Taittiriya Samhita · Chapter 4.2

4.2 prapāṭhaka:

4.2.1 anuvāka 1 āsandyām ukhyāgnisthāpanam
1 viṣṇoḥ kramo 'sy abhimātihā gāyatraṃ chanda ā roha pṛthivīm anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ kramo 'sy abhiśastihā traiṣṭubhaṃ chanda ā rohāntarikṣam anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ kramo 'sy arātīyato hantā jāgataṃ chanda ā roha divam anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ
2 kramo 'si śatrūyato hantā''nuṣṭubhaṃ chanda ā roha diśo 'nu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmaḥ / akrandad agniḥ stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan / sadyo jajñāno vi hīm iddho akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ // agne 'bhyāvartinn abhi na ā vartasvā''yuṣā varcasā sanyā medhayā prajayā dhanena // agne
3 aṅgiraḥ śataṃ te santv āvṛtaḥ sahasraṃ ta upāvṛtaḥ / tāsām poṣasya poṣeṇa punar no naṣṭam ā kṛdhi punar no rayim ākṛdhi // punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣā''yuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ // saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari // ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamam
4 vi madhyamaꣳ śrathāya / athā vayam āditya vrate tavānāgaso aditaye syāma // ā tvā'hārṣam antar abhūr dhruvas tiṣṭhāvicācaliḥ / viśas tvā sarvā vāñchantv asmin rāṣṭram adhi śraya // agre bṛhann uṣasāmūrdhvo asthān nirjagmivān tamaso jyotiṣā''gāt / agnir bhānunā ruśatā svaṅga ā jāto viśvā sadmāny aprāḥ // sīda tvam mātur asyāḥ //
5 upasthe viśvāny agne vayunāni vidvān / mainām arciṣā mā tapasābhi śūśuco 'ntar asyāꣳ śukrajyotir vi bhāhi // antar agne rucā tvam ukhāyai sadane sve / tasyās tvaꣳ harasā tapañ jātavedaḥ śivo bhava // śivo bhūtvā mahyam agne 'tho sīda śivas tvam / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ // haꣳsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad hotā vediṣad atithir duroṇasat / nṛṣad varasad vyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtam bṛhat //
4.2.2 anuvāka 2 ukhyāgnerupasthānam
1 divas pari prathamaṃ jajñe agnir asmad dvitīyam pari jātavedāḥ / tṛtīyam apsu nṛmaṇā ajasram indhāna enaṃ jarate svādhīḥ // vidmā te agne tredhā trayāṇi vidmā te sadma vibhṛtam purutrā / vidmā te nāma paramaṃ guhā yad vidmā tam utsaṃ yata ājagantha // samudre tvā nṛmaṇā apsv antar nṛcakṣā īdhe divo agna ūdhan / tṛtīye tvā
2 rajasi tasthivāꣳsam ṛtasya yonau mahiṣā ahinvan // akrandad agniḥ stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan / sadyo jajñāno vi hīm iddho akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ // uśik pāvako aratiḥ sumedhā marteṣv agnir amṛto nidhāyi / iyarti dhūmam aruṣam bharibhrad uc chukreṇa śociṣā dyām inakṣat // viśvasya ketur bhuvanasya garbha ā
3 rodasī apṛṇāj jāyamānaḥ / vīḍuṃ cid adrim abhinat parāyañ janā yad agnim ayajanta pañca // śrīṇām udāro dharuṇo rayīṇām manīṣāṇām prārpaṇaḥ somagopāḥ / vasoḥ sūnuḥ sahaso apsu rājā vi bhāty agra uṣasām idhānaḥ // yas te adya kṛṇavad bhadraśoce 'pūpaṃ deva ghṛtavantam agne / pra taṃ naya pratarāṃ vasyo acchābhi dyumnaṃ devabhaktaṃ yaviṣṭha // ā
4 tam bhaja sauśravaseṣv agna ukthauktha ā bhaja śasyamāne / priyaḥ sūrye priyo agnā bhavāty uj jātena bhinadad uj janitvaiḥ // tvām agne yajamānā anu dyūn viśvā vasūni dadhire vāryāṇi / tvayā saha draviṇam icchamānā vrajaṃ gomantam uśijo vi vavruḥ // dṛśāno rukma urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ / agnir amṛto abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur ajanayat suretāḥ //
4.2.3 anuvāka 3 devayajanaparigrahaḥ
1 annapate 'nnasya no dehy anamīvasya śuṣmiṇaḥ / pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade // ud u tvā viśve devā agne bharantu cittibhiḥ / sa no bhava śivatamaḥ supratīko vibhāvasuḥ // pred agne jyotiṣmān yāhi śivebhir arcibhis tvam / bṛhadbhir bhānubhir bhāsan mā hiꣳsīs tanuvā prajāḥ // samidhāgniṃ duvasyata ghṛtair bodhayatātithim / ā //
2 asmin havyā juhotana // praprāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ / abhi yaḥ pūrum pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiḥ śivo naḥ // āpo devīḥ prati gṛhṇīta bhasmaitat syone kṛṇudhvaꣳ surabhāv u loke / tasmai namantāṃ janayaḥ supatnīr māteva putram bibhṛtā sv enam // apsv agne sadhiṣṭava
3 sauṣadhīr anu rudhyase / garbhai sañ jāyase punaḥ // garbho asy oṣadhīnāṃ garbho vanaspatīnāṃ / garbho viśvasya bhūtasyāgne garbho apām asi // prasadya bhasmanā yonim apaś ca pṛthivīm agne / saꣳsṛjya mātṛbhis tvaṃ jyotiṣmān punar āsadaḥ // punar āsadya sadanam apaś ca pṛthivīm agne / śeṣe mātur yathopasthe 'ntar asyāꣳ śivatamaḥ // punar ūrjā
4 ni vartasva punar agna iṣāyuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ // saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari // punas tvā''dityā rudrā vasavaḥ sam indhatām punar brahmāṇo vasunītha yajñaiḥ / ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ // bodhā no asya vacaso yaviṣṭha maꣳhiṣṭhasya prabhṛtasya svadhāvaḥ / pīyati tvo anu tvo gṛṇāti vandārus te tanuvaṃ vande agne // sa bodhi sūrir maghavā vasudāvā vasupatiḥ / yuyodhy asmad dveṣāꣳsi //
4.2.4 anuvāka 4 gārhapatyacayanam
1 apeta vīta vi ca sarpatāto ye 'tra stha purāṇā ye ca nūtanāḥ / adād idaṃ yamo 'vasānam pṛthivyā akrann imam pitaro lokam asmai // agner bhasmāsy agneḥ purīṣam asi saṃjñānam asi kāmadharaṇam mayi te kāmadharaṇam bhūyāt saṃ yā vaḥ priyās tanuvaḥ sam priyā hṛdayāni vaḥ / ātmā vo astu
2 sampriyaḥ sampriyās tanuvo mama // ayaꣳ so agnir yasmint somam indraḥ sutaṃ dadhe jaṭhare vāvaśānaḥ / sahasriyaṃ vājam atyaṃ na saptiꣳ sasavānt sant stūyase jātavedaḥ // agne divo arṇam acchā jigāsy acchā devāꣳ ūciṣe dhiṣṇiyā ye / yāḥ parastād rocane sūryasya yāś cāvastād upatiṣṭhanta āpaḥ // agne yat te divi varcaḥ pṛthivyāṃ yad oṣadhīṣu
3 apsu vā yajatra / yenāntarikṣam urv ātatantha tveṣaḥ sa bhānur arṇavo nṛcakṣāḥ //
purīṣyāso agnayaḥ prāvaṇebhiḥ sajoṣasaḥ / juṣantāꣳ havyam āhutam anamīvā iṣo mahīḥ //
iḍām agne purudaꣳsaꣳ saniṃ goḥ śaśvattamaꣳ havamānāya sādha / syān naḥ sūnus tanayo vijāvāgne sā te sumatir bhūtv asme // ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ / taṃ jānan
4 agna ā rohāthā no vardhayā rayim // cid asi tayā devatayāṅgiravad dhruvā sīda paricid asi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda lokam pṛṇa chidram pṛṇātho sīda śivā tvam / indrāgnī tvā bṛhaspatir asmin yonāv asīṣadan // tā asya sūdadohasaḥ somaꣳ śrīṇanti pṛśnayaḥ / janman devānāṃ viśas triṣv ā rocane divaḥ
4.2.5 anuvāka 5 āhavanīyacayanārtha bhuvaḥ karṣaṇam

1 sam itaꣳ saṃ kalpethāꣳ sampriyau rociṣṇū sumanasyamānau / iṣamūrjam abhi saṃvasānau śaṃ vām manāꣳsi saṃ vratā sam u cittāny ākaram // agne purīṣyādhipā bhavā tvaṃ naḥ / iṣamūrjaṃ yajamānāya dhehi // purīṣyas tvam agne rayimān puṣṭimāꣳ asi / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ // bhavataṃ naḥ samanasau samokasau
2 arepasau / mā yajñaꣳ hiꣳsiṣṭam mā yajñapatiṃ jātavedasau śivau bhavatam adya naḥ // māteva putram pṛthivī purīṣyam agniꣳ sve yonāv abhār ukhā / tāṃ viśvair devair ṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatir viśvakarmā vi muñcatu // yad asya pāre rajasaḥ śukraṃ jyotir ajāyata / tan naḥ parṣad ati dviśo 'gne vaiśvānara svāhā // namaḥ su te nirṛte viśvarūpe
3 ayasmayaṃ vi cṛtā bandham etam / yamena tvaṃ yamyā saṃvidānottamaṃ nākam adhi rohayemam //
yat te devī nirṛtir ābabandha dāma grīvāsv avicartyam / idaṃ te tad vi ṣyāmy āyuṣo na madhyād athā jīvaḥ pitum addhi pramuktaḥ // yasyās te asyāḥ krūra āsañ juhomy eṣām bandhānām avasarjanāya / bhūmir iti tvā janā vidur nirṛtiḥ
4 iti tvāham pari veda viśvataḥ // asunvantam ayajamānam iccha stenasyetyāṃ taskarasyānv eṣi / anyam asmad iccha sā ta ityā namo devi nirṛte tubhyam astu // devīm ahaṃ nirṛtiṃ vandamānaḥ piteva putraṃ dasaye vacobhiḥ / viśvasya yā jāyamānasya veda śiraḥśiraḥ prati sūrī vi caṣṭe // niveśanaḥ saṃgamano vasūnāṃ viśvā rūpā'bhi caṣṭe
5 śacībhiḥ / deva iva savitā satyadharmendro na tasthau samare pathīnām // saṃ varatrā dadhātana nir āhāvān kṛṇotana / siñcāmahā avaṭam udriṇaṃ vayaṃ viśvā'hā'dastam akṣitam // niṣkṛtāhāvam avaṭaꣳ suvaratraꣳ suṣecanam / udriṇaꣳ siñce akṣitam // sīrā yuñjanti kavayo yugā vi tanvate pṛthak / dhīrā deveṣu sumnayā yunakta sīrā vi yugā tanota kṛte yonau vapateha
6 bījam / girā ca śruṣṭiḥ sabharā asan no nedīya it sṛṇyā pakvam ā'yat // lāṅgalam pavīravaꣳ suśevaꣳ sumatitsaru / ud it kṛṣati gām avim prapharvyaṃ ca pīvarīm / prasthāvad rathavāhanam // śunaṃ naḥ phālā vi tudantu bhūmiꣳ śunaṃ kīnāśā abhi yantu vāhān / śunam parjanyo madhunā payobhiḥ śunāsīrā śunam asmāsu dhattam // kāmaṃ kāmadughe dhukṣva mitrāya varuṇāya ca / indrāyāgnaye pūṣṇa oṣadhībhyaḥ prajābhyaḥ // ghṛtena sītā madhunā samaktā viśvair devair anumatā marudbhiḥ / ūrjasvatī payasā pinvamānāsmānt sīte payasā'bhyāvavṛtsva //
4.2.6 anuvāka 6 oṣadhivāpaḥ
1 yā jātā oṣadhayo devebhyas triyugam purā / mandāmi babhrūṇām ahaꣳ śataṃ dhāmāni sapta ca // śataṃ vo amba dhāmāni sahasram uta vo ruhaḥ / athā śatakratvo yūyam imam me agadaṃ kṛta // puṣpāvatīḥ prasūvatīḥ phalinīr aphalā uta / aśvā iva sajitvarīr vīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ // oṣadhīr iti mātaras tad vo devīr upa bruve / rapāꣳsi vighnatīr ita rapaḥ
2 cātayamānāḥ // aśvatthe vo niṣadanam parṇe vo vasatiḥ kṛtā / gobhāja it kilāsatha yat sanavatha pūruṣam // yad ahaṃ vājayann imā oṣadhīr hasta ādadhe / ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā // yad oṣadhayaḥ saṃgacchante rājānaḥ samitāv iva / vipraḥ sa ucyate bhiṣag rakṣohā'mīvacātanaḥ // niṣkṛtir nāma vo mātā'thā yūyaꣳ stha saṃkṛtīḥ / sarāḥ patatriṇīḥ
3 sthana yad āmayati niṣ kṛta // anyā vo anyām avatv anyā'nyasyā upāvata / tāḥ sarvā oṣadhayaḥ saṃvidānā idam me prāvatā vacaḥ // uc chuṣmā oṣadhīnāṃ gāvo goṣṭhād iverate / dhanaꣳ saniṣyantīnām ātmānaṃ tava pūruṣa // ati viśvāḥ pariṣṭhā stena iva vrajam akramuḥ / oṣadhayaḥ prācucyavur yat kiṃ ca tanuvāꣳ rapaḥ // yāḥ
4 ta ātasthur ātmānaṃ yā āviviśuḥ paruḥparuḥ / tās te yakṣmaṃ vi bādhantām ugro madhyamaśīr iva // sākaṃ yakṣma pra pata śyenena kikidīvinā / sākaṃ vātasya dhrājyā sākaṃ naśya nihākayā // aśvāvatīꣳ somavatīmūrjayantīm udojasam / ā vitsi sarvā oṣadhīr asmā ariṣṭatātaye // yāḥ phalinīr yā aphalā apuṣpā yāś ca puṣpiṇīḥ / bṛhaspatiprasūtās tā no muñcantv aꣳhasaḥ // yāḥ
5 oṣadhayaḥ somarājñīḥ praviṣṭāḥ pṛthivīm anu / tāsāṃ tvam asy uttamā pra ṇo jīvātave suva // avapatantīr avadan diva oṣadhayaḥ pari / yaṃ jīvam aśnavāmahai na sa riṣyāti pūruṣaḥ // yāś cedam upaśṛṇvanti yāś ca dūram parāgatāḥ / iha saṃgatya tāḥ sarvā asmai saṃ datta bheṣajam // mā vo riṣat khanitā yasmai cāhaṃ khanāmi vaḥ / dvipac catuṣpad asmākaꣳ sarvam astv anāturam // oṣadhayaḥ saṃ vadante somena saha rājñā / yasmai karoti brāhmaṇas taꣳ rājan pārayāmasi //
4.2.7 anuvāka 7 loṣṭakṣepādikam
1 mā no hiꣳsīj janitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaꣳ satyadharmā jajāna / yaś cāpaś candrā bṛhatīr jajāna kasmai devāya haviṣā vidhema // abhyāvartasva pṛthivi yajñena payasā saha / vapāṃ te agnir iṣito 'va sarpatu // agne yat te śukraṃ yac candraṃ yat pūtaṃ yad yajñiyam / tad devebhyo bharāmasi // iṣamūrjam aham ita ā
2 dada ṛtasya dhāmno amṛtasya yoneḥ / ā no goṣu viśatv auṣadhīṣu jahāmi sedim anirām amīvām // agne tava śravo vayo mahi bhrājanty arcayo vibhāvaso / bṛhadbhāno śavasā vājam ukthyaṃ dadhāsi dāśuṣe kave // irajyann agne prathayasva jantubhir asme rāyo amartya / sa darśatasya vapuṣo vi rājasi pṛṇakṣi sānasiꣳ rayim // ūrjo napāj jātavedaḥ suśastibhir mandasva
3 dhītibhir hitaḥ / tve iṣaḥ saṃ dadhur bhūriretasaś citrotayo vāmajātāḥ // pāvakavarcāḥ śukravarcā anūnavarcā ud iyarṣi bhānunā / putraḥ pitarā vicarann upāvasy ubhe pṛṇakṣi rodasī // ṛtāvānam mahiṣaṃ viśvacarṣaṇim agniꣳ sumnāya dadhire puro janāḥ / śrutkarṇaꣳ saprathastamam tvā girā daivyam mānuṣā yugā // niṣkartāram adhvarasya pracetasaṃ kṣayantaꣳ rādhase mahe / rātim bhṛgūṇām uśijaṃ kavikratum pṛṇakṣi sānasim
4 rayim // cita stha paricita ūrdhvacitaḥ śrayadhvaṃ tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvāḥ sīdata // ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇiyam / bhavā vājasya saṃgathe // saṃ te payāꣳsi sam u yantu vājāḥ saṃ vṛṣṇiyāny abhimātiṣāhaḥ / āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāꣳsi uttamāni dhiṣva //
4.2.8 anuvāka 8 rukmādyupadhānam
1 abhy asthād viśvāḥ pṛtanā arātīs tad agnir āha tad u soma āha / bṛhaspatiḥ savitā tan ma āha pūṣā mādhāt sukṛtasya loke // yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamāna udyant samudrād uta vā purīṣāt / śyenasya pakṣā hariṇasya bāhū upastutaṃ janima tat te arvan // apām pṛṣṭham asi yonir agneḥ samudram abhitaḥ pinvamānam / vardhamānam mahaḥ
2 ā ca puṣkaraṃ divo mātrayā variṇā prathasva // brahma jajñānam prathamam purastād vi sīmataḥ suruco vena āvaḥ / sa budhniyā upamā asya viṣṭhāḥ sataś ca yonim asataś ca vivaḥ // hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgre bhūtasya jātaḥ patir eka āsīt / sa dādhāra pṛthivīṃ dyām utemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema // drapsaś caskanda pṛthivīm anu

3 dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta hotrāḥ // namo astu sarpebhyo ye ke ca pṛthivīm anu / ye antarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ // ye 'do rocane divo ye vā sūryasya raśmiṣu / yeṣām apsu sadaḥ kṛtaṃ tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ // yā iṣavo yātudhānānāṃ ye vā vanaspatīꣳr anu / ye vā'vaṭaṣu śerate tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ //
4.2.9 anuvāka 9 svayamātṛṇṇādīṣṭakopadhānam
1 dhruvā'si dharuṇā'stṛtā viśvakarmaṇā sukṛtā / mā tvā samudra ud vadhīn mā suparṇo 'vyathamānā pṛthivīṃ dṛꣳha // prajāpatis tvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīm pratho 'si pṛthivyasi bhūr asi bhūmir asy aditir asi viśvadhāyā viśvasya bhuvanasya dhartrī pṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ dṛꣳha pṛthivīm mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai
2 caritrāyāgnis tvā'bhi pātu mahyā svastyā chardiṣā śaṃtamena tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda kāṇḍātkāṇḍāt prarohantī paruṣaḥparuṣaḥ pari / evā no dūrve pra tanu sahasreṇa śatena ca // yā śatena pratanoṣi sahasreṇa virohasi tasyās te devīṣṭake vidhema haviṣā vayam // aṣāḍhā'si sahamānā sahasvārātīḥ sahasvārātīyataḥ sahasva pṛtanāḥ sahasva pṛtanyataḥ sahasravīryā
3 asi sā mā jinva // madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ / mādhvīr naḥ santv oṣadhīḥ // madhu naktam utoṣasi madhumat pārthivaꣳ rajaḥ / madhu dyaur astu naḥ pitā // madhumān no vanaspatir madhumāꣳ astu sūryaḥ / mādhvīr gāvo bhavantu naḥ // mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñam mimikṣatām / pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ // tad viṣṇoḥ paramam
4 padaꣳ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣur ātatam // dhruvā'si pṛthivi sahasva pṛtanyataḥ / syūtā devebhir amṛte'nāgāḥ // yās te agne sūrye ruca udyato divam ātanvanti raśmibhiḥ / tābhiḥ sarvābhī ruce janāya nas kṛdhi // yā vo devāḥ sūrye ruco goṣv aśveṣu yā rucaḥ / indrāgnī tābhiḥ sarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate virāṭ
5 jyotir adhārayat samrāḍ jyotir adhārayat svarāḍ jyotir adhārayat agne yukṣvā hi ye tavāśvāso deva sādhavaḥ / araṃ vahanty āśavaḥ // yukṣvā hi devahūtamāꣳ aśvāꣳ agne rathīr iva / ni hotā pūrvyaḥ sadaḥ // drapsaś caskanda pṛthivīm anu dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta
6 hotrāḥ // abhūd idaṃ viśvasya bhuvanasya vājinam agner vaiśvānarasya ca / agnir jyotiṣā jyotiṣmān rukmo varcasā varcasvān // ṛce tvā ruce tvā sam it sravanti sarito na dhenāḥ / antar hṛdā manasā pūyamānāḥ / ghṛtasya dhārā abhi cākaśīmi / hiraṇyayo vetaso madhya āsām // tasmint suparṇo madhukṛt kulāyī bhajann āste madhu devatābhyaḥ / tasyā''sate harayaḥ sapta tīre svadhāṃ duhānā amṛtasya dhārām //
4.2.10 anuvāka 10 paśuśīrṣakopadhānam
1 ādityaṃ garbham payasā samañjant sahasrasya pratimāṃ viśvarūpam / pari vṛṅgdhi harasā mā'bhi mṛkṣaḥ śatāyuṣaṃ kṛṇuhi cīyamānaḥ // imam mā hiꣳsīr dvipādam paśūnāꣳ sahasrākṣa medha ā cīyamānaḥ / mayum āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda // vātasya dhrājiṃ varuṇasya nābhim aśvaṃ jajñānaꣳ sarirasya madhye / śiśuṃ nadīnāꣳ harim adribuddham agne mā hiꣳsīḥ
2 parame vyoman // imam mā hiꣳsīr ekaśapham paśūnāṃ kanikradaṃ vājinaṃ vājineṣu / gauram āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda // ajasram indum aruṣam bhuraṇyum agnim īḍe pūrvacittau namobhiḥ / sa parvabhir ṛtuśaḥ kalpamāno gām mā hiꣳsīr aditiṃ virājam // imaꣳ samudraꣳ śatadhāram utsaṃ vyacyamānam bhuvanasya madhye / ghṛtaṃ duhānām aditiṃ janāyāgne mā
3 hiꣳsīḥ parame vyoman / gavayam āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
varūtriṃ tvaṣṭur varuṇasya nābhim aviṃ jajñānāꣳ rajasaḥ parasmāt / mahīꣳ sahasrīm asurasya māyām agne mā hiꣳsīḥ parame vyoman // imāmūrṇāyuṃ varuṇasya māyāṃ tvacam paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadām / tvaṣṭuḥ prajānām prathamaṃ janitram agne mā hiꣳsīḥ parame vyoman / uṣṭram āraṇyam anu
4 te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda // yo agnir agnes tapaso 'dhi jātaḥ śocāt pṛthivyā uta vā divas pari / yena prajā viśvakarmā vyānaṭ tam agne heḍaḥ pari te vṛṇaktu // ajā hy agner ajaniṣṭa garbhāt sā vā apaśyaj janitāram agre / tayā roham āyann upa medhyāsaḥ tayā devā devatām agra āyan / śarabham āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
4.2.11 anuvāka 11 cāturmāsyeṣu varuṇapraghāse yājyānuvākyāḥ
1 indrāgnī rocanā divaḥ pari vājeṣu bhūṣathaḥ / tad vāṃ ceti pra vīryam // śnathad vṛtram uta sanoti vājam indrā yo agnī sahurī saparyāt / irajyantā vasavyasya bhūreḥ sahastamā sahasā vājayantā // pra carṣaṇibhyaḥ pṛtanā haveṣu pra pṛthivyā riricāthe divaś ca / pra sindhubhyaḥ pra giribhyo mahitvā prendrāgnī viśvā bhuvanāty anyā // maruto yasya hi
2 kṣaye pāthā divo vimahasaḥ / sa sugopātamo janaḥ // yajñair vā yajñavāhaso viprasya vā matīnām / marutaḥ śṛṇutā havam // śriyase kam bhānubhiḥ sam mimikṣire te raśmibhis ta ṛkvabhiḥ sukhādayaḥ / te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya mārutasya dhāmnaḥ // ava te heḍa ud uttamam / kayā naś citra ā bhuvad ūtī sadāvṛdhaḥ sakhā / kayā śaciṣṭhayā vṛtā //
3 ko adya yuṅkte dhuri gā ṛtasya śimīvato bhāmino durhṛṇāyūn / āsanniṣūn hṛtsvaso mayobhūn ya eṣām bhṛtyām ṛṇadhat sa jīvāt // agne naya / ā devānām / śaṃ no bhavantu vājevāje apsv agne sadhiṣ ṭava sauṣadhīr anu rudhyase garbhai sañ jāyase punaḥ // vṛṣā soma dyumāꣳ asi vṛṣā deva vṛṣavrataḥ / vṛṣā dharmāṇi dadhiṣe // imam me varuṇa tat tvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne //
4.2.1 anuvāka

āsandyām ukhyāgnisthāpanam

viṣṇoḥ kramo 'sy abhimātihā gāyatraṃ chanda ā roha pṛthivīm anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ kramo 'sy abhiśastihā traiṣṭubhaṃ chanda ā rohāntarikṣam anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ kramo 'sy arātīyato hantā jāgataṃ chanda ā roha divam anu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo viṣṇoḥ

kramo 'si śatrūyato hantā''nuṣṭubhaṃ chanda ā roha diśo 'nu vi kramasva nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmaḥ /
akrandad agniḥ stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan / sadyo jajñāno vi hīm iddho akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ //
agne 'bhyāvartinn abhi na ā vartasvā''yuṣā varcasā sanyā medhayā prajayā dhanena //
agne

aṅgiraḥ śataṃ te santv āvṛtaḥ sahasraṃ ta upāvṛtaḥ / tāsām poṣasya poṣeṇa punar no naṣṭam ā kṛdhi punar no rayim ākṛdhi //
punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣā''yuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ //
saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari //
ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamam

vi madhyamaꣳ śrathāya / athā vayam āditya vrate tavānāgaso aditaye syāma //
ā tvā'hārṣam antar abhūr dhruvas tiṣṭhāvicācaliḥ / viśas tvā sarvā vāñchantv asmin rāṣṭram adhi śraya //
agre bṛhann uṣasāmūrdhvo asthān nirjagmivān tamaso jyotiṣā''gāt / agnir bhānunā ruśatā svaṅga ā jāto viśvā sadmāny aprāḥ //
sīda tvam mātur asyāḥ

upasthe viśvāny agne vayunāni vidvān / mainām arciṣā mā tapasābhi śūśuco 'ntar asyāꣳ śukrajyotir vi bhāhi //
antar agne rucā tvam ukhāyai sadane sve / tasyās tvaꣳ harasā tapañ jātavedaḥ śivo bhava //
śivo bhūtvā mahyam agne 'tho sīda śivas tvam / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ //
haꣳsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad hotā vediṣad atithir duroṇasat / nṛṣad varasad vyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtam bṛhat //
4.2.2 anuvāka

ukhyāgnerupasthānam

divas pari prathamaṃ jajñe agnir asmad dvitīyam pari jātavedāḥ / tṛtīyam apsu nṛmaṇā ajasram indhāna enaṃ jarate svādhīḥ //
vidmā te agne tredhā trayāṇi vidmā te sadma vibhṛtam purutrā / vidmā te nāma paramaṃ guhā yad vidmā tam utsaṃ yata ājagantha //
samudre tvā nṛmaṇā apsv antar nṛcakṣā īdhe divo agna ūdhan / tṛtīye tvā

rajasi tasthivāꣳsam ṛtasya yonau mahiṣā ahinvan //
akrandad agniḥ stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan / sadyo jajñāno vi hīm iddho akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ //
uśik pāvako aratiḥ sumedhā marteṣv agnir amṛto nidhāyi / iyarti dhūmam aruṣam bharibhrad uc chukreṇa śociṣā dyām inakṣat //
viśvasya ketur bhuvanasya garbha ā

rodasī apṛṇāj jāyamānaḥ / vīḍuṃ cid adrim abhinat parāyañ janā yad agnim ayajanta pañca //
śrīṇām udāro dharuṇo rayīṇām manīṣāṇām prārpaṇaḥ somagopāḥ / vasoḥ sūnuḥ sahaso apsu rājā vi bhāty agra uṣasām idhānaḥ //
yas te adya kṛṇavad bhadraśoce 'pūpaṃ deva ghṛtavantam agne / pra taṃ naya pratarāṃ vasyo acchābhi dyumnaṃ devabhaktaṃ yaviṣṭha //
ā

tam bhaja sauśravaseṣv agna ukthauktha ā bhaja śasyamāne / priyaḥ sūrye priyo agnā bhavāty uj jātena bhinadad uj janitvaiḥ //
tvām agne yajamānā anu dyūn viśvā vasūni dadhire vāryāṇi / tvayā saha draviṇam icchamānā vrajaṃ gomantam uśijo vi vavruḥ //
dṛśāno rukma urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ / agnir amṛto abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur ajanayat suretāḥ //
4.2.3 anuvāka

devayajanaparigrahaḥ

annapate 'nnasya no dehy anamīvasya śuṣmiṇaḥ / pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade //
ud u tvā viśve devā agne bharantu cittibhiḥ / sa no bhava śivatamaḥ supratīko vibhāvasuḥ //
pred agne jyotiṣmān yāhi śivebhir arcibhis tvam / bṛhadbhir bhānubhir bhāsan mā hiꣳsīs tanuvā prajāḥ //
samidhāgniṃ duvasyata ghṛtair bodhayatātithim / ā

asmin havyā juhotana //
praprāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ / abhi yaḥ pūrum pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiḥ śivo naḥ //
āpo devīḥ prati gṛhṇīta bhasmaitat syone kṛṇudhvaꣳ surabhāv u loke / tasmai namantāṃ janayaḥ supatnīr māteva putram bibhṛtā sv enam //
apsv agne sadhiṣṭava

sauṣadhīr anu rudhyase / garbhai sañ jāyase punaḥ //
garbho asy oṣadhīnāṃ garbho vanaspatīnāṃ / garbho viśvasya bhūtasyāgne garbho apām asi //
prasadya bhasmanā yonim apaś ca pṛthivīm agne / saꣳsṛjya mātṛbhis tvaṃ jyotiṣmān punar āsadaḥ //
punar āsadya sadanam apaś ca pṛthivīm agne / śeṣe mātur yathopasthe 'ntar asyāꣳ śivatamaḥ //
punar ūrjā

ni vartasva punar agna iṣāyuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ //
saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari //
punas tvā''dityā rudrā vasavaḥ sam indhatām punar brahmāṇo vasunītha yajñaiḥ / ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ //
bodhā no asya vacaso yaviṣṭha maꣳhiṣṭhasya prabhṛtasya svadhāvaḥ / pīyati tvo anu tvo gṛṇāti vandārus te tanuvaṃ vande agne //
sa bodhi sūrir maghavā vasudāvā vasupatiḥ / yuyodhy asmad dveṣāꣳsi //
4.2.4 anuvāka

gārhapatyacayanam

apeta vīta vi ca sarpatāto ye 'tra stha purāṇā ye ca nūtanāḥ / adād idaṃ yamo 'vasānam pṛthivyā akrann imam pitaro lokam asmai //
agner bhasmāsy agneḥ purīṣam asi
saṃjñānam asi kāmadharaṇam mayi te kāmadharaṇam bhūyāt
saṃ yā vaḥ priyās tanuvaḥ sam priyā hṛdayāni vaḥ / ātmā vo astu

sampriyaḥ sampriyās tanuvo mama //
ayaꣳ so agnir yasmint somam indraḥ sutaṃ dadhe jaṭhare vāvaśānaḥ / sahasriyaṃ vājam atyaṃ na saptiꣳ sasavānt sant stūyase jātavedaḥ //
agne divo arṇam acchā jigāsy acchā devāꣳ ūciṣe dhiṣṇiyā ye / yāḥ parastād rocane sūryasya yāś cāvastād upatiṣṭhanta āpaḥ //
agne yat te divi varcaḥ pṛthivyāṃ yad oṣadhīṣu

apsu vā yajatra / yenāntarikṣam urv ātatantha tveṣaḥ sa bhānur arṇavo nṛcakṣāḥ //
purīṣyāso agnayaḥ prāvaṇebhiḥ sajoṣasaḥ / juṣantāꣳ havyam āhutam anamīvā iṣo mahīḥ //
iḍām agne purudaꣳsaꣳ saniṃ goḥ śaśvattamaꣳ havamānāya sādha / syān naḥ sūnus tanayo vijāvāgne sā te sumatir bhūtv asme //
ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ / taṃ jānan

agna ā rohāthā no vardhayā rayim //
cid asi tayā devatayāṅgiravad dhruvā sīda
paricid asi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda
lokam pṛṇa chidram pṛṇātho sīda śivā tvam / indrāgnī tvā bṛhaspatir asmin yonāv asīṣadan //
tā asya sūdadohasaḥ somaꣳ śrīṇanti pṛśnayaḥ / janman devānāṃ viśas triṣv ā rocane divaḥ
4.2.5 anuvāka

āhavanīyacayanārtha bhuvaḥ karṣaṇam

sam itaꣳ saṃ kalpethāꣳ sampriyau rociṣṇū sumanasyamānau / iṣamūrjam abhi saṃvasānau śaṃ vām manāꣳsi saṃ vratā sam u cittāny ākaram //
agne purīṣyādhipā bhavā tvaṃ naḥ / iṣamūrjaṃ yajamānāya dhehi //
purīṣyas tvam agne rayimān puṣṭimāꣳ asi / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ //
bhavataṃ naḥ samanasau samokasau

arepasau / mā yajñaꣳ hiꣳsiṣṭam mā yajñapatiṃ jātavedasau śivau bhavatam adya naḥ //
māteva putram pṛthivī purīṣyam agniꣳ sve yonāv abhār ukhā / tāṃ viśvair devair ṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatir viśvakarmā vi muñcatu //
yad asya pāre rajasaḥ śukraṃ jyotir ajāyata / tan naḥ parṣad ati dviśo 'gne vaiśvānara svāhā //
namaḥ su te nirṛte viśvarūpe

ayasmayaṃ vi cṛtā bandham etam / yamena tvaṃ yamyā saṃvidānottamaṃ nākam adhi rohayemam //
yat te devī nirṛtir ābabandha dāma grīvāsv avicartyam / idaṃ te tad vi ṣyāmy āyuṣo na madhyād athā jīvaḥ pitum addhi pramuktaḥ //
yasyās te asyāḥ krūra āsañ juhomy eṣām bandhānām avasarjanāya / bhūmir iti tvā janā vidur nirṛtiḥ

iti tvāham pari veda viśvataḥ //
asunvantam ayajamānam iccha stenasyetyāṃ taskarasyānv eṣi / anyam asmad iccha sā ta ityā namo devi nirṛte tubhyam astu //
devīm ahaṃ nirṛtiṃ vandamānaḥ piteva putraṃ dasaye vacobhiḥ / viśvasya yā jāyamānasya veda śiraḥśiraḥ prati sūrī vi caṣṭe //
niveśanaḥ saṃgamano vasūnāṃ viśvā rūpā'bhi caṣṭe

śacībhiḥ / deva iva savitā satyadharmendro na tasthau samare pathīnām //
saṃ varatrā dadhātana nir āhāvān kṛṇotana / siñcāmahā avaṭam udriṇaṃ vayaṃ viśvā'hā'dastam akṣitam //
niṣkṛtāhāvam avaṭaꣳ suvaratraꣳ suṣecanam / udriṇaꣳ siñce akṣitam //
sīrā yuñjanti kavayo yugā vi tanvate pṛthak / dhīrā deveṣu sumnayā
yunakta sīrā vi yugā tanota kṛte yonau vapateha

bījam / girā ca śruṣṭiḥ sabharā asan no nedīya it sṛṇyā pakvam ā'yat //
lāṅgalam pavīravaꣳ suśevaꣳ sumatitsaru / ud it kṛṣati gām avim prapharvyaṃ ca pīvarīm / prasthāvad rathavāhanam //
śunaṃ naḥ phālā vi tudantu bhūmiꣳ śunaṃ kīnāśā abhi yantu vāhān / śunam parjanyo madhunā payobhiḥ śunāsīrā śunam asmāsu dhattam //
kāmaṃ kāmadughe dhukṣva mitrāya varuṇāya ca / indrāyāgnaye pūṣṇa oṣadhībhyaḥ prajābhyaḥ //
ghṛtena sītā madhunā samaktā viśvair devair anumatā marudbhiḥ / ūrjasvatī payasā pinvamānāsmānt sīte payasā'bhyāvavṛtsva //
4.2.6 anuvāka

oṣadhivāpaḥ

yā jātā oṣadhayo devebhyas triyugam purā / mandāmi babhrūṇām ahaꣳ śataṃ dhāmāni sapta ca //
śataṃ vo amba dhāmāni sahasram uta vo ruhaḥ / athā śatakratvo yūyam imam me agadaṃ kṛta //
puṣpāvatīḥ prasūvatīḥ phalinīr aphalā uta / aśvā iva sajitvarīr vīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ //
oṣadhīr iti mātaras tad vo devīr upa bruve / rapāꣳsi vighnatīr ita rapaḥ

cātayamānāḥ //
aśvatthe vo niṣadanam parṇe vo vasatiḥ kṛtā / gobhāja it kilāsatha yat sanavatha pūruṣam //
yad ahaṃ vājayann imā oṣadhīr hasta ādadhe / ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā //
yad oṣadhayaḥ saṃgacchante rājānaḥ samitāv iva / vipraḥ sa ucyate bhiṣag rakṣohā'mīvacātanaḥ //
niṣkṛtir nāma vo mātā'thā yūyaꣳ stha saṃkṛtīḥ / sarāḥ patatriṇīḥ

sthana yad āmayati niṣ kṛta //
anyā vo anyām avatv anyā'nyasyā upāvata / tāḥ sarvā oṣadhayaḥ saṃvidānā idam me prāvatā vacaḥ //
uc chuṣmā oṣadhīnāṃ gāvo goṣṭhād iverate / dhanaꣳ saniṣyantīnām ātmānaṃ tava pūruṣa //
ati viśvāḥ pariṣṭhā stena iva vrajam akramuḥ / oṣadhayaḥ prācucyavur yat kiṃ ca tanuvāꣳ rapaḥ //
yāḥ

ta ātasthur ātmānaṃ yā āviviśuḥ paruḥparuḥ / tās te yakṣmaṃ vi bādhantām ugro madhyamaśīr iva //
sākaṃ yakṣma pra pata śyenena kikidīvinā / sākaṃ vātasya dhrājyā sākaṃ naśya nihākayā //
aśvāvatīꣳ somavatīmūrjayantīm udojasam / ā vitsi sarvā oṣadhīr asmā ariṣṭatātaye //
yāḥ phalinīr yā aphalā apuṣpā yāś ca puṣpiṇīḥ / bṛhaspatiprasūtās tā no muñcantv aꣳhasaḥ //
yāḥ

oṣadhayaḥ somarājñīḥ praviṣṭāḥ pṛthivīm anu / tāsāṃ tvam asy uttamā pra ṇo jīvātave suva //
avapatantīr avadan diva oṣadhayaḥ pari / yaṃ jīvam aśnavāmahai na sa riṣyāti pūruṣaḥ //
yāś cedam upaśṛṇvanti yāś ca dūram parāgatāḥ / iha saṃgatya tāḥ sarvā asmai saṃ datta bheṣajam //
mā vo riṣat khanitā yasmai cāhaṃ khanāmi vaḥ / dvipac catuṣpad asmākaꣳ sarvam astv anāturam //
oṣadhayaḥ saṃ vadante somena saha rājñā / yasmai karoti brāhmaṇas taꣳ rājan pārayāmasi //
4.2.7 anuvāka

loṣṭakṣepādikam

mā no hiꣳsīj janitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaꣳ satyadharmā jajāna / yaś cāpaś candrā bṛhatīr jajāna kasmai devāya haviṣā vidhema //
abhyāvartasva pṛthivi yajñena payasā saha / vapāṃ te agnir iṣito 'va sarpatu //
agne yat te śukraṃ yac candraṃ yat pūtaṃ yad yajñiyam / tad devebhyo bharāmasi //
iṣamūrjam aham ita ā

dada ṛtasya dhāmno amṛtasya yoneḥ / ā no goṣu viśatv auṣadhīṣu jahāmi sedim anirām amīvām //
agne tava śravo vayo mahi bhrājanty arcayo vibhāvaso / bṛhadbhāno śavasā vājam ukthyaṃ dadhāsi dāśuṣe kave //
irajyann agne prathayasva jantubhir asme rāyo amartya / sa darśatasya vapuṣo vi rājasi pṛṇakṣi sānasiꣳ rayim //
ūrjo napāj jātavedaḥ suśastibhir mandasva

dhītibhir hitaḥ / tve iṣaḥ saṃ dadhur bhūriretasaś citrotayo vāmajātāḥ //
pāvakavarcāḥ śukravarcā anūnavarcā ud iyarṣi bhānunā / putraḥ pitarā vicarann upāvasy ubhe pṛṇakṣi rodasī //
ṛtāvānam mahiṣaṃ viśvacarṣaṇim agniꣳ sumnāya dadhire puro janāḥ / śrutkarṇaꣳ saprathastamam tvā girā daivyam mānuṣā yugā //
niṣkartāram adhvarasya pracetasaṃ kṣayantaꣳ rādhase mahe / rātim bhṛgūṇām uśijaṃ kavikratum pṛṇakṣi sānasim

rayim //
cita stha paricita ūrdhvacitaḥ śrayadhvaṃ tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvāḥ sīdata //
ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇiyam / bhavā vājasya saṃgathe //
saṃ te payāꣳsi sam u yantu vājāḥ saṃ vṛṣṇiyāny abhimātiṣāhaḥ / āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāꣳsi uttamāni dhiṣva //
4.2.8 anuvāka

rukmādyupadhānam

abhy asthād viśvāḥ pṛtanā arātīs tad agnir āha tad u soma āha / bṛhaspatiḥ savitā tan ma āha pūṣā mādhāt sukṛtasya loke //
yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamāna udyant samudrād uta vā purīṣāt / śyenasya pakṣā hariṇasya bāhū upastutaṃ janima tat te arvan //
apām pṛṣṭham asi yonir agneḥ samudram abhitaḥ pinvamānam / vardhamānam mahaḥ

ā ca puṣkaraṃ divo mātrayā variṇā prathasva //
brahma jajñānam prathamam purastād vi sīmataḥ suruco vena āvaḥ / sa budhniyā upamā asya viṣṭhāḥ sataś ca yonim asataś ca vivaḥ //
hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgre bhūtasya jātaḥ patir eka āsīt / sa dādhāra pṛthivīṃ dyām utemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema //
drapsaś caskanda pṛthivīm anu

dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta hotrāḥ //
namo astu sarpebhyo ye ke ca pṛthivīm anu / ye antarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ //
ye 'do rocane divo ye vā sūryasya raśmiṣu / yeṣām apsu sadaḥ kṛtaṃ tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ //
yā iṣavo yātudhānānāṃ ye vā vanaspatīꣳr anu / ye vā'vaṭaṣu śerate tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ //
4.2.9 anuvāka

svayamātṛṇṇādīṣṭakopadhānam

dhruvā'si dharuṇā'stṛtā viśvakarmaṇā sukṛtā / mā tvā samudra ud vadhīn mā suparṇo 'vyathamānā pṛthivīṃ dṛꣳha //
prajāpatis tvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe vyacasvatīm prathasvatīm pratho 'si pṛthivyasi bhūr asi bhūmir asy aditir asi viśvadhāyā viśvasya bhuvanasya dhartrī pṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ dṛꣳha pṛthivīm mā hiꣳsīr viśvasmai prāṇāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai

caritrāyāgnis tvā'bhi pātu mahyā svastyā chardiṣā śaṃtamena tayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda
kāṇḍātkāṇḍāt prarohantī paruṣaḥparuṣaḥ pari / evā no dūrve pra tanu sahasreṇa śatena ca //
yā śatena pratanoṣi sahasreṇa virohasi tasyās te devīṣṭake vidhema haviṣā vayam //
aṣāḍhā'si sahamānā sahasvārātīḥ sahasvārātīyataḥ
sahasva pṛtanāḥ sahasva pṛtanyataḥ sahasravīryā

asi sā mā jinva //
madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ / mādhvīr naḥ santv oṣadhīḥ //
madhu naktam utoṣasi madhumat pārthivaꣳ rajaḥ / madhu dyaur astu naḥ pitā //
madhumān no vanaspatir madhumāꣳ astu sūryaḥ / mādhvīr gāvo bhavantu naḥ //
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñam mimikṣatām / pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ //
tad viṣṇoḥ paramam

padaꣳ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣur ātatam //
dhruvā'si pṛthivi sahasva pṛtanyataḥ / syūtā devebhir amṛte'nāgāḥ //
yās te agne sūrye ruca udyato divam ātanvanti raśmibhiḥ / tābhiḥ sarvābhī ruce janāya nas kṛdhi //
yā vo devāḥ sūrye ruco goṣv aśveṣu yā rucaḥ / indrāgnī tābhiḥ sarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate
virāṭ

jyotir adhārayat samrāḍ jyotir adhārayat svarāḍ jyotir adhārayat
agne yukṣvā hi ye tavāśvāso deva sādhavaḥ / araṃ vahanty āśavaḥ //
yukṣvā hi devahūtamāꣳ aśvāꣳ agne rathīr iva / ni hotā pūrvyaḥ sadaḥ //
drapsaś caskanda pṛthivīm anu dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta

hotrāḥ //
abhūd idaṃ viśvasya bhuvanasya vājinam agner vaiśvānarasya ca / agnir jyotiṣā jyotiṣmān rukmo varcasā varcasvān //
ṛce tvā ruce tvā
sam it sravanti sarito na dhenāḥ / antar hṛdā manasā pūyamānāḥ / ghṛtasya dhārā abhi cākaśīmi / hiraṇyayo vetaso madhya āsām //
tasmint suparṇo madhukṛt kulāyī bhajann āste madhu devatābhyaḥ / tasyā''sate harayaḥ sapta tīre svadhāṃ duhānā amṛtasya dhārām //
4.2.10 anuvāka

paśuśīrṣakopadhānam

ādityaṃ garbham payasā samañjant sahasrasya pratimāṃ viśvarūpam / pari vṛṅgdhi harasā mā'bhi mṛkṣaḥ śatāyuṣaṃ kṛṇuhi cīyamānaḥ //
imam mā hiꣳsīr dvipādam paśūnāꣳ sahasrākṣa medha ā cīyamānaḥ / mayum āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
vātasya dhrājiṃ varuṇasya nābhim aśvaṃ jajñānaꣳ sarirasya madhye / śiśuṃ nadīnāꣳ harim adribuddham agne mā hiꣳsīḥ

parame vyoman //
imam mā hiꣳsīr ekaśapham paśūnāṃ kanikradaṃ vājinaṃ vājineṣu / gauram āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
ajasram indum aruṣam bhuraṇyum agnim īḍe pūrvacittau namobhiḥ / sa parvabhir ṛtuśaḥ kalpamāno gām mā hiꣳsīr aditiṃ virājam //
imaꣳ samudraꣳ śatadhāram utsaṃ vyacyamānam bhuvanasya madhye / ghṛtaṃ duhānām aditiṃ janāyāgne mā

hiꣳsīḥ parame vyoman / gavayam āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
varūtriṃ tvaṣṭur varuṇasya nābhim aviṃ jajñānāꣳ rajasaḥ parasmāt / mahīꣳ sahasrīm asurasya māyām agne mā hiꣳsīḥ parame vyoman //
imāmūrṇāyuṃ varuṇasya māyāṃ tvacam paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadām / tvaṣṭuḥ prajānām prathamaṃ janitram agne mā hiꣳsīḥ parame vyoman / uṣṭram āraṇyam anu

te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
yo agnir agnes tapaso 'dhi jātaḥ śocāt pṛthivyā uta vā divas pari / yena prajā viśvakarmā vyānaṭ tam agne heḍaḥ pari te vṛṇaktu //
ajā hy agner ajaniṣṭa garbhāt sā vā apaśyaj janitāram agre / tayā roham āyann upa medhyāsaḥ tayā devā devatām agra āyan / śarabham āraṇyam anu te diśāmi tena cinvānas tanuvo ni ṣīda //
4.2.11 anuvāka

cāturmāsyeṣu varuṇapraghāse yājyānuvākyāḥ

indrāgnī rocanā divaḥ pari vājeṣu bhūṣathaḥ / tad vāṃ ceti pra vīryam //
śnathad vṛtram uta sanoti vājam indrā yo agnī sahurī saparyāt / irajyantā vasavyasya bhūreḥ sahastamā sahasā vājayantā //
pra carṣaṇibhyaḥ pṛtanā haveṣu pra pṛthivyā riricāthe divaś ca / pra sindhubhyaḥ pra giribhyo mahitvā prendrāgnī viśvā bhuvanāty anyā //
maruto yasya hi

kṣaye pāthā divo vimahasaḥ / sa sugopātamo janaḥ //
yajñair vā yajñavāhaso viprasya vā matīnām / marutaḥ śṛṇutā havam //
śriyase kam bhānubhiḥ sam mimikṣire te raśmibhis ta ṛkvabhiḥ sukhādayaḥ / te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya mārutasya dhāmnaḥ //
ava te heḍa
ud uttamam /
kayā naś citra ā bhuvad ūtī sadāvṛdhaḥ sakhā / kayā śaciṣṭhayā vṛtā

ko adya yuṅkte dhuri gā ṛtasya śimīvato bhāmino durhṛṇāyūn / āsanniṣūn hṛtsvaso mayobhūn ya eṣām bhṛtyām ṛṇadhat sa jīvāt //
agne naya /
ā devānām /
śaṃ no bhavantu
vājevāje
apsv agne sadhiṣ ṭava sauṣadhīr anu rudhyase garbhai sañ jāyase punaḥ //
vṛṣā soma dyumāꣳ asi vṛṣā deva vṛṣavrataḥ / vṛṣā dharmāṇi dadhiṣe //
imam me varuṇa
tat tvā yāmi
tvaṃ no agne
sa tvaṃ no agne //