikitnū asmai rāṣṭrāya mahi śarma yacchatam // vairāje sāmann adhi me manīṣā'nuṣṭubhā sambhṛtaṃ vīryaꣳ sahaḥ / idaṃ kṣatram mitravad ārdradānu mitrāvaruṇā rakṣatam ādhipatyaiḥ // samrāḍ diśāꣳ sahasāmnī sahasvaty ṛtur hemanto viṣṭhayā naḥ pipartu / avasyuvātāḥ
4 bṛhatīr nu śakvarīr imaṃ yajñam avantu no ghṛtācīḥ // suvarvatī sudughā naḥ payasvatī diśāṃ devyavatu no ghṛtācī / tvaṃ gopāḥ puraetota paścād bṛhaspate yāmyāṃ yuṅgdhi vācam // ūrdhvā diśāꣳ rantir āśauṣadhīnāꣳ saṃvatsareṇa savitā no ahnām / revat sāmātichandā u chando'jātaśatruḥ syonā no astu // stomatrayastriꣳśe bhuvanasya patni vivasvadvāte abhi naḥ
5 gṛṇāhi / ghṛtavatī savitar ādhipatyaiḥ payasvatī rantir āśā no astu // dhruvā diśāṃ viṣṇupatny aghorā'syeśānā sahaso yā manotā / bṛhaspatir mātariśvota vāyuḥ saṃdhuvānā vātā abhi no gṛṇantu // viṣṭambho divo dharuṇaḥ pṛthivyā asyeśānā jagato viṣṇupatnī / viśvavyacā iṣayantī subhūtiḥ śivā no astv aditir upasthe // vaiśvānaro na ūtyā pṛṣṭo divi / anu no 'dyānumatiḥ / anv id anumate tvam / kayā naś citra ā bhuvat ko adya yuṅkte //
4.4.1 anuvāka

stomabhāgā iṣṭakāḥ

raśmir asi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinva pretir asi dharmāya tvā dharmaṃ jinvānvitir asi dive tvā divaṃ jinva saṃdhir asy antarikṣāya tvā'ntarikṣaṃ jinva pratidhir asi pṛthivyai tvā pṛthivīṃ jinva viṣṭambho 'si vṛṣṭyai tvā vṛṣṭiṃ jinva pravā'sy ahne tvā'har jinva /
anuvā'si rātriyai tvā rātriṃ jinvośig asi

vasubhyas tvā vasūñ jinva praketo'si rudrebhyastvā rudrāñjinva sudītirasyādityebhyastvā''dityāñjinavaujo'si pitṛbhyastvā pitṝñjinva tantur asi prajābhyas tvā prajā jinva pṛtanāṣāḍ asi paśubhyas tvā paśūñ jinva
revad asy oṣadhībhyas tvauṣadhīr jinvābhijid asi yuktagrāvendrāya tvendraṃ jinvādhipatir asi prāṇāya

tvā prāṇaṃ jinva yantā'sy apānāya tvā'pānaṃ jinva saꣳsarpo 'si cakṣuṣe tvā cakṣur jinva vayodhā asi śrotrāya tvā śrotraṃ jinva trivṛd asi
pravṛd asi saṃvṛd asi vivṛd asi saꣳroho 'si nīroho 'si praroho 'si anuroho 'si
vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asi //
4.4.2 anuvāka

nākasadā iṣṭakāḥ

rājñy asi prācī dig vasavas te devā adhipatayo 'gnir hetīnām pratidhartā trivṛt tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatv ājyam uktham avyathayat stabhnātu rathaṃtaraꣳ sāma pratiṣṭhityai
virāḍ asi dakṣiṇā dig rudrās te devā adhipataya indro hetīnām pratidhartā pañcadaśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu praugam uktham avyathayat stabhnātu bṛhat sāma pratiṣṭhityai
samrāḍ asi pratīcī dik

ādityās te devā adhipatayaḥ somo hetīnām pratidhartā saptadaśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu marutvatīyam uktham avyathayat stabhnātu vairūpaꣳ sāma pratiṣṭhityai
svarāḍ asy udīcī dig viśve te devā adhipatayo varuṇo hetīnām pratidhartaikaviꣳśas tvā stomaḥ pṛthivyāꣳ śrayatu niṣkevalyam uktham avyathayat stabhnātu vairājaꣳ sāma pratiṣṭhityai /
adhipatny asi bṛhatī diṅ marutas te devā adhipatayaḥ

bṛhaspatir hetīnām pratidhartā triṇavatrayastriꣳśau tvā stomau pṛthivyāꣳ śrayatāṃ vaiśvadevāgnimārute ukthe avyathayantī stabhnītāꣳ śākvararaivate sāmanī pratiṣṭhityai /
antarikṣāyarṣayas tvā prathamajā deveṣu divo mātrayā variṇā prathantu vidhartā cāyam adhipatiś ca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe suvarge loke yajamānaṃ ca sādayantu //
4.4.3 anuvāka

coḍā iṣṭakāḥ

ayam puro harikeśaḥ sūryaraśmis tasya rathagṛtsaśca rathaujāś ca senānigrāmaṇyau puñjikasthalā ca kṛtasthalā cāpsarasau yātudhānā hetī rakṣāꣳsi prahetiḥ /
ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya rathasvanaś ca rathecitraś ca senānigrāmaṇyau menakā ca sahajanyā cāpsarasau daṅkṣṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiḥ /
ayam paścād viśvavyacās tasya ratheprotaś cāsamarathaś ca senānigrāmaṇyau pramlocantī ca

anumlocantī cāpsarasau sarpā hetir vyāghrāḥ prahetiḥ /
ayam uttarāt saṃyadvasus tasya senajic ca suṣeṇaś ca senānigrāmaṇyau viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāv āpo hetir vātaḥ prahetiḥ /
ayam upary arvāgvasus tasya tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca senānigrāmaṇyāv urvaśī ca pūrvacittiś cāpsarasau vidyud dhetir avasphūrjan prahetis
tebhyo namas te no mṛḍayantu te yaṃ

dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi /
āyos tvā sadane sādayāmy avataś chāyāyāṃ namaḥ samudrāya namaḥ samudrasya cakṣase
parameṣṭhī tvā sādayatu divaḥ pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīṃ vibhūmatīm prabhūmatīm paribhūmatīṃ divaṃ yaccha divaṃ dṛꣳha divam mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai caritrāya sūryas tvā'bhi pātu mahyā svastyā

chardiṣā śaṃtamena tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda
prothad aśvo na yavase aviṣyan yadā mahaḥ saṃvaraṇād vyasthā / ād asy vāto anu vāti śocir adha sma te vrajanaṃ kṛṣṇam asti //
4.4.4 anuvāka

chanda iṣṭakāḥ

agnir mūrdhā divaḥ kakut patiḥ pṛthivyā ayam / apāꣳ retāꣳsi jinvati //
tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ //
ayam agniḥ sahasriṇo vājasya śatinas patiḥ / mūrdhā kavī rayīṇām //
bhuvo yajñasya rajasaś ca netā yatrā niyudbhiḥ sacase śivābhiḥ / divi mūrdhānaṃ dadhiṣe suvarṣāṃ jihvām agne cakṛṣe havyavāham //
abodhy agniḥ samidhā janānām

prati dhenum ivāyatīm uṣāsam / yahvā iva pra vayām ujjihānāḥ pra bhānavaḥ sisrate nākam accha //
avocāma kavaye medhyāya vaco vandāru vṛṣabhāya vṛṣṇe / gaviṣṭhiro namasā stomam agnau divīva rukmam urvyañcam aśret //
janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛvir agniḥ sudakṣaḥ suvitāya navyase / ghṛtapratīko bṛhatā divispṛśā dyumad vi bhāti bharatebhyaḥ śuciḥ //
tvām agne aṅgirasaḥ

guhā hitam anv avindañ chiśriyāṇaṃ vanevane / sa jāyase mathyamānaḥ saho mahat tvām āhuḥ sahasas putram aṅgiraḥ //
yajñasya ketum prathamam purohitam agniṃ naras triṣadhasthe sam indhate / indreṇa devaiḥ sarathaꣳ sa barhiṣi sīdan ni hotā yajathāya sukratuḥ //
tvāṃ citraśravastama havante vikṣu jantavaḥ / śociṣkeśam purupriyāgne havyāya voḍhave //
sakhāyaḥ saṃ vaḥ samyañcam iṣam

stomaṃ cāgnaye / varṣiṣṭhāya kṣitīnāmūrjo naptre sahasvate //
saꣳsam id yuvase vṛṣann agne viśvāny arya ā / iḍas pade sam idhyase sa no vasūny ā bhara //
enā vo agniṃ namasorjo napātam ā huve / priyaṃ cetiṣṭham aratiꣳ svadhvaraṃ viśvasya dūtam amṛtam //
sa yojate aruṣo viśvabhojasā sa dudravat svāhutaḥ / subrahmā yajñaḥ suśamī

vasūnāṃ devaꣳ rādho janānām //
ud asya śocir asthād ājuhvānasya mīḍhuṣaḥ / ud dhūmāso aruṣāso divispṛśaḥ sam agnim indhate naraḥ //
agne vājasya gomata īśānaḥ sahaso yaho / asme dhehi jātavedo mahi śravaḥ //
sa idhāno vasuṣ kavir agnir īḍenyo girā / revad asmabhyam purvaṇīka dīdihi //
kṣapo rājann uta tmanāgne vastor utoṣasaḥ / sa tigmajambha

rakṣaso daha prati //
ā te agna idhīmahi dyumantaṃ devājaram / yad dha syā te panīyasī samid dīdayati dyavīṣaꣳ stotṛbhya ā bhara //
ā te agna ṛcā haviḥ śukrasya jyotiṣas pate / suścandra dasma viśpate havyavāṭ tubhyaꣳ hūyata iṣaꣳ stotṛbhya ā bhara //
ubhe suścandra sarpiṣo darvī śrīṇīṣa āsani / uto na ut pupūryāḥ

uktheṣu śavasas pata iṣaꣳ stotṛbhya ā bhara //
agne tam adyāśvaṃ na stomaiḥ kratuṃ na bhadraꣳ hṛdispṛśam / ṛdhyāmā ta ohaiḥ //
adhā hy agne krator bhadrasya dakṣasya sādhoḥ / rathīr ṛtasya bṛhato babhūtha //
ābhiṣ ṭe adya gīrbhir gṛṇanto 'gne dāśema / pra te divo na stanayanti śuṣmāḥ //
ebhir no arkair bhavā no arvāṅ

suvar na jyotiḥ / agne viśvebhiḥ sumanā anīkaiḥ //
agniꣳ hotāram manye dāsvantam vasoḥ sūnuꣳ sahaso jātavedasam / vipraṃ na jātavedasam //
ya ūrdhvayā svadhvaro devo devācyā kṛpā / ghṛtasya vibhrāṣṭim anu śukraśociṣa ājuhvānasya sarpiṣaḥ //
agne tvam no antamaḥ / uta trātā śivo bhava varūthyaḥ //
taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ / sumnāya nūnam īmahe sakhibhyaḥ //
vasur agnir vasuśravāḥ / acchā nakṣi dyumattamo rayiṃ dāḥ //
4.4.5 anuvāka

sayujādaya iṣṭakāḥ

indrāgnibhyāṃ tvā sayujā yujā yunajmy āghārābhyāṃ tejasā varcasokthebhiḥ stomebhiś chandobhī rayyai poṣāya sajātānām madhyamastheyāya mayā tvā sayujā yujā yunajmi /
ambā dulā nitatnir abhrayantī meghayantī varṣayantī cupuṇīkā nāmāsi prajāpatinā tvā viśvābhir dhībhir upa dadhāmi
pṛthivy udapuram annena viṣṭā manuṣyās te goptāro 'gnir viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā

me śarma ca varma cāstu /
adhidyaur antarikṣam brahmaṇā viṣṭā marutas te goptāro vāyur viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā me śarma ca varma cāstu
dyaur aparājitā'mṛtena viṣṭā''dityās te goptāraḥ sūryo viyatto 'syāṃ tām aham pra padye sā me śarma ca varma cāstu //
4.4.6 anuvāka

viśvajyotirādyā iṣṭakāḥ

bṛhaspatis tvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yacchāgnis te 'dhipatiḥ /
viśvakarmā tvā sādayatv antarikṣasya pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yaccha vāyus te 'dhipatiḥ
prajāpatis tvā sādayatu divaḥ pṛṣṭhe jyotiṣmatīṃ viśvasmai prāṇāyāpānāya viśvaṃ jyotir yaccha parameṣṭhī te 'dhipatiḥ
purovātasanir asy abhrasanir asi vidyutsaniḥ

asi stanayitnusanir asi vṛṣṭisanir asi /
agner yāny asi devānām agneyāny asi
vāyor yāny asi devānāṃ vāyoyāny asi /
antarikṣasya yāny asi devānām antarikṣayāny asi /
antarikṣam asy antarikṣāya tvā
salilāya tvā sarṇīkāya tvā satīkāya tvā ketāya tvā pracetase tvā vivasvate tvā divas tvā jyotiṣa ādityebhyas tvā /
ṛce tvā ruce tvā dyute tvā bhāse tvā jyotiṣe tvā
yaśodāṃ tvā yaśasi tejodāṃ tvā tejasi payodāṃ tvā payasi varcodāṃ tvā varcasi draviṇodāṃ tvā draviṇe sādayāmi tenarṣiṇā tena brahmaṇā tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda //
4.4.7 anuvāka

bhūyaskṛdādīṣṭakāḥ

bhūyaskṛd asi varivaskṛd asi prācy asy ūrdhvāsy antarikṣasad asy antarikṣe sīda /
apsuṣad asi śyenasad asi gṛdhrasad asi suparṇasad asi nākasad asi
pṛthivyās tvā draviṇe sādayāmy antarikṣasya tvā draviṇe sādayāmi divas tvā draviṇe sādayāmi diśāṃ tvā draviṇe sādayāmi draviṇodāṃ tvā draviṇe sādayāmi
prāṇam me pāhy apānam me pāhi vyānam me

pāhy āyur me pāhi viśvāyur me pāhi sarvāyur me pāhi /
agne yat te paraꣳ hṛn nāma tāv ehi saꣳ rabhāvahai pāñcajanyeṣv apy edhy agne
yāvā ayāvā evā ūmāḥ sabdaḥ sagaraḥ sumekaḥ //
4.4.8 anuvāka

indratanvākhyā iṣṭakāḥ

agninā viśvāṣāṭ
sūryeṇa svarāṭ
kratvā śacīpatiḥ /
ṛṣabheṇa tvaṣṭā
yajñena maghavān
dakṣiṇayā suvargaḥ /
manyunā vṛtrahā
sauhārdyena tanūdhā /
annena gayaḥ
pṛthivyā'sanot /
ṛgbhir annādaḥ /
vaṣaṭkāreṇa ṛddhaḥ
sāmnā tanūpāḥ /
virājā jyotiṣmān
brahmaṇā somapāḥ /
gobhir yajñaṃ dādhāra kṣatreṇa manuṣyān
aśvena ca rathena ca vajrī /
ṛtubhiḥ prabhuḥ
saṃvatsareṇa paribhūs
tapasā'nādhṛṣṭaḥ
sūryaḥ san tanūbhiḥ //
4.4.9 anuvāka

yajñatanvākhyā iṣṭakāḥ

prajāpatir manasā /
andho 'cchetaḥ /
dhātā dīkṣāyām /
savitā bhṛtyām
pūṣā somakrayaṇyām /
varuṇa upanaddhaḥ /
asuraḥ krīyamāṇaḥ /
mitraḥ krītaḥ
śipiviṣṭa āsāditaḥ /
naraṃdhiṣaḥ prohyamāṇaḥ /
adhipatir āgataḥ
prajāpatiḥ praṇīyamānaḥ /
agnir āgnīdhre
bṛhaspatir āgnīdhrāt praṇīyamānaḥ /
indro havirdhāne /
aditir āsāditaḥ /
viṣṇur upāvahriyamāṇaḥ /
atharvopottaḥ /
yamo 'bhiṣutaḥ /
apūtapā ādhūyamānaḥ /
vāyuḥ pūyamānaḥ /
mitraḥ kṣīraśrīḥ /
manthī saktuśrīḥ /
vaiśvadeva unnītaḥ /
rudra

āhutaḥ /
vāyur āvṛttaḥ /
nṛcakṣāḥ pratikhyātaḥ /
bhakṣa āgataḥ
pitṛṇāṃ nārāśaꣳsaḥ /
asur āttaḥ
sindhur avabhṛtham avaprayan /
samudro 'vagataḥ
salilaḥ praplutaḥ
suvar udṛcaṃ gataḥ //
4.4.10 anuvāka

nakṣatreṣṭakāḥ

kṛttikā nakṣatram agnir devatā'gne rucaḥ stha prajāpater dhātuḥ somasyarce tvā ruce tvā dyute tvā bhāse tvā jyotiṣe tvā
rohiṇī nakṣatram prajāpatir devatā mṛgaśīrṣaṃ nakṣatraꣳ somo devatā''rdrā nakṣatraꣳ rudro devatā punarvasū nakṣatram aditir devatā tiṣyo nakṣatram bṛhaspatir devatā''śreṣā nakṣatraꣳ sarpā devatā maghā nakṣatram pitaro devatā phalgunī nakṣatram

aryamā devatā phalgunī nakṣatram bhago devatā hasto nakṣatraꣳ savitā devatā citrā nakṣatram indro devatā svātī nakṣatraṃ vāyur devatā viśākhe nakṣatram indrāgnī devatā anūrādhā nakṣatram mitro devatā rohiṇī nakṣatram indro devatā vicṛtau nakṣatram pitaro devatā'ṣāḍhā nakṣatram āpo devatā'ṣāḍhā nakṣatraṃ viśve devā devatā śroṇā nakṣattraṃ viṣṇur devatā śraviṣṭhā nakṣatraṃ vasavaḥ

devatā śatabhiṣaṅ nakṣatram indro devatā proṣṭhapadā nakṣatram aja ekapād devatā proṣṭhapadā nakṣatram ahir budhniyo devatā revatī nakṣatram pūṣā devatā'śvayujau nakṣatram aśvinau devatā'pabharaṇīr nakṣatraṃ yamo devatā
pūrṇā paścād yat te devā adadhuḥ //
4.4.11 anuvāka

ṛtavyā iṣṭakāḥ

madhuś ca mādhavaś ca vāsantikāv ṛtū
śukraś ca śuciś ca grīṣmāv ṛtū
nabhaś ca nabhasyaś ca vārṣikāv ṛtū
iṣaś corjaś ca śāradāv ṛtū
sahaś ca sahasyaś ca haimantikāv ṛtū
tapaś ca tapasyaś ca śaiśirāv ṛtū
agner antaḥśleṣo 'si kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantām āpa oṣadhīḥ kalpantām agnayaḥ pṛthaṅ mama jyaiṣṭhyāya savratāḥ

ye 'gnayaḥ samanaso 'ntarā dyāvāpṛthivī śaiśirāv ṛtū abhi kalpamānā indram iva devā abhi saṃ viśantu
saṃyac ca pracetāś cāgneḥ somasya sūryasya /
ugrā ca bhīmā ca pitṛṇāṃ yamasyendrasya
dhruvā ca pṛthivī ca devasya savitur marutāṃ varuṇasya
dhartrī ca dharitrī ca mitrāvaruṇayor mitrasya dhātuḥ
prācī ca pratīcī ca vasūnāꣳ rudrāṇām

ādityānām /
te te 'dhipatayas tebhyo namas te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi
sahasrasya pramā asi sahasrasya pratimā asi sahasrasya vimā asi sahasrasyonmā asi sāhasro 'si sahasrāya tvā /
imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santv ekā ca śataṃ ca sahasraṃ cāyutaṃ ca

niyutaṃ ca prayutaṃ cārbudaṃ ca nyarbudaṃ ca samudraś ca madhyaṃ cāntaś ca parārdhaś cemā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santu ṣaṣṭiḥ sahasram ayutam akṣīyamāṇā ṛtasthā sthartāvṛdho ghṛtaścuto madhuścuta ūrjasvatīḥ svadhāvinīs tā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santu virājo nāma kāmadughā amutrāmuṣmim̐ loke //
4.4.12 anuvāka

aśvamedhe yājyānuvākyāḥ

samid diśām āśayā naḥ suvarvin madhor ato mādhavaḥ pātv asmān / agnir devo duṣṭarītur adābhya idaṃ kṣatraꣳ rakṣatu pātv asmān //
rathaṃtaraꣳ sāmabhiḥ pātv asmān gāyatrī chandasāṃ viśvarūpā / trivṛn no viṣṭhayā stomo ahnāꣳ samudro vāta idam ojaḥ pipartu //
ugrā diśām abhibhūtir vayodhāḥ śuciḥ śukre ahany ojasīnā / indrādhipatiḥ pipṛtād ato no mahi

kṣatraṃ viśvato dhārayedam //
bṛhat sāma kṣatrabhṛd vṛddhavṛṣṇiyaṃ triṣṭubhaujaḥ śubhitam ugravīram / indra stomena pañcadaśena madhyam idaṃ vātena sagareṇa rakṣa //
prācī diśāꣳ sahayaśā yaśasvatī viśve devāḥ prāvṛṣāhnāꣳ suvarvatī / idaṃ kṣatraṃ duṣṭaram astv ojo 'nādhṛṣṭaꣳ sahasriyaꣳ sahasvat //
vairūpe sāmann iha tac chakema jagatyainaṃ vikṣv ā veśayāmaḥ / viśve devāḥ saptadaśena

varca idaṃ kṣatraꣳ salilavātam ugram //
dhartrī diśāṃ kṣatram idaṃ dādhāropasthā''śānām mitravad astv ojaḥ / mitrāvaruṇā śaradā'hnāṃ cikitnū asmai rāṣṭrāya mahi śarma yacchatam //
vairāje sāmann adhi me manīṣā'nuṣṭubhā sambhṛtaṃ vīryaꣳ sahaḥ / idaṃ kṣatram mitravad ārdradānu mitrāvaruṇā rakṣatam ādhipatyaiḥ //
samrāḍ diśāꣳ sahasāmnī sahasvaty ṛtur hemanto viṣṭhayā naḥ pipartu / avasyuvātāḥ

bṛhatīr nu śakvarīr imaṃ yajñam avantu no ghṛtācīḥ //
suvarvatī sudughā naḥ payasvatī diśāṃ devyavatu no ghṛtācī / tvaṃ gopāḥ puraetota paścād bṛhaspate yāmyāṃ yuṅgdhi vācam //
ūrdhvā diśāꣳ rantir āśauṣadhīnāꣳ saṃvatsareṇa savitā no ahnām / revat sāmātichandā u chando'jātaśatruḥ syonā no astu //
stomatrayastriꣳśe bhuvanasya patni vivasvadvāte abhi naḥ

gṛṇāhi / ghṛtavatī savitar ādhipatyaiḥ payasvatī rantir āśā no astu //
dhruvā diśāṃ viṣṇupatny aghorā'syeśānā sahaso yā manotā / bṛhaspatir mātariśvota vāyuḥ saṃdhuvānā vātā abhi no gṛṇantu //
viṣṭambho divo dharuṇaḥ pṛthivyā asyeśānā jagato viṣṇupatnī / viśvavyacā iṣayantī subhūtiḥ śivā no astv aditir upasthe //
vaiśvānaro na ūtyā
pṛṣṭo divi /
anu no 'dyānumatiḥ /
anv id anumate tvam /
kayā naś citra ā bhuvat
ko adya yuṅkte //