Taittiriya Samhita · Chapter 4.1

taittirīya saṃhitā kāṇḍa 4 prapāṭhaka: 1 agnicayanamantrāḥ
4.1.1 anuvāka 1 abhryādānam
1 yuñjānaḥ prathamam manas tattvāya savitā dhiyaḥ / agniṃ jyotir nicāyya pṛthivyā adhy ābharat // yuktvāya manasā devānt suvar yato dhiyā divam / bṛhaj jyotiḥ kariṣyataḥ savitā pra suvati tān // yuktena manasā vayaṃ devasya savituḥ save / suvargeyāya śaktyai // yuñjate mana uta yuñjate dhiyo viprā viprasya bṛhato vipaścitaḥ / vi hotrā dadhe vayunāvid eka it
2 mahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ // yuje vām brahma pūrvyaṃ namobhir vi ślokā yanti pathyeva sūrāḥ / śṛṇvanti viśve amṛtasya putrā ā ye dhāmāni divyāni tasthuḥ // yasya prayāṇam anv anya id yayur devā devasya mahimānam arcataḥ / yaḥ pārthivāni vimame sa etaśo rajāꣳsi devaḥ savitā mahitvanā // deva savitaḥ pra suva yajñam pra suva
3 yajñapatim bhagāya divyo gandharvaḥ ketapūḥ ketaṃ naḥ punātu vācas patir vācam adya svadāti naḥ // imaṃ no deva savitar yajñam pra suva devāyuvaꣳ sakhividaꣳ satrājitaṃ dhanajitaꣳ suvarjitam // ṛcā stomaꣳ sam ardhaya gāyatreṇa rathaṃtaram / bṛhad gāyatravartani // devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām gāyatreṇa chandasā dade 'ṅgirasvat / abhrir asi nāri
4 rasi pṛthivyāḥ sadhasthād agnim purīṣyam aṅgirasvad ā bhara traiṣṭubhena tvā chandasā ''dade 'ṅgirasvat / babhrir asi nārir asi tvayā vayaꣳ sadhastha ā'gniꣳ śakema khanitum purīṣyaṃ jāgatena tvā chandasā dade 'ṅgirasvat / hasta ādhāya savitā bibhrad abhriꣳ hiraṇyayīm / tayā jyotir ajasram id agniṃ khātvī na ā bharā'nuṣṭubhena tvā chandasā '' dade 'ṅgirasvat //
4.1.2 anuvāka 2 mṛdākrāntiḥ
1 imām agṛbhṇan raśanām ṛtasya pūrva āyuṣi vidatheṣu kavyā / tayā devāḥ sutam ā babhūvur ṛtasya sāmant saram ārapantī // pratūrtaṃ vājinn ā drava variṣṭhām anu saṃvatam / divi te janma paramam antarikṣe nābhiḥ pṛthivyām adhi yoniḥ // yuñjāthāꣳ rāsabhaṃ yuvam asmin yāme vṛṣaṇvasū / agnim bharantam asmayum // yogeyoge tavastaraṃ vāje-vāje havāmahe / sakhāya indramūtaye // pratūrvan
2 ehy avakrāmann aśastī rudrasya gāṇapatyān mayobhūr ehi / urv antarikṣam anv ihi svastigavyūtir abhayāni kṛṇvan // pūṣṇā sayujā saha pṛthivyāḥ sadhasthād agnim puriṣyam aṅgirasvad acchehi / agnim purīṣyam aṅgirasvad acchemaḥ / agnim purīṣyam aṅgirasvad bhariṣyāmaḥ / agnim purīṣyam aṅgirasvad bharāmaḥ / anv agnir uṣasām agram akhyad anv ahāni prathamo jātavedāḥ / anu sūryasya
3 purutrā ca raśmīn anu dyāvāpṛthivī ā tatāna // āgatya vājy adhvanaḥ sarvā mṛdho vi dhūnute / agniꣳ sadhasthe mahati cakṣuṣā ni cikīṣate // ākramya vājin pṛthivīm agnim iccha rucā tvam / bhūyā vṛtvāya no brūhi yataḥ khanāma taṃ vayam // dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ātmāntarikṣaꣳ samudras te yoniḥ / vikhyāya cakṣuṣā tvam abhi tiṣṭha
4 pṛtanyataḥ // ut krāma mahate saubhagāyāsmād āsthānād draviṇodā vājin / vayaꣳ syāma sumatau pṛthivyā agniṃ khaniṣyanta upasthe asyāḥ // ud akramīd draviṇodā vājy arvā'kaḥ sa lokaꣳ sukṛtam pṛthivyāḥ / tataḥ khanema supratīkam agniꣳ suvo ruhāṇā adhi nāka uttame // apo devīr upa sṛja madhumatīr ayakṣmāya prajābhyaḥ / tāsāꣳ sthānād uj jihatām oṣadhayaḥ supippalāḥ // jigharmi
5 agnim manasā ghṛtena pratikṣyantam bhuvanāni viśvā / pṛthuṃ tiraścā vayasā bṛhantaṃ vyaciṣṭham annaꣳ rabhasaṃ vidānam // ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenārakṣasā manasā taj juṣasva / maryaśrī spṛhayadvarṇo agnir nābhimṛśe tanuvā jarhṛṣāṇaḥ // pari vājapatiḥ kavir agnir havyāny akramīt / dadhad ratnāni dāśuṣe // pari tvā'gne puraṃ vayaṃ vipraꣳ sahasya dhīmahi / dhṛṣadvarṇaṃ divedive bhettāram bhaṅgurāvataḥ // tvam agne dyubhis tvam āśuśukṣaṇis tvam adbhyas tvam aśmanas pari / tvaṃ vanebhyas tvam oṣadhībhyas tvaṃ nṛṇāṃ nṛpate jāyase śuciḥ //
4.1.3 anuvāka 3 mṛtkhananam
1 devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām pṛthivyāḥ sadhasthe 'gnim purīṣyam aṅgirasvat khanāmi // jyotiṣmantaṃ tvāgne supratīkam ajasreṇa bhānunā dīdyānam / śivam prajābhyo 'hiꣳsantam pṛthivyāḥ sadhasthe 'gnim purīṣyam aṅgirasvat khanāmi // apām pṛṣṭham asi saprathā urv agnim bhariṣyad aparāvapiṣṭham / vardhamānam maha ā ca puṣkaraṃ divo mātrayā variṇā prathasva // śarma ca stho
2 varma ca stho acchidre bahule ubhe / vyacasvatī saṃ vasāthām bhartam agnim purīṣyam // saṃ vasāthāꣳ suvarvidā samīcī urasā tmanā / agnim antar bhariṣyantī jyotiṣmantam ajasram it // purīṣyo 'si viśvabharāḥ / atharvā tvā prathamo nir amanthad agne tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ // tam u tvā dadhyaṅṅ ṛṣiḥ putra īdhe
3 atharvaṇaḥ / vṛtrahaṇam puraṃdaram // tam u tvā pāthyo vṛṣā sam īdhe dasyuhantamam / dhanaṃjayaꣳ raṇeraṇe // sīda hotaḥ sva u loke cikitvānt sādayā yajñaꣳ sukṛtasya yonau / devāvīr devān haviṣā yajāsy agne bṛhad yajamāne vayo dhāḥ // ni hotā hotṛṣadane vidānas tveṣo dīdivāꣳ asadat sudakṣaḥ / adabdhavratapramatir vasiṣṭhaḥ sahasrambharaḥ śucijihvo agniḥ // saꣳ sīdasva mahāꣳ asi śocasva
4 devavītamaḥ / vi dhūmam agne aruṣam miyedhya sṛja praśasta darśatam // janiṣvā hi jenyo agre ahnām hito hiteṣv aruṣo vaneṣu / damedame sapta ratnā dadhāno 'gnir hotā ni ṣasādā yajīyān //
4.1.4 anuvāka 4 mṛdāharaṇam
1 saṃ te vāyur mātariśvā dadhātūttānāyai hṛdayaṃ yad viliṣṭam / devānāṃ yaś carati prāṇathena tasmai ca devi vaṣaḍ astu tubhyam // sujāto jyotiṣā saha śarma varūtham ā'sadaḥ suvaḥ / vāso agne viśvarūpaꣳ saṃ vyayasva vibhāvaso // ud u tiṣṭha svadhvarāvā no devyā kṛpā / dṛśe ca bhāsā bṛhatā suśukvanir ā'gne yāhi suśastibhiḥ //
2 ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye tiṣṭhā devo na savitā / ūrdhvo vājasya sanitā yad añjibhir vāghadbhir vihvayāmahe // sa jāto garbho asi rodasyor agne cārur vibhṛta oṣadhīṣu / citraḥ śiśuḥ pari tamāꣳsy aktaḥ pra mātṛbhyo adhi kanikradad gāḥ // sthiro bhava vīḍvaṅga āśur bhava vājy arvan / pṛthur bhava suṣadas tvam agneḥ purīṣavāhanaḥ // śivo bhava
3 prajābhyo mānuṣībhyas tvam aṅgiraḥ / mā dyāvāpṛthivī abhi śūśuco mā'ntarikṣam mā vanaspatīn // praitu vājī kanikradan nānadad rāsabhaḥ patvā / bharann agnim purīṣyam mā pādy āyuṣaḥ purā // rāsabho vāṃ kanikradat suyukto vṛṣaṇā rathe / sa vām agnim purīṣyam āśur dūto vahād itaḥ // vṛṣāgniṃ vṛṣaṇam bharann apāṃ garbhaꣳ samudriyam / agna ā yāhi
4 vītaya ṛtaꣳ satyam // oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnim etaꣳ śivam āyantam abhy atra yuṣmān / vyasyan viśvā amatīr arātīr niṣīdan no apa durmatiꣳ hanat // oṣadhayaḥ prati modadhvam enam puṣpāvatīḥ supippalāḥ / ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnaꣳ sadhastham ā'sadat //
4.1.5 anuvāka 5 ukhānirmāṇam

1 vi pājasā pṛthunā śośucāno bādhasva dviṣo rakṣaso amīvāḥ / suśarmaṇo bṛhataḥ śarmaṇi syām agner ahaꣳ suhavasya praṇītau // āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase // yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ // tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ // mitraḥ
2 saꣳsṛjya pṛthivīm bhūmiṃ ca jyotiṣā saha / sujātaṃ jātavedasam agniṃ vaiśvānaraṃ vibhum // ayakṣmāya tvā saꣳ sṛjāmi prajābhyaḥ / viśve tvā devā vaiśvānarāḥ saꣳ sṛjantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvat // rudrāḥ sambhṛtya pṛthivīm bṛhaj jyotiḥ sam īdhire / teṣām bhānur ajasra ic chukro deveṣu rocate // saꣳsṛṣṭāṃ vasubhī rudrair dhīraiḥ karmaṇyām mṛdam / hastābhyām mṛdvīṃ kṛtvā sinīvālī karotu
3 tām // sinīvalī sukapardā sukurīrā svaupaśā / sā tubhyam adite maha okhāṃ dadhātu hastayoḥ // ukhāṃ karotu śaktyā bāhubhyām aditir dhiyā / mātā putraṃ yathopasthe sā'gnim bibhartu garbha ā // makhasya śiro 'si yajñasya pade sthaḥ / vasavas tvā kṛṇvantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvat pṛthivyasi rudrās tvā kṛṇvantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad antarikṣam asi
4 ādityās tvā kṛṇvantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad dyaur asi viśve tvā devā vaiśvānarāḥ kṛṇvantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad diśo 'si dhruvāsi dhārayā mayi prajāꣳ rāyas poṣaṃ gaupatyaꣳ suvīryaꣳ sajātān yajamānāya / adityai rāsnā'si / aditis te bilaṃ gṛhṇātu pāṅktena chandasā'ṅgirasvat / kṛtvāya sā mahīm ukhām mṛnmayīṃ yonim agnaye / tām putrebhyaḥ sam prāyacchad aditiḥ śrapayān iti //
4.1.6 anuvāka 6 ukhāsaṃskāraḥ
1 vasavas tvā dhūpayantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvad rudrās tvā dhūpayantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad ādityās tvā dhūpayantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad viśve tvā devā vaiśvānarā dhūpayantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad indras tvā dhūpayatv aṅgirasvad viṣṇus tvā dhūpayatv aṅgirasvad varuṇas tvā dhūpayatv aṅgirasvat / aditis tvā devī viśvadevyāvatī pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvat khanatv avaṭa devānāṃ tvā patnīr
2 devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvad dadhatūkhe dhiṣaṇās tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvad abhīndhatām ukhe gnās tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvac chrapayantūkhe varūtrayo janayas tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvat pacantūkhe / mitraitām ukhām pacaiṣā mā bhedi / etāṃ te pari dadāmy abhittyai abhīmām
3 mahinā divam mitro babhūva saprathāḥ / uta śravasā pṛthivīm // mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasim / dyumnaṃ citraśravastamam // devas tvā savitod vapatu supāṇiḥ svaṅguriḥ / subāhur uta śaktyā // apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa / ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam // vasavas tvā'' cchṛndantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvad rudrās tvā'' cchṛndantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad ādityās tvā'' cchṛndantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad viśve tvā devā vaiśvānarā ā cchṛndantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvat //
4.1.7 anuvāka 7 paśvaṅgabhūtā āgnikyaḥ sāmidhenyaḥ
1 samās tvāgna ṛtavo vardhayantu saṃvatsarā ṛṣayo yāni satyā / saṃ divyena dīdihi rocanena viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyāḥ // saṃ cedhyasvāgne pra ca bodhayainam uc ca tiṣṭha mahate saubhagāya / mā ca ṛṣad upasattā te agne brahmāṇas te yaśasaḥ santu mā'nye // tvām agne vṛṇate brāhmaṇā ime śivo agne
2 saṃvaraṇe bhavā naḥ / sapatnahā no abhimātijic ca sve gaye jāgṛhy aprayucchan // ihaivāgne adhi dhārayā rayim mā tvā ni kran pūrvacito nikāriṇaḥ / kṣatram agne suyamam astu tubhyam upasattā vardhatāṃ te aniṣṭṛtaḥ // kṣatreṇāgne svāyuḥ saꣳ rabhasva mitreṇāgne mitradheye yatasva / sajātānām madhyamasthā edhi rājñām agne vihavyo dīdihīha // ati
3 niho ati sridho 'ty acittim aty arātim agne / viśvā hy agne duritā sahasvāthāsmabhyaꣳ sahavīrāꣳ rayiṃ dāḥ // anādhṛṣyo jātavedā aniṣṭṛto virāḍ agne kṣatrabhṛd dīdihīha / viśvā āśāḥ pramuñcan mānuṣīr bhiyaḥ śivābhir adya pari pāhi no vṛdhe // bṛhaspate savitar bodhayainaꣳ saꣳśitaṃ cit saṃtarāꣳ saꣳ śiśādhi / vardhayainam mahate saubhagāya /
4 viśva enam anu madantu devāḥ // amutrabhūyād adha yad yamasya bṛhaspate abhiśaster amuñcaḥ / praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād devānām agne bhiṣajā śacībhiḥ // ud vayaṃ tamasas pari paśyanto jyotir uttaram / devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam //
4.1.8 anuvāka 8 āprīnāmikāḥ prayājayājyāḥ
1 ūrdhvā asya samidho bhavanty ūrdhvā śukrā śocīꣳṣy agneḥ / dyumattamā supratīkasya sūnoḥ // tanūnapād asuro viśvavedā devo deveṣu devaḥ / patha ā'nakti madhvā ghṛtena // madhvā yajñaṃ nakṣase prīṇāno narāśaꣳso agne / sukṛd devaḥ savitā viśvavāraḥ // acchāyam eti śavasā ghṛteneḍāno vahnir namasā / agniꣳ sruco adhvareṣu prayatsu //
sa yakṣad asya mahimānam agneḥ sa
2 ī mandrāsu prayasaḥ / vasuś cetiṣṭho vasudhātamaś ca // dvāro devīr anv asya viśve vratā dadante agneḥ / uruvyacaso dhāmnā patyamānāḥ // te asya yoṣaṇe divye na yonāv uṣāsānaktā / imaṃ yajñam avatām adhvaraṃ naḥ // daivyā hotārāv ūrdhvam adhvaraṃ no 'gner jihvām abhi gṛṇītam / kṛṇutaṃ naḥ sviṣṭim // tisro devīr barhir edaꣳ sadantv iḍā sarasvatī
3 bhāratī mahī gṛṇānā // tan nas turīpam adbhutam purukṣu tvaṣṭā suvīram / rāyas poṣaṃ vi ṣyatu nābhim asme // vanaspate 'va sṛjā rarāṇas tmanā deveṣu / agnir havyaꣳ śamitā sūdayāti // agne svāhā kṛṇuhi jātaveda indrāya havyam / viśve devā havir idaṃ juṣantām // hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgre bhūtasya jātaḥ patir eka āsīt / sa dādhāra pṛthivīṃ dyām
4 utemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema // yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika id rājā jagato babhūva / ya īśe asya dvipadaś catuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ / yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraꣳ rasayā sahā
5 huḥ / yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema // yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyekṣetām manasā rejamāne / yatrādhi sūra uditau vyeti kasmai devāya haviṣā vidhema // yena dyaur ugrā pṛthivī ca dṛḍhe yena suvaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ / yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // āpo ha yan mahatīr viśvamā
6 yan dakṣaṃ dadhānā janayantīr agnim / tato devānāṃ nir avartatāsur ekaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // yaś cid āpo mahinā paryapaśyad dakṣaṃ dadhānā janayantīr agnim / yo deveṣv adhi deva eka āsīt kasmai devāya haviṣā vidhema //
4.1.9 anuvāka 9 agnyutpādanam

1 ākūtim agnim prayujaꣳ svāhā mano medhām agnim prayujaꣳ svāhā cittaṃ vijñātam agnim prayujaꣳ svāhā vāco vidhṛtim agnim prayujaꣳ svāhā prajāpataye manave svāhāgnaye vaiśvānarāya svāhā viśve devasya netur marto vṛṇīta sakhyaṃ viśve rāya iṣudhyasi dyumnaṃ vṛṇīta puṣyase svāhā mā su bhitthā mā su riṣo dṛꣳhasva vīḍayasva su / amba dhṛṣṇu vīrayasvā
2 gniś cedaṃ kariṣyathaḥ // dṛꣳhasva devi pṛthivi svastaya āsurī māyā svadhayā kṛtāsi / juṣṭaṃ devānāṃ idam astu havyam ariṣṭā tvam ud ihi yajñe asmin // mitraitām ukhāṃ tapaiṣā mā bhedi / etām te pari dadāmy abhittyai / drvannaḥ sarpirāsutiḥ pratno hotā vareṇyaḥ / sahasas putro adbhutaḥ // parasyā adhi saṃvato 'varāꣳ abhy ā
3 tara / yatrāham asmi tāꣳ ava // paramasyāḥ parāvato rohidaśva ihā gahi / purīṣyaḥ purupriyo 'gne tvaṃ tarā mṛdhaḥ // sīda tvam mātur asyā upasthe viśvāny agne vayunāni vidvān / mainām arciṣā mā tapasā'bhi śūśuco 'ntar asyāꣳ śukrajyotir vi bhāhi // antar agne rucā tvam ukhāyai sadane sve / tasyās tvaꣳ harasā tapañ jātavedaḥ śivo bhava // śivo bhūtvā mahyam agne 'tho sīda śivas tvam / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ //
4.1.10 anuvāka 10 agnidhāraṇam
1 yad agne yāni kāni cā te dārūṇi dadhmasi / tad astu tubhyam id ghṛtaṃ taj juṣasva yaviṣṭhya // yad atty upajihvikā yad vamro atisarpati / sarvaṃ tad astu te ghṛtaṃ taj juṣasva yaviṣṭhya // rātriꣳrātrim aprayāvam bharatno 'śvāyeva tiṣṭhate ghāsam asmai / rāyas poṣeṇa sam iṣā madanto 'gne mā te prativeśā riṣāma // nābhā
2 pṛthivyāḥ samidhānam agniꣳ rāyas poṣāya bṛhate havāmahe / irammadam bṛhadukthaṃ yajatraṃ jetāram agnim pṛtanāsu sāsahim // yāḥ senā abhītvarīr āvyādhinīr ugaṇā uta / ye stenā ye ca taskarās tāꣳs te agne 'pi dadhāmy āsye // daꣳṣṭrābhyām malimlūñ jambhyais taskarāꣳ uta / hanūbhyāꣳ stenān bhagavas tāꣳs tvaṃ khāda sukhāditān // ye janeṣu malimlava stenāsas taskarā vane / ye
3 kakṣeṣv aghāyavas tāꣳs te dadhāmi jambhayoḥ // yo asmabhyam arātīyād yaś ca no dveṣate janaḥ / nindād yo asmān dipsāc ca sarvaṃ tam masmasā kuru // saꣳśitam me brahma saꣳśitaṃ vīryam balam / saꣳśitam kṣatraṃ jiṣṇu yasyāham asmi purohitaḥ // ud eṣām bāhū atiram ud varca ud ū balam / kṣiṇomi brahmaṇāmitrān un nayāmi
4 svāꣳ aham / dṛśāno rukma urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ / agnir amṛto abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur ajanayat suretāḥ // viśvā rūpāṇi prati muñcate kaviḥ prāsāvīd bhadraṃ dvipade catuṣpade / vi nākam akhyat savitā vareṇyo 'nu prayāṇam uṣaso vi rājati // naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśum ekaꣳ samīcī / dyāvā kṣāmā rukmaḥ
5 antar vi bhāti devā agniṃ dhārayan draviṇodāḥ // suparṇo 'si garutmān trivṛt te śiro gāyatraṃ cakṣuḥ stoma ātmā sāma te tanūr vāmadevyam bṛhadrathantare pakṣau yajñāyajñiyam pucchaṃ chandāꣳsy aṅgāni dhiṣṇiyāḥ śaphā yajūꣳṣi nāma / suparṇo 'si garutmān divaṃ gaccha suvaḥ pata //
4.1.11 anuvāka 11 cāturmāsyeṣu vaiśvadeve yājyānuvākyāḥ
1 agne yaṃ yajñam adhvaraṃ viśvataḥ paribhūr asi / sa id deveṣu gacchati // soma yās te mayobhuva ūtayaḥ santi dāśuṣe / tābhir no 'vitā bhava // agnir mūrdhā bhuvaḥ / tvaṃ naḥ soma yā te dhāmāni / tat savitur vareṇyam bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt // acittī yac cakṛmā daivye jane dīnair dakṣaiḥ prabhūtī pūruṣatvatā
2 deveṣu ca savitar mānuṣeṣu ca tvaṃ no atra suvatād anāgasaḥ // codayitrī sūnṛtānāṃ cetantī sumatīnām / yajñaṃ dadhe sarasvatī // pāvīravī kanyā citrāyuḥ sarasvatī vīrapatnī dhiyaṃ dhāt / gnābhir achidraꣳ śaraṇaꣳ sajoṣā durādharṣaṃ gṛṇate śarma yaꣳsat // pūṣā gā anv etu naḥ pūṣā rakṣatv arvataḥ / pūṣā vājaꣳ sanotu naḥ // śukraṃ te anyad yajataṃ te anyat
3 viṣurūpe ahanī dyaur ivāsi / viśvā hi māyā avasi svadhāvo bhadrā te pūṣann iha rātir astu // te 'vardhanta svatavaso mahitvanā nākaṃ tasthur uru cakrire sadaḥ / viṣṇur yad dhā''vad vṛṣaṇam madacyutaṃ vayo na sīdann adhi barhiṣi priye / pra citram arkaṃ gṛṇate turāya mārutāya svatavase bharadhvam / ye sahāꣳsi sahasā sahante
4 rejate agne pṛthivī makhebhyaḥ // viśve devā / viśve devāḥ / dyāvā naḥ pṛthivī imaꣳ sidhram adya divispṛśam / yajñaṃ deveṣu yacchatām // pra pūrvaje pitarā navyasībhir gīrbhiḥ kṛṇudhvaꣳ sadane ṛtasya / ā no dyāvāpṛthivī daivyena janena yātam mahi vāṃ varūtham // agniꣳ stomena bodhaya samidhāno amartyam / havyā deveṣu no dadhat // sa havyavāḍ amartya uśig dūtaś canohitaḥ / agnir dhiyā sam ṛṇvati // śaṃ no bhavantu vājevāje //  vai devikāś chandāꣳsīva khalu vai ruk chandobhir evāsmin rucaṃ dadhāti kṣīre bhavanti rucam evāsmin dadhati madhyato dhātāraṃ karoti madhyata evainaꣳ ruco dadhāti gāyatrī vā anumatis triṣṭug rākā jagatī sinīvāly anuṣṭup kuhūr dhātā vaṣaṭkāraḥ pūrvapakṣo rākāparapakṣaḥ kuhūr amāvāsyā sinīvalī paurṇamāsy anumatiś candramā dhātā / aṣṭau
7 vasavo 'ṣṭākṣarā gāyatry ekādaśa rudrā ekādaśākṣarā triṣṭub dvādaśādityā dvādaśākṣarā jagatī prajāpatir anuṣṭub dhātā vaṣaṭkāraḥ / etad vai devikāḥ sarvāṇi ca chandāꣳsi sarvāś ca devatā vaṣaṭkāras tā yat saha sarvā nirvaped īśvarā enam pradaho dve prathame nirupya dhātus tṛtīyaṃ nir vapet tatho evottare nir vapet tathainaṃ na pra dahanty atho yasmai kāmāya nirupyante tam evābhir upāpnoti //
4.1.1 anuvāka

abhryādānam

yuñjānaḥ prathamam manas tattvāya savitā dhiyaḥ / agniṃ jyotir nicāyya pṛthivyā adhy ābharat //
yuktvāya manasā devānt suvar yato dhiyā divam / bṛhaj jyotiḥ kariṣyataḥ savitā pra suvati tān //
yuktena manasā vayaṃ devasya savituḥ save / suvargeyāya śaktyai //
yuñjate mana uta yuñjate dhiyo viprā viprasya bṛhato vipaścitaḥ / vi hotrā dadhe vayunāvid eka it

mahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ //
yuje vām brahma pūrvyaṃ namobhir vi ślokā yanti pathyeva sūrāḥ / śṛṇvanti viśve amṛtasya putrā ā ye dhāmāni divyāni tasthuḥ //
yasya prayāṇam anv anya id yayur devā devasya mahimānam arcataḥ / yaḥ pārthivāni vimame sa etaśo rajāꣳsi devaḥ savitā mahitvanā //
deva savitaḥ pra suva yajñam pra suva

yajñapatim bhagāya divyo gandharvaḥ ketapūḥ ketaṃ naḥ punātu vācas patir vācam adya svadāti naḥ //
imaṃ no deva savitar yajñam pra suva devāyuvaꣳ sakhividaꣳ satrājitaṃ dhanajitaꣳ suvarjitam //
ṛcā stomaꣳ sam ardhaya gāyatreṇa rathaṃtaram / bṛhad gāyatravartani //
devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām gāyatreṇa chandasā dade 'ṅgirasvat /
abhrir asi nāri

rasi pṛthivyāḥ sadhasthād agnim purīṣyam aṅgirasvad ā bhara traiṣṭubhena tvā chandasā ''dade 'ṅgirasvat /
babhrir asi nārir asi tvayā vayaꣳ sadhastha ā'gniꣳ śakema khanitum purīṣyaṃ jāgatena tvā chandasā dade 'ṅgirasvat /
hasta ādhāya savitā bibhrad abhriꣳ hiraṇyayīm / tayā jyotir ajasram id agniṃ khātvī na ā bharā'nuṣṭubhena tvā chandasā '' dade 'ṅgirasvat //
4.1.2 anuvāka

mṛdākrāntiḥ

imām agṛbhṇan raśanām ṛtasya pūrva āyuṣi vidatheṣu kavyā / tayā devāḥ sutam ā babhūvur ṛtasya sāmant saram ārapantī //
pratūrtaṃ vājinn ā drava variṣṭhām anu saṃvatam /
divi te janma paramam antarikṣe nābhiḥ pṛthivyām adhi yoniḥ //
yuñjāthāꣳ rāsabhaṃ yuvam asmin yāme vṛṣaṇvasū / agnim bharantam asmayum //
yogeyoge tavastaraṃ vāje-vāje havāmahe / sakhāya indramūtaye //
pratūrvan

ehy avakrāmann aśastī rudrasya gāṇapatyān mayobhūr ehi / urv antarikṣam anv ihi svastigavyūtir abhayāni kṛṇvan //
pūṣṇā sayujā saha pṛthivyāḥ sadhasthād agnim puriṣyam aṅgirasvad acchehi /
agnim purīṣyam aṅgirasvad acchemaḥ /
agnim purīṣyam aṅgirasvad bhariṣyāmaḥ /
agnim purīṣyam aṅgirasvad bharāmaḥ /
anv agnir uṣasām agram akhyad anv ahāni prathamo jātavedāḥ / anu sūryasya

purutrā ca raśmīn anu dyāvāpṛthivī ā tatāna //
āgatya vājy adhvanaḥ sarvā mṛdho vi dhūnute / agniꣳ sadhasthe mahati cakṣuṣā ni cikīṣate //
ākramya vājin pṛthivīm agnim iccha rucā tvam / bhūyā vṛtvāya no brūhi yataḥ khanāma taṃ vayam //
dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ātmāntarikṣaꣳ samudras te yoniḥ / vikhyāya cakṣuṣā tvam abhi tiṣṭha

pṛtanyataḥ //
ut krāma mahate saubhagāyāsmād āsthānād draviṇodā vājin / vayaꣳ syāma sumatau pṛthivyā agniṃ khaniṣyanta upasthe asyāḥ //
ud akramīd draviṇodā vājy arvā'kaḥ sa lokaꣳ sukṛtam pṛthivyāḥ / tataḥ khanema supratīkam agniꣳ suvo ruhāṇā adhi nāka uttame //
apo devīr upa sṛja madhumatīr ayakṣmāya prajābhyaḥ / tāsāꣳ sthānād uj jihatām oṣadhayaḥ supippalāḥ //
jigharmi

agnim manasā ghṛtena pratikṣyantam bhuvanāni viśvā / pṛthuṃ tiraścā vayasā bṛhantaṃ vyaciṣṭham annaꣳ rabhasaṃ vidānam //
ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenārakṣasā manasā taj juṣasva / maryaśrī spṛhayadvarṇo agnir nābhimṛśe tanuvā jarhṛṣāṇaḥ //
pari vājapatiḥ kavir agnir havyāny akramīt / dadhad ratnāni dāśuṣe //
pari tvā'gne puraṃ vayaṃ vipraꣳ sahasya dhīmahi / dhṛṣadvarṇaṃ divedive bhettāram bhaṅgurāvataḥ //
tvam agne dyubhis tvam āśuśukṣaṇis tvam adbhyas tvam aśmanas pari / tvaṃ vanebhyas tvam oṣadhībhyas tvaṃ nṛṇāṃ nṛpate jāyase śuciḥ //
4.1.3 anuvāka

mṛtkhananam

devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām pṛthivyāḥ sadhasthe 'gnim purīṣyam aṅgirasvat khanāmi //
jyotiṣmantaṃ tvāgne supratīkam ajasreṇa bhānunā dīdyānam / śivam prajābhyo 'hiꣳsantam pṛthivyāḥ sadhasthe 'gnim purīṣyam aṅgirasvat khanāmi //
apām pṛṣṭham asi saprathā urv agnim bhariṣyad aparāvapiṣṭham / vardhamānam maha ā ca puṣkaraṃ divo mātrayā variṇā prathasva //
śarma ca stho

varma ca stho acchidre bahule ubhe / vyacasvatī saṃ vasāthām bhartam agnim purīṣyam //
saṃ vasāthāꣳ suvarvidā samīcī urasā tmanā / agnim antar bhariṣyantī jyotiṣmantam ajasram it //
purīṣyo 'si viśvabharāḥ / atharvā tvā prathamo nir amanthad agne
tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ //
tam u tvā dadhyaṅṅ ṛṣiḥ putra īdhe

atharvaṇaḥ / vṛtrahaṇam puraṃdaram //
tam u tvā pāthyo vṛṣā sam īdhe dasyuhantamam / dhanaṃjayaꣳ raṇeraṇe //
sīda hotaḥ sva u loke cikitvānt sādayā yajñaꣳ sukṛtasya yonau / devāvīr devān haviṣā yajāsy agne bṛhad yajamāne vayo dhāḥ //
ni hotā hotṛṣadane vidānas tveṣo dīdivāꣳ asadat sudakṣaḥ / adabdhavratapramatir vasiṣṭhaḥ sahasrambharaḥ śucijihvo agniḥ //
saꣳ sīdasva mahāꣳ asi śocasva

devavītamaḥ / vi dhūmam agne aruṣam miyedhya sṛja praśasta darśatam //
janiṣvā hi jenyo agre ahnām hito hiteṣv aruṣo vaneṣu / damedame sapta ratnā dadhāno 'gnir hotā ni ṣasādā yajīyān //
4.1.4 anuvāka

mṛdāharaṇam

saṃ te vāyur mātariśvā dadhātūttānāyai hṛdayaṃ yad viliṣṭam / devānāṃ yaś carati prāṇathena tasmai ca devi vaṣaḍ astu tubhyam //
sujāto jyotiṣā saha śarma varūtham ā'sadaḥ suvaḥ / vāso agne viśvarūpaꣳ saṃ vyayasva vibhāvaso //
ud u tiṣṭha svadhvarāvā no devyā kṛpā / dṛśe ca bhāsā bṛhatā suśukvanir ā'gne yāhi suśastibhiḥ

ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye tiṣṭhā devo na savitā / ūrdhvo vājasya sanitā yad añjibhir vāghadbhir vihvayāmahe //
sa jāto garbho asi rodasyor agne cārur vibhṛta oṣadhīṣu / citraḥ śiśuḥ pari tamāꣳsy aktaḥ pra mātṛbhyo adhi kanikradad gāḥ //
sthiro bhava vīḍvaṅga āśur bhava vājy arvan / pṛthur bhava suṣadas tvam agneḥ purīṣavāhanaḥ //
śivo bhava

prajābhyo mānuṣībhyas tvam aṅgiraḥ / mā dyāvāpṛthivī abhi śūśuco mā'ntarikṣam mā vanaspatīn //
praitu vājī kanikradan nānadad rāsabhaḥ patvā / bharann agnim purīṣyam mā pādy āyuṣaḥ purā //
rāsabho vāṃ kanikradat suyukto vṛṣaṇā rathe / sa vām agnim purīṣyam āśur dūto vahād itaḥ //
vṛṣāgniṃ vṛṣaṇam bharann apāṃ garbhaꣳ samudriyam / agna ā yāhi

vītaya ṛtaꣳ satyam //
oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnim etaꣳ śivam āyantam abhy atra yuṣmān / vyasyan viśvā amatīr arātīr niṣīdan no apa durmatiꣳ hanat //
oṣadhayaḥ prati modadhvam enam puṣpāvatīḥ supippalāḥ / ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnaꣳ sadhastham ā'sadat //
4.1.5 anuvāka

ukhānirmāṇam

vi pājasā pṛthunā śośucāno bādhasva dviṣo rakṣaso amīvāḥ / suśarmaṇo bṛhataḥ śarmaṇi syām agner ahaꣳ suhavasya praṇītau //
āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase //
yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ //
tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ //
mitraḥ

saꣳsṛjya pṛthivīm bhūmiṃ ca jyotiṣā saha / sujātaṃ jātavedasam agniṃ vaiśvānaraṃ vibhum //
ayakṣmāya tvā saꣳ sṛjāmi prajābhyaḥ / viśve tvā devā vaiśvānarāḥ saꣳ sṛjantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvat //
rudrāḥ sambhṛtya pṛthivīm bṛhaj jyotiḥ sam īdhire / teṣām bhānur ajasra ic chukro deveṣu rocate //
saꣳsṛṣṭāṃ vasubhī rudrair dhīraiḥ karmaṇyām mṛdam / hastābhyām mṛdvīṃ kṛtvā sinīvālī karotu

tām //
sinīvalī sukapardā sukurīrā svaupaśā / sā tubhyam adite maha okhāṃ dadhātu hastayoḥ //
ukhāṃ karotu śaktyā bāhubhyām aditir dhiyā / mātā putraṃ yathopasthe sā'gnim bibhartu garbha ā //
makhasya śiro 'si
yajñasya pade sthaḥ /
vasavas tvā kṛṇvantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvat pṛthivyasi rudrās tvā kṛṇvantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad antarikṣam asi

ādityās tvā kṛṇvantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad dyaur asi viśve tvā devā vaiśvānarāḥ kṛṇvantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad diśo 'si dhruvāsi dhārayā mayi prajāꣳ rāyas poṣaṃ gaupatyaꣳ suvīryaꣳ sajātān yajamānāya /
adityai rāsnā'si /
aditis te bilaṃ gṛhṇātu pāṅktena chandasā'ṅgirasvat /
kṛtvāya sā mahīm ukhām mṛnmayīṃ yonim agnaye / tām putrebhyaḥ sam prāyacchad aditiḥ śrapayān iti //
4.1.6 anuvāka

ukhāsaṃskāraḥ

vasavas tvā dhūpayantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvad rudrās tvā dhūpayantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad ādityās tvā dhūpayantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad viśve tvā devā vaiśvānarā dhūpayantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad indras tvā dhūpayatv aṅgirasvad viṣṇus tvā dhūpayatv aṅgirasvad varuṇas tvā dhūpayatv aṅgirasvat /
aditis tvā devī viśvadevyāvatī pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvat khanatv avaṭa
devānāṃ tvā patnīr

devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvad dadhatūkhe
dhiṣaṇās tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvad abhīndhatām ukhe gnās tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvac chrapayantūkhe varūtrayo janayas tvā devīr viśvadevyāvatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe 'ṅgirasvat pacantūkhe /
mitraitām ukhām pacaiṣā mā bhedi /
etāṃ te pari dadāmy abhittyai
abhīmām

mahinā divam mitro babhūva saprathāḥ / uta śravasā pṛthivīm //
mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasim / dyumnaṃ citraśravastamam //
devas tvā savitod vapatu supāṇiḥ svaṅguriḥ / subāhur uta śaktyā //
apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa / ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam //
vasavas tvā'' cchṛndantu gāyatreṇa chandasā'ṅgirasvad rudrās tvā'' cchṛndantu traiṣṭubhena chandasā'ṅgirasvad ādityās tvā'' cchṛndantu jāgatena chandasā'ṅgirasvad viśve tvā devā vaiśvānarā ā cchṛndantv ānuṣṭubhena chandasā'ṅgirasvat //
4.1.7 anuvāka

paśvaṅgabhūtā āgnikyaḥ sāmidhenyaḥ

samās tvāgna ṛtavo vardhayantu saṃvatsarā ṛṣayo yāni satyā / saṃ divyena dīdihi rocanena viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyāḥ //
saṃ cedhyasvāgne pra ca bodhayainam uc ca tiṣṭha mahate saubhagāya / mā ca ṛṣad upasattā te agne brahmāṇas te yaśasaḥ santu mā'nye //
tvām agne vṛṇate brāhmaṇā ime śivo agne

saṃvaraṇe bhavā naḥ / sapatnahā no abhimātijic ca sve gaye jāgṛhy aprayucchan //
ihaivāgne adhi dhārayā rayim mā tvā ni kran pūrvacito nikāriṇaḥ / kṣatram agne suyamam astu tubhyam upasattā vardhatāṃ te aniṣṭṛtaḥ //
kṣatreṇāgne svāyuḥ saꣳ rabhasva mitreṇāgne mitradheye yatasva / sajātānām madhyamasthā edhi rājñām agne vihavyo dīdihīha //
ati

niho ati sridho 'ty acittim aty arātim agne / viśvā hy agne duritā sahasvāthāsmabhyaꣳ sahavīrāꣳ rayiṃ dāḥ //
anādhṛṣyo jātavedā aniṣṭṛto virāḍ agne kṣatrabhṛd dīdihīha / viśvā āśāḥ pramuñcan mānuṣīr bhiyaḥ śivābhir adya pari pāhi no vṛdhe //
bṛhaspate savitar bodhayainaꣳ saꣳśitaṃ cit saṃtarāꣳ saꣳ śiśādhi / vardhayainam mahate saubhagāya

viśva enam anu madantu devāḥ //
amutrabhūyād adha yad yamasya bṛhaspate abhiśaster amuñcaḥ / praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād devānām agne bhiṣajā śacībhiḥ //
ud vayaṃ tamasas pari paśyanto jyotir uttaram / devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam //
4.1.8 anuvāka

āprīnāmikāḥ prayājayājyāḥ

ūrdhvā asya samidho bhavanty ūrdhvā śukrā śocīꣳṣy agneḥ / dyumattamā supratīkasya sūnoḥ //
tanūnapād asuro viśvavedā devo deveṣu devaḥ / patha ā'nakti madhvā ghṛtena //
madhvā yajñaṃ nakṣase prīṇāno narāśaꣳso agne / sukṛd devaḥ savitā viśvavāraḥ //
acchāyam eti śavasā ghṛteneḍāno vahnir namasā / agniꣳ sruco adhvareṣu prayatsu //
sa yakṣad asya mahimānam agneḥ sa

ī mandrāsu prayasaḥ / vasuś cetiṣṭho vasudhātamaś ca //
dvāro devīr anv asya viśve vratā dadante agneḥ / uruvyacaso dhāmnā patyamānāḥ //
te asya yoṣaṇe divye na yonāv uṣāsānaktā / imaṃ yajñam avatām adhvaraṃ naḥ //
daivyā hotārāv ūrdhvam adhvaraṃ no 'gner jihvām abhi gṛṇītam / kṛṇutaṃ naḥ sviṣṭim //
tisro devīr barhir edaꣳ sadantv iḍā sarasvatī

bhāratī mahī gṛṇānā //
tan nas turīpam adbhutam purukṣu tvaṣṭā suvīram / rāyas poṣaṃ vi ṣyatu nābhim asme //
vanaspate 'va sṛjā rarāṇas tmanā deveṣu / agnir havyaꣳ śamitā sūdayāti //
agne svāhā kṛṇuhi jātaveda indrāya havyam / viśve devā havir idaṃ juṣantām //
hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgre bhūtasya jātaḥ patir eka āsīt / sa dādhāra pṛthivīṃ dyām

utemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema //
yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika id rājā jagato babhūva / ya īśe asya dvipadaś catuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ / yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
yasyeme himavanto mahitvā yasya samudraꣳ rasayā sahā

huḥ / yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema //
yaṃ krandasī avasā tastabhāne abhyekṣetām manasā rejamāne / yatrādhi sūra uditau vyeti kasmai devāya haviṣā vidhema //
yena dyaur ugrā pṛthivī ca dṛḍhe yena suvaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ / yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
āpo ha yan mahatīr viśvamā

yan dakṣaṃ dadhānā janayantīr agnim / tato devānāṃ nir avartatāsur ekaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
yaś cid āpo mahinā paryapaśyad dakṣaṃ dadhānā janayantīr agnim / yo deveṣv adhi deva eka āsīt kasmai devāya haviṣā vidhema //
4.1.9 anuvāka

agnyutpādanam

ākūtim agnim prayujaꣳ svāhā mano medhām agnim prayujaꣳ svāhā cittaṃ vijñātam agnim prayujaꣳ svāhā vāco vidhṛtim agnim prayujaꣳ svāhā prajāpataye manave svāhāgnaye vaiśvānarāya svāhā
viśve devasya netur marto vṛṇīta sakhyaṃ viśve rāya iṣudhyasi dyumnaṃ vṛṇīta puṣyase svāhā
mā su bhitthā mā su riṣo dṛꣳhasva vīḍayasva su / amba dhṛṣṇu vīrayasvā

gniś cedaṃ kariṣyathaḥ //
dṛꣳhasva devi pṛthivi svastaya āsurī māyā svadhayā kṛtāsi / juṣṭaṃ devānāṃ idam astu havyam ariṣṭā tvam ud ihi yajñe asmin //
mitraitām ukhāṃ tapaiṣā mā bhedi /
etām te pari dadāmy abhittyai /
drvannaḥ sarpirāsutiḥ pratno hotā vareṇyaḥ / sahasas putro adbhutaḥ //
parasyā adhi saṃvato 'varāꣳ abhy ā

tara / yatrāham asmi tāꣳ ava //
paramasyāḥ parāvato rohidaśva ihā gahi / purīṣyaḥ purupriyo 'gne tvaṃ tarā mṛdhaḥ //
sīda tvam mātur asyā upasthe viśvāny agne vayunāni vidvān / mainām arciṣā mā tapasā'bhi śūśuco 'ntar asyāꣳ śukrajyotir vi bhāhi //
antar agne rucā tvam ukhāyai sadane sve / tasyās tvaꣳ harasā tapañ jātavedaḥ śivo bhava //
śivo bhūtvā mahyam agne 'tho sīda śivas tvam / śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svāṃ yonim ihāsadaḥ //
4.1.10 anuvāka

agnidhāraṇam

yad agne yāni kāni cā te dārūṇi dadhmasi / tad astu tubhyam id ghṛtaṃ taj juṣasva yaviṣṭhya //
yad atty upajihvikā yad vamro atisarpati / sarvaṃ tad astu te ghṛtaṃ taj juṣasva yaviṣṭhya //
rātriꣳrātrim aprayāvam bharatno 'śvāyeva tiṣṭhate ghāsam asmai / rāyas poṣeṇa sam iṣā madanto 'gne mā te prativeśā riṣāma //
nābhā

pṛthivyāḥ samidhānam agniꣳ rāyas poṣāya bṛhate havāmahe / irammadam bṛhadukthaṃ yajatraṃ jetāram agnim pṛtanāsu sāsahim //
yāḥ senā abhītvarīr āvyādhinīr ugaṇā uta / ye stenā ye ca taskarās tāꣳs te agne 'pi dadhāmy āsye //
daꣳṣṭrābhyām malimlūñ jambhyais taskarāꣳ uta / hanūbhyāꣳ stenān bhagavas tāꣳs tvaṃ khāda sukhāditān //
ye janeṣu malimlava stenāsas taskarā vane / ye

kakṣeṣv aghāyavas tāꣳs te dadhāmi jambhayoḥ //
yo asmabhyam arātīyād yaś ca no dveṣate janaḥ / nindād yo asmān dipsāc ca sarvaṃ tam masmasā kuru //
saꣳśitam me brahma saꣳśitaṃ vīryam balam / saꣳśitam kṣatraṃ jiṣṇu yasyāham asmi purohitaḥ //
ud eṣām bāhū atiram ud varca ud ū balam / kṣiṇomi brahmaṇāmitrān un nayāmi

svāꣳ aham /
dṛśāno rukma urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ / agnir amṛto abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur ajanayat suretāḥ //
viśvā rūpāṇi prati muñcate kaviḥ prāsāvīd bhadraṃ dvipade catuṣpade / vi nākam akhyat savitā vareṇyo 'nu prayāṇam uṣaso vi rājati //
naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśum ekaꣳ samīcī / dyāvā kṣāmā rukmaḥ

antar vi bhāti devā agniṃ dhārayan draviṇodāḥ //
suparṇo 'si garutmān trivṛt te śiro gāyatraṃ cakṣuḥ stoma ātmā sāma te tanūr vāmadevyam bṛhadrathantare pakṣau yajñāyajñiyam pucchaṃ chandāꣳsy aṅgāni dhiṣṇiyāḥ śaphā yajūꣳṣi nāma /
suparṇo 'si garutmān divaṃ gaccha suvaḥ pata //
4.1.11 anuvāka

cāturmāsyeṣu vaiśvadeve yājyānuvākyāḥ

agne yaṃ yajñam adhvaraṃ viśvataḥ paribhūr asi / sa id deveṣu gacchati //
soma yās te mayobhuva ūtayaḥ santi dāśuṣe / tābhir no 'vitā bhava //
agnir mūrdhā
bhuvaḥ /
tvaṃ naḥ soma
yā te dhāmāni /
tat savitur vareṇyam bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt //
acittī yac cakṛmā daivye jane dīnair dakṣaiḥ prabhūtī pūruṣatvatā

deveṣu ca savitar mānuṣeṣu ca tvaṃ no atra suvatād anāgasaḥ //
codayitrī sūnṛtānāṃ cetantī sumatīnām / yajñaṃ dadhe sarasvatī //
pāvīravī kanyā citrāyuḥ sarasvatī vīrapatnī dhiyaṃ dhāt / gnābhir achidraꣳ śaraṇaꣳ sajoṣā durādharṣaṃ gṛṇate śarma yaꣳsat //
pūṣā gā anv etu naḥ pūṣā rakṣatv arvataḥ / pūṣā vājaꣳ sanotu naḥ //
śukraṃ te anyad yajataṃ te anyat

viṣurūpe ahanī dyaur ivāsi / viśvā hi māyā avasi svadhāvo bhadrā te pūṣann iha rātir astu //
te 'vardhanta svatavaso mahitvanā nākaṃ tasthur uru cakrire sadaḥ / viṣṇur yad dhā''vad vṛṣaṇam madacyutaṃ vayo na sīdann adhi barhiṣi priye /
pra citram arkaṃ gṛṇate turāya mārutāya svatavase bharadhvam / ye sahāꣳsi sahasā sahante

rejate agne pṛthivī makhebhyaḥ //
viśve devā /
viśve devāḥ /
dyāvā naḥ pṛthivī imaꣳ sidhram adya divispṛśam / yajñaṃ deveṣu yacchatām //
pra pūrvaje pitarā navyasībhir gīrbhiḥ kṛṇudhvaꣳ sadane ṛtasya / ā no dyāvāpṛthivī daivyena janena yātam mahi vāṃ varūtham //
agniꣳ stomena bodhaya samidhāno amartyam / havyā deveṣu no dadhat //
sa havyavāḍ amartya uśig dūtaś canohitaḥ / agnir dhiyā sam ṛṇvati //
śaṃ no bhavantu
vājevāje //