તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 4.2

4.2 પ્રપાઠક:

4.2.1 અનુવાક 1 આસન્દ્યામ્ ઉખ્યાગ્નિસ્થાપનમ્
1 વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહા ગાયત્રં છન્દ આ રોહ પૃથિવીમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભં છન્દ આ રોહાન્તરિક્ષમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અરાતીયતો હન્તા જાગતં છન્દ આ રોહ દિવમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ
2 ક્રમો ઽસિ શત્રૂયતો હન્તાઽઽનુષ્ટુભં છન્દ આ રોહ દિશો ઽનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ । અક્રન્દદ્ અગ્નિઃ સ્તનયન્ન્ ઇવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્ વીરુધઃ સમઞ્જન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમ્ ઇદ્ધો અખ્યદ્ આ રોદસી ભાનુના ભાત્ય્ અન્તઃ ॥ અગ્ને ઽભ્યાવર્તિન્ન્ અભિ ન આ વર્તસ્વાઽઽયુષા વર્ચસા સન્યા મેધયા પ્રજયા ધનેન ॥ અગ્ને
3 અઙ્ગિરઃ શતં તે સન્ત્વ્ આવૃતઃ સહસ્રં ત ઉપાવૃતઃ । તાસામ્ પોષસ્ય પોષેણ પુનર્ નો નષ્ટમ્ આ કૃધિ પુનર્ નો રયિમ્ આકૃધિ ॥ પુનર્ ઊર્જા નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાઽઽયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥ ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ અવાધમમ્
4 વિ મધ્યમꣳ શ્રથાય । અથા વયમ્ આદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥ આ ત્વાઽહાર્ષમ્ અન્તર્ અભૂર્ ધ્રુવસ્ તિષ્ઠાવિચાચલિઃ । વિશસ્ ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વ્ અસ્મિન્ રાષ્ટ્રમ્ અધિ શ્રય ॥ અગ્રે બૃહન્ન્ ઉષસામૂર્ધ્વો અસ્થાન્ નિર્જગ્મિવાન્ તમસો જ્યોતિષાઽઽગાત્ । અગ્નિર્ ભાનુના રુશતા સ્વઙ્ગ આ જાતો વિશ્વા સદ્માન્ય્ અપ્રાઃ ॥ સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યાઃ ॥
5 ઉપસ્થે વિશ્વાન્ય્ અગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામ્ અર્ચિષા મા તપસાભિ શૂશુચો ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શુક્રજ્યોતિર્ વિ ભાહિ ॥ અન્તર્ અગ્ને રુચા ત્વમ્ ઉખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ ત્વꣳ હરસા તપઞ્ જાતવેદઃ શિવો ભવ ॥ શિવો ભૂત્વા મહ્યમ્ અગ્ને ઽથો સીદ શિવસ્ ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥ હꣳસઃ શુચિષદ્ વસુર્ અન્તરિક્ષસદ્ હોતા વેદિષદ્ અતિથિર્ દુરોણસત્ । નૃષદ્ વરસદ્ વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતમ્ બૃહત્ ॥
4.2.2 અનુવાક 2 ઉખ્યાગ્નેરુપસ્થાનમ્
1 દિવસ્ પરિ પ્રથમં જજ્ઞે અગ્નિર્ અસ્મદ્ દ્વિતીયમ્ પરિ જાતવેદાઃ । તૃતીયમ્ અપ્સુ નૃમણા અજસ્રમ્ ઇન્ધાન એનં જરતે સ્વાધીઃ ॥ વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે સદ્મ વિભૃતમ્ પુરુત્રા । વિદ્મા તે નામ પરમં ગુહા યદ્ વિદ્મા તમ્ ઉત્સં યત આજગન્થ ॥ સમુદ્રે ત્વા નૃમણા અપ્સ્વ્ અન્તર્ નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્ન ઊધન્ । તૃતીયે ત્વા
2 રજસિ તસ્થિવાꣳસમ્ ઋતસ્ય યોનૌ મહિષા અહિન્વન્ ॥ અક્રન્દદ્ અગ્નિઃ સ્તનયન્ન્ ઇવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્ વીરુધઃ સમઞ્જન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમ્ ઇદ્ધો અખ્યદ્ આ રોદસી ભાનુના ભાત્ય્ અન્તઃ ॥ ઉશિક્ પાવકો અરતિઃ સુમેધા મર્તેષ્વ્ અગ્નિર્ અમૃતો નિધાયિ । ઇયર્તિ ધૂમમ્ અરુષમ્ ભરિભ્રદ્ ઉચ્ છુક્રેણ શોચિષા દ્યામ્ ઇનક્ષત્ ॥ વિશ્વસ્ય કેતુર્ ભુવનસ્ય ગર્ભ આ
3 રોદસી અપૃણાજ્ જાયમાનઃ । વીડું ચિદ્ અદ્રિમ્ અભિનત્ પરાયઞ્ જના યદ્ અગ્નિમ્ અયજન્ત પઞ્ચ ॥ શ્રીણામ્ ઉદારો ધરુણો રયીણામ્ મનીષાણામ્ પ્રાર્પણઃ સોમગોપાઃ । વસોઃ સૂનુઃ સહસો અપ્સુ રાજા વિ ભાત્ય્ અગ્ર ઉષસામ્ ઇધાનઃ ॥ યસ્ તે અદ્ય કૃણવદ્ ભદ્રશોચે ઽપૂપં દેવ ઘૃતવન્તમ્ અગ્ને । પ્ર તં નય પ્રતરાં વસ્યો અચ્છાભિ દ્યુમ્નં દેવભક્તં યવિષ્ઠ ॥ આ
4 તમ્ ભજ સૌશ્રવસેષ્વ્ અગ્ન ઉક્થૌક્થ આ ભજ શસ્યમાને । પ્રિયઃ સૂર્યે પ્રિયો અગ્ના ભવાત્ય્ ઉજ્ જાતેન ભિનદદ્ ઉજ્ જનિત્વૈઃ ॥ ત્વામ્ અગ્ને યજમાના અનુ દ્યૂન્ વિશ્વા વસૂનિ દધિરે વાર્યાણિ । ત્વયા સહ દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાના વ્રજં ગોમન્તમ્ ઉશિજો વિ વવ્રુઃ ॥ દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌદ્ દુર્મર્ષમ્ આયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિર્ અમૃતો અભવદ્ વયોભિર્ યદ્ એનં દ્યૌર્ અજનયત્ સુરેતાઃ ॥
4.2.3 અનુવાક 3 દેવયજનપરિગ્રહઃ
1 અન્નપતે ઽન્નસ્ય નો દેહ્ય્ અનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમઃ સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥ પ્રેદ્ અગ્ને જ્યોતિષ્માન્ યાહિ શિવેભિર્ અર્ચિભિસ્ ત્વમ્ । બૃહદ્ભિર્ ભાનુભિર્ ભાસન્ મા હિꣳસીસ્ તનુવા પ્રજાઃ ॥ સમિધાગ્નિં દુવસ્યત ઘૃતૈર્ બોધયતાતિથિમ્ । આ ॥
2 અસ્મિન્ હવ્યા જુહોતન ॥ પ્રપ્રાયમ્ અગ્નિર્ ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ યત્ સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુમ્ પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિઃ શિવો નઃ ॥ આપો દેવીઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીત ભસ્મૈતત્ સ્યોને કૃણુધ્વꣳ સુરભાવ્ ઉ લોકે । તસ્મૈ નમન્તાં જનયઃ સુપત્નીર્ માતેવ પુત્રમ્ બિભૃતા સ્વ્ એનમ્ ॥ અપ્સ્વ્ અગ્ને સધિષ્ટવ
3 સૌષધીર્ અનુ રુધ્યસે । ગર્ભૈ સઞ્ જાયસે પુનઃ ॥ ગર્ભો અસ્ય્ ઓષધીનાં ગર્ભો વનસ્પતીનાં । ગર્ભો વિશ્વસ્ય ભૂતસ્યાગ્ને ગર્ભો અપામ્ અસિ ॥ પ્રસદ્ય ભસ્મના યોનિમ્ અપશ્ ચ પૃથિવીમ્ અગ્ને । સꣳસૃજ્ય માતૃભિસ્ ત્વં જ્યોતિષ્માન્ પુનર્ આસદઃ ॥ પુનર્ આસદ્ય સદનમ્ અપશ્ ચ પૃથિવીમ્ અગ્ને । શેષે માતુર્ યથોપસ્થે ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શિવતમઃ ॥ પુનર્ ઊર્જા
4 નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥ પુનસ્ ત્વાઽઽદિત્યા રુદ્રા વસવઃ સમ્ ઇન્ધતામ્ પુનર્ બ્રહ્માણો વસુનીથ યજ્ઞૈઃ । ઘૃતેન ત્વં તનુવો વર્ધયસ્વ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ બોધા નો અસ્ય વચસો યવિષ્ઠ મꣳહિષ્ઠસ્ય પ્રભૃતસ્ય સ્વધાવઃ । પીયતિ ત્વો અનુ ત્વો ગૃણાતિ વન્દારુસ્ તે તનુવં વન્દે અગ્ને ॥ સ બોધિ સૂરિર્ મઘવા વસુદાવા વસુપતિઃ । યુયોધ્ય્ અસ્મદ્ દ્વેષાꣳસિ ॥
4.2.4 અનુવાક 4 ગાર્હપત્યચયનમ્
1 અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતો યે ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ । અદાદ્ ઇદં યમો ઽવસાનમ્ પૃથિવ્યા અક્રન્ન્ ઇમમ્ પિતરો લોકમ્ અસ્મૈ ॥ અગ્નેર્ ભસ્માસ્ય્ અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસિ સંજ્ઞાનમ્ અસિ કામધરણમ્ મયિ તે કામધરણમ્ ભૂયાત્ સં યા વઃ પ્રિયાસ્ તનુવઃ સમ્ પ્રિયા હૃદયાનિ વઃ । આત્મા વો અસ્તુ
2 સમ્પ્રિયઃ સમ્પ્રિયાસ્ તનુવો મમ ॥ અયꣳ સો અગ્નિર્ યસ્મિન્ત્ સોમમ્ ઇન્દ્રઃ સુતં દધે જઠરે વાવશાનઃ । સહસ્રિયં વાજમ્ અત્યં ન સપ્તિꣳ સસવાન્ત્ સન્ત્ સ્તૂયસે જાતવેદઃ ॥ અગ્ને દિવો અર્ણમ્ અચ્છા જિગાસ્ય્ અચ્છા દેવાꣳ ઊચિષે ધિષ્ણિયા યે । યાઃ પરસ્તાદ્ રોચને સૂર્યસ્ય યાશ્ ચાવસ્તાદ્ ઉપતિષ્ઠન્ત આપઃ ॥ અગ્ને યત્ તે દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યાં યદ્ ઓષધીષુ
3 અપ્સુ વા યજત્ર । યેનાન્તરિક્ષમ્ ઉર્વ્ આતતન્થ ત્વેષઃ સ ભાનુર્ અર્ણવો નૃચક્ષાઃ ॥
પુરીષ્યાસો અગ્નયઃ પ્રાવણેભિઃ સજોષસઃ । જુષન્તાꣳ હવ્યમ્ આહુતમ્ અનમીવા ઇષો મહીઃ ॥
ઇડામ્ અગ્ને પુરુદꣳસꣳ સનિં ગોઃ શશ્વત્તમꣳ હવમાનાય સાધ । સ્યાન્ નઃ સૂનુસ્ તનયો વિજાવાગ્ને સા તે સુમતિર્ ભૂત્વ્ અસ્મે ॥ અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । તં જાનન્
4 અગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥ ચિદ્ અસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરવદ્ ધ્રુવા સીદ પરિચિદ્ અસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ લોકમ્ પૃણ છિદ્રમ્ પૃણાથો સીદ શિવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ ॥ તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ । જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ
4.2.5 અનુવાક 5 આહવનીયચયનાર્થ ભુવઃ કર્ષણમ્

1 સમ્ ઇતꣳ સં કલ્પેથાꣳ સમ્પ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ । ઇષમૂર્જમ્ અભિ સંવસાનૌ શં વામ્ મનાꣳસિ સં વ્રતા સમ્ ઉ ચિત્તાન્ય્ આકરમ્ ॥ અગ્ને પુરીષ્યાધિપા ભવા ત્વં નઃ । ઇષમૂર્જં યજમાનાય ધેહિ ॥ પુરીષ્યસ્ ત્વમ્ અગ્ને રયિમાન્ પુષ્ટિમાꣳ અસિ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥ ભવતં નઃ સમનસૌ સમોકસૌ
2 અરેપસૌ । મા યજ્ઞꣳ હિꣳસિષ્ટમ્ મા યજ્ઞપતિં જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમ્ અદ્ય નઃ ॥ માતેવ પુત્રમ્ પૃથિવી પુરીષ્યમ્ અગ્નિꣳ સ્વે યોનાવ્ અભાર્ ઉખા । તાં વિશ્વૈર્ દેવૈર્ ઋતુભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા વિ મુઞ્ચતુ ॥ યદ્ અસ્ય પારે રજસઃ શુક્રં જ્યોતિર્ અજાયત । તન્ નઃ પર્ષદ્ અતિ દ્વિશો ઽગ્ને વૈશ્વાનર સ્વાહા ॥ નમઃ સુ તે નિરૃતે વિશ્વરૂપે
3 અયસ્મયં વિ ચૃતા બન્ધમ્ એતમ્ । યમેન ત્વં યમ્યા સંવિદાનોત્તમં નાકમ્ અધિ રોહયેમમ્ ॥
યત્ તે દેવી નિરૃતિર્ આબબન્ધ દામ ગ્રીવાસ્વ્ અવિચર્ત્યમ્ । ઇદં તે તદ્ વિ ષ્યામ્ય્ આયુષો ન મધ્યાદ્ અથા જીવઃ પિતુમ્ અદ્ધિ પ્રમુક્તઃ ॥ યસ્યાસ્ તે અસ્યાઃ ક્રૂર આસઞ્ જુહોમ્ય્ એષામ્ બન્ધાનામ્ અવસર્જનાય । ભૂમિર્ ઇતિ ત્વા જના વિદુર્ નિરૃતિઃ
4 ઇતિ ત્વાહમ્ પરિ વેદ વિશ્વતઃ ॥ અસુન્વન્તમ્ અયજમાનમ્ ઇચ્છ સ્તેનસ્યેત્યાં તસ્કરસ્યાન્વ્ એષિ । અન્યમ્ અસ્મદ્ ઇચ્છ સા ત ઇત્યા નમો દેવિ નિરૃતે તુભ્યમ્ અસ્તુ ॥ દેવીમ્ અહં નિરૃતિં વન્દમાનઃ પિતેવ પુત્રં દસયે વચોભિઃ । વિશ્વસ્ય યા જાયમાનસ્ય વેદ શિરઃશિરઃ પ્રતિ સૂરી વિ ચષ્ટે ॥ નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનાં વિશ્વા રૂપાઽભિ ચષ્ટે
5 શચીભિઃ । દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મેન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે પથીનામ્ ॥ સં વરત્રા દધાતન નિર્ આહાવાન્ કૃણોતન । સિઞ્ચામહા અવટમ્ ઉદ્રિણં વયં વિશ્વાઽહાઽદસ્તમ્ અક્ષિતમ્ ॥ નિષ્કૃતાહાવમ્ અવટꣳ સુવરત્રꣳ સુષેચનમ્ । ઉદ્રિણꣳ સિઞ્ચે અક્ષિતમ્ ॥ સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિ તન્વતે પૃથક્ । ધીરા દેવેષુ સુમ્નયા યુનક્ત સીરા વિ યુગા તનોત કૃતે યોનૌ વપતેહ
6 બીજમ્ । ગિરા ચ શ્રુષ્ટિઃ સભરા અસન્ નો નેદીય ઇત્ સૃણ્યા પક્વમ્ આઽયત્ ॥ લાઙ્ગલમ્ પવીરવꣳ સુશેવꣳ સુમતિત્સરુ । ઉદ્ ઇત્ કૃષતિ ગામ્ અવિમ્ પ્રફર્વ્યં ચ પીવરીમ્ । પ્રસ્થાવદ્ રથવાહનમ્ ॥ શુનં નઃ ફાલા વિ તુદન્તુ ભૂમિꣳ શુનં કીનાશા અભિ યન્તુ વાહાન્ । શુનમ્ પર્જન્યો મધુના પયોભિઃ શુનાસીરા શુનમ્ અસ્માસુ ધત્તમ્ ॥ કામં કામદુઘે ધુક્ષ્વ મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાયાગ્નયે પૂષ્ણ ઓષધીભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ ॥ ઘૃતેન સીતા મધુના સમક્તા વિશ્વૈર્ દેવૈર્ અનુમતા મરુદ્ભિઃ । ઊર્જસ્વતી પયસા પિન્વમાનાસ્માન્ત્ સીતે પયસાઽભ્યાવવૃત્સ્વ ॥
4.2.6 અનુવાક 6 ઓષધિવાપઃ
1 યા જાતા ઓષધયો દેવેભ્યસ્ ત્રિયુગમ્ પુરા । મન્દામિ બભ્રૂણામ્ અહꣳ શતં ધામાનિ સપ્ત ચ ॥ શતં વો અમ્બ ધામાનિ સહસ્રમ્ ઉત વો રુહઃ । અથા શતક્રત્વો યૂયમ્ ઇમમ્ મે અગદં કૃત ॥ પુષ્પાવતીઃ પ્રસૂવતીઃ ફલિનીર્ અફલા ઉત । અશ્વા ઇવ સજિત્વરીર્ વીરુધઃ પારયિષ્ણવઃ ॥ ઓષધીર્ ઇતિ માતરસ્ તદ્ વો દેવીર્ ઉપ બ્રુવે । રપાꣳસિ વિઘ્નતીર્ ઇત રપઃ
2 ચાતયમાનાઃ ॥ અશ્વત્થે વો નિષદનમ્ પર્ણે વો વસતિઃ કૃતા । ગોભાજ ઇત્ કિલાસથ યત્ સનવથ પૂરુષમ્ ॥ યદ્ અહં વાજયન્ન્ ઇમા ઓષધીર્ હસ્ત આદધે । આત્મા યક્ષ્મસ્ય નશ્યતિ પુરા જીવગૃભો યથા ॥ યદ્ ઓષધયઃ સંગચ્છન્તે રાજાનઃ સમિતાવ્ ઇવ । વિપ્રઃ સ ઉચ્યતે ભિષગ્ રક્ષોહાઽમીવચાતનઃ ॥ નિષ્કૃતિર્ નામ વો માતાઽથા યૂયꣳ સ્થ સંકૃતીઃ । સરાઃ પતત્રિણીઃ
3 સ્થન યદ્ આમયતિ નિષ્ કૃત ॥ અન્યા વો અન્યામ્ અવત્વ્ અન્યાઽન્યસ્યા ઉપાવત । તાઃ સર્વા ઓષધયઃ સંવિદાના ઇદમ્ મે પ્રાવતા વચઃ ॥ ઉચ્ છુષ્મા ઓષધીનાં ગાવો ગોષ્ઠાદ્ ઇવેરતે । ધનꣳ સનિષ્યન્તીનામ્ આત્માનં તવ પૂરુષ ॥ અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠા સ્તેન ઇવ વ્રજમ્ અક્રમુઃ । ઓષધયઃ પ્રાચુચ્યવુર્ યત્ કિં ચ તનુવાꣳ રપઃ ॥ યાઃ
4 ત આતસ્થુર્ આત્માનં યા આવિવિશુઃ પરુઃપરુઃ । તાસ્ તે યક્ષ્મં વિ બાધન્તામ્ ઉગ્રો મધ્યમશીર્ ઇવ ॥ સાકં યક્ષ્મ પ્ર પત શ્યેનેન કિકિદીવિના । સાકં વાતસ્ય ધ્રાજ્યા સાકં નશ્ય નિહાકયા ॥ અશ્વાવતીꣳ સોમવતીમૂર્જયન્તીમ્ ઉદોજસમ્ । આ વિત્સિ સર્વા ઓષધીર્ અસ્મા અરિષ્ટતાતયે ॥ યાઃ ફલિનીર્ યા અફલા અપુષ્પા યાશ્ ચ પુષ્પિણીઃ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્ તા નો મુઞ્ચન્ત્વ્ અꣳહસઃ ॥ યાઃ
5 ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમ્ અનુ । તાસાં ત્વમ્ અસ્ય્ ઉત્તમા પ્ર ણો જીવાતવે સુવ ॥ અવપતન્તીર્ અવદન્ દિવ ઓષધયઃ પરિ । યં જીવમ્ અશ્નવામહૈ ન સ રિષ્યાતિ પૂરુષઃ ॥ યાશ્ ચેદમ્ ઉપશૃણ્વન્તિ યાશ્ ચ દૂરમ્ પરાગતાઃ । ઇહ સંગત્ય તાઃ સર્વા અસ્મૈ સં દત્ત ભેષજમ્ ॥ મા વો રિષત્ ખનિતા યસ્મૈ ચાહં ખનામિ વઃ । દ્વિપચ્ ચતુષ્પદ્ અસ્માકꣳ સર્વમ્ અસ્ત્વ્ અનાતુરમ્ ॥ ઓષધયઃ સં વદન્તે સોમેન સહ રાજ્ઞા । યસ્મૈ કરોતિ બ્રાહ્મણસ્ તꣳ રાજન્ પારયામસિ ॥
4.2.7 અનુવાક 7 લોષ્ટક્ષેપાદિકમ્
1 મા નો હિꣳસીજ્ જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો વા દિવꣳ સત્યધર્મા જજાન । યશ્ ચાપશ્ ચન્દ્રા બૃહતીર્ જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ અભ્યાવર્તસ્વ પૃથિવિ યજ્ઞેન પયસા સહ । વપાં તે અગ્નિર્ ઇષિતો ઽવ સર્પતુ ॥ અગ્ને યત્ તે શુક્રં યચ્ ચન્દ્રં યત્ પૂતં યદ્ યજ્ઞિયમ્ । તદ્ દેવેભ્યો ભરામસિ ॥ ઇષમૂર્જમ્ અહમ્ ઇત આ
2 દદ ઋતસ્ય ધામ્નો અમૃતસ્ય યોનેઃ । આ નો ગોષુ વિશત્વ્ ઔષધીષુ જહામિ સેદિમ્ અનિરામ્ અમીવામ્ ॥ અગ્ને તવ શ્રવો વયો મહિ ભ્રાજન્ત્ય્ અર્ચયો વિભાવસો । બૃહદ્ભાનો શવસા વાજમ્ ઉક્થ્યં દધાસિ દાશુષે કવે ॥ ઇરજ્યન્ન્ અગ્ને પ્રથયસ્વ જન્તુભિર્ અસ્મે રાયો અમર્ત્ય । સ દર્શતસ્ય વપુષો વિ રાજસિ પૃણક્ષિ સાનસિꣳ રયિમ્ ॥ ઊર્જો નપાજ્ જાતવેદઃ સુશસ્તિભિર્ મન્દસ્વ
3 ધીતિભિર્ હિતઃ । ત્વે ઇષઃ સં દધુર્ ભૂરિરેતસશ્ ચિત્રોતયો વામજાતાઃ ॥ પાવકવર્ચાઃ શુક્રવર્ચા અનૂનવર્ચા ઉદ્ ઇયર્ષિ ભાનુના । પુત્રઃ પિતરા વિચરન્ન્ ઉપાવસ્ય્ ઉભે પૃણક્ષિ રોદસી ॥ ઋતાવાનમ્ મહિષં વિશ્વચર્ષણિમ્ અગ્નિꣳ સુમ્નાય દધિરે પુરો જનાઃ । શ્રુત્કર્ણꣳ સપ્રથસ્તમમ્ ત્વા ગિરા દૈવ્યમ્ માનુષા યુગા ॥ નિષ્કર્તારમ્ અધ્વરસ્ય પ્રચેતસં ક્ષયન્તꣳ રાધસે મહે । રાતિમ્ ભૃગૂણામ્ ઉશિજં કવિક્રતુમ્ પૃણક્ષિ સાનસિમ્
4 રયિમ્ ॥ ચિત સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વચિતઃ શ્રયધ્વં તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવાઃ સીદત ॥ આ પ્યાયસ્વ સમ્ એતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સંગથે ॥ સં તે પયાꣳસિ સમ્ ઉ યન્તુ વાજાઃ સં વૃષ્ણિયાન્ય્ અભિમાતિષાહઃ । આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાꣳસિ ઉત્તમાનિ ધિષ્વ ॥
4.2.8 અનુવાક 8 રુક્માદ્યુપધાનમ્
1 અભ્ય્ અસ્થાદ્ વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્ તદ્ અગ્નિર્ આહ તદ્ ઉ સોમ આહ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા તન્ મ આહ પૂષા માધાત્ સુકૃતસ્ય લોકે ॥ યદ્ અક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઉદ્યન્ત્ સમુદ્રાદ્ ઉત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુતં જનિમ તત્ તે અર્વન્ ॥ અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસિ યોનિર્ અગ્નેઃ સમુદ્રમ્ અભિતઃ પિન્વમાનમ્ । વર્ધમાનમ્ મહઃ
2 આ ચ પુષ્કરં દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥ બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ પ્રથમમ્ પુરસ્તાદ્ વિ સીમતઃ સુરુચો વેન આવઃ । સ બુધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠાઃ સતશ્ ચ યોનિમ્ અસતશ્ ચ વિવઃ ॥ હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ

3 દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥ નમો અસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમ્ અનુ । યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યે ઽદો રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ । યેષામ્ અપ્સુ સદઃ કૃતં તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યા ઇષવો યાતુધાનાનાં યે વા વનસ્પતીꣳર્ અનુ । યે વાઽવટષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥
4.2.9 અનુવાક 9 સ્વયમાતૃણ્ણાદીષ્ટકોપધાનમ્
1 ધ્રુવાઽસિ ધરુણાઽસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા સુકૃતા । મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્ વધીન્ મા સુપર્ણો ઽવ્યથમાના પૃથિવીં દૃꣳહ ॥ પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીમ્ પ્રથો ઽસિ પૃથિવ્યસિ ભૂર્ અસિ ભૂમિર્ અસ્ય્ અદિતિર્ અસિ વિશ્વધાયા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રી પૃથિવીં યચ્છ પૃથિવીં દૃꣳહ પૃથિવીમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ
2 ચરિત્રાયાગ્નિસ્ ત્વાઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તી પરુષઃપરુષઃ પરિ । એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચ ॥ યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ તસ્યાસ્ તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥ અષાઢાઽસિ સહમાના સહસ્વારાતીઃ સહસ્વારાતીયતઃ સહસ્વ પૃતનાઃ સહસ્વ પૃતન્યતઃ સહસ્રવીર્યા
3 અસિ સા મા જિન્વ ॥ મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ । માધ્વીર્ નઃ સન્ત્વ્ ઓષધીઃ ॥ મધુ નક્તમ્ ઉતોષસિ મધુમત્ પાર્થિવꣳ રજઃ । મધુ દ્યૌર્ અસ્તુ નઃ પિતા ॥ મધુમાન્ નો વનસ્પતિર્ મધુમાꣳ અસ્તુ સૂર્યઃ । માધ્વીર્ ગાવો ભવન્તુ નઃ ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમમ્
4 પદꣳ સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ ॥ ધ્રુવાઽસિ પૃથિવિ સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સ્યૂતા દેવેભિર્ અમૃતેઽનાગાઃ ॥ યાસ્ તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમ્ આતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિઃ સર્વાભી રુચે જનાય નસ્ કૃધિ ॥ યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચો ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિઃ સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે વિરાટ્
5 જ્યોતિર્ અધારયત્ સમ્રાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્ સ્વરાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્ અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવાશ્વાસો દેવ સાધવઃ । અરં વહન્ત્ય્ આશવઃ ॥ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ અશ્વાꣳ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ ॥ દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત
6 હોત્રાઃ ॥ અભૂદ્ ઇદં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમ્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય ચ । અગ્નિર્ જ્યોતિષા જ્યોતિષ્માન્ રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ॥ ઋચે ત્વા રુચે ત્વા સમ્ ઇત્ સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેનાઃ । અન્તર્ હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ । ઘૃતસ્ય ધારા અભિ ચાકશીમિ । હિરણ્યયો વેતસો મધ્ય આસામ્ ॥ તસ્મિન્ત્ સુપર્ણો મધુકૃત્ કુલાયી ભજન્ન્ આસ્તે મધુ દેવતાભ્યઃ । તસ્યાઽઽસતે હરયઃ સપ્ત તીરે સ્વધાં દુહાના અમૃતસ્ય ધારામ્ ॥
4.2.10 અનુવાક 10 પશુશીર્ષકોપધાનમ્
1 આદિત્યં ગર્ભમ્ પયસા સમઞ્જન્ત્ સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં વિશ્વરૂપમ્ । પરિ વૃઙ્ગ્ધિ હરસા માઽભિ મૃક્ષઃ શતાયુષં કૃણુહિ ચીયમાનઃ ॥ ઇમમ્ મા હિꣳસીર્ દ્વિપાદમ્ પશૂનાꣳ સહસ્રાક્ષ મેધ આ ચીયમાનઃ । મયુમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥ વાતસ્ય ધ્રાજિં વરુણસ્ય નાભિમ્ અશ્વં જજ્ઞાનꣳ સરિરસ્ય મધ્યે । શિશું નદીનાꣳ હરિમ્ અદ્રિબુદ્ધમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ
2 પરમે વ્યોમન્ ॥ ઇમમ્ મા હિꣳસીર્ એકશફમ્ પશૂનાં કનિક્રદં વાજિનં વાજિનેષુ । ગૌરમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥ અજસ્રમ્ ઇન્દુમ્ અરુષમ્ ભુરણ્યુમ્ અગ્નિમ્ ઈડે પૂર્વચિત્તૌ નમોભિઃ । સ પર્વભિર્ ઋતુશઃ કલ્પમાનો ગામ્ મા હિꣳસીર્ અદિતિં વિરાજમ્ ॥ ઇમꣳ સમુદ્રꣳ શતધારમ્ ઉત્સં વ્યચ્યમાનમ્ ભુવનસ્ય મધ્યે । ઘૃતં દુહાનામ્ અદિતિં જનાયાગ્ને મા
3 હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ । ગવયમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
વરૂત્રિં ત્વષ્ટુર્ વરુણસ્ય નાભિમ્ અવિં જજ્ઞાનાꣳ રજસઃ પરસ્માત્ । મહીꣳ સહસ્રીમ્ અસુરસ્ય માયામ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ ॥ ઇમામૂર્ણાયું વરુણસ્ય માયાં ત્વચમ્ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદામ્ । ત્વષ્ટુઃ પ્રજાનામ્ પ્રથમં જનિત્રમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ । ઉષ્ટ્રમ્ આરણ્યમ્ અનુ
4 તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥ યો અગ્નિર્ અગ્નેસ્ તપસો ઽધિ જાતઃ શોચાત્ પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્ પરિ । યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા વ્યાનટ્ તમ્ અગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥ અજા હ્ય્ અગ્નેર્ અજનિષ્ટ ગર્ભાત્ સા વા અપશ્યજ્ જનિતારમ્ અગ્રે । તયા રોહમ્ આયન્ન્ ઉપ મેધ્યાસઃ તયા દેવા દેવતામ્ અગ્ર આયન્ । શરભમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
4.2.11 અનુવાક 11 ચાતુર્માસ્યેષુ વરુણપ્રઘાસે યાજ્યાનુવાક્યાઃ
1 ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ પરિ વાજેષુ ભૂષથઃ । તદ્ વાં ચેતિ પ્ર વીર્યમ્ ॥ શ્નથદ્ વૃત્રમ્ ઉત સનોતિ વાજમ્ ઇન્દ્રા યો અગ્ની સહુરી સપર્યાત્ । ઇરજ્યન્તા વસવ્યસ્ય ભૂરેઃ સહસ્તમા સહસા વાજયન્તા ॥ પ્ર ચર્ષણિભ્યઃ પૃતના હવેષુ પ્ર પૃથિવ્યા રિરિચાથે દિવશ્ ચ । પ્ર સિન્ધુભ્યઃ પ્ર ગિરિભ્યો મહિત્વા પ્રેન્દ્રાગ્ની વિશ્વા ભુવનાત્ય્ અન્યા ॥ મરુતો યસ્ય હિ
2 ક્ષયે પાથા દિવો વિમહસઃ । સ સુગોપાતમો જનઃ ॥ યજ્ઞૈર્ વા યજ્ઞવાહસો વિપ્રસ્ય વા મતીનામ્ । મરુતઃ શૃણુતા હવમ્ ॥ શ્રિયસે કમ્ ભાનુભિઃ સમ્ મિમિક્ષિરે તે રશ્મિભિસ્ ત ઋક્વભિઃ સુખાદયઃ । તે વાશીમન્ત ઇષ્મિણો અભીરવો વિદ્રે પ્રિયસ્ય મારુતસ્ય ધામ્નઃ ॥ અવ તે હેડ ઉદ્ ઉત્તમમ્ । કયા નશ્ ચિત્ર આ ભુવદ્ ઊતી સદાવૃધઃ સખા । કયા શચિષ્ઠયા વૃતા ॥
3 કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ધુરિ ગા ઋતસ્ય શિમીવતો ભામિનો દુર્હૃણાયૂન્ । આસન્નિષૂન્ હૃત્સ્વસો મયોભૂન્ ય એષામ્ ભૃત્યામ્ ઋણધત્ સ જીવાત્ ॥ અગ્ને નય । આ દેવાનામ્ । શં નો ભવન્તુ વાજેવાજે અપ્સ્વ્ અગ્ને સધિષ્ ટવ સૌષધીર્ અનુ રુધ્યસે ગર્ભૈ સઞ્ જાયસે પુનઃ ॥ વૃષા સોમ દ્યુમાꣳ અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥ ઇમમ્ મે વરુણ તત્ ત્વા યામિ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને ॥
4.2.1 અનુવાક

આસન્દ્યામ્ ઉખ્યાગ્નિસ્થાપનમ્

વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિમાતિહા ગાયત્રં છન્દ આ રોહ પૃથિવીમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભં છન્દ આ રોહાન્તરિક્ષમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો ઽસ્ય્ અરાતીયતો હન્તા જાગતં છન્દ આ રોહ દિવમ્ અનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ

ક્રમો ઽસિ શત્રૂયતો હન્તાઽઽનુષ્ટુભં છન્દ આ રોહ દિશો ઽનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્તઃ સ યં દ્વિષ્મઃ ।
અક્રન્દદ્ અગ્નિઃ સ્તનયન્ન્ ઇવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્ વીરુધઃ સમઞ્જન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમ્ ઇદ્ધો અખ્યદ્ આ રોદસી ભાનુના ભાત્ય્ અન્તઃ ॥
અગ્ને ઽભ્યાવર્તિન્ન્ અભિ ન આ વર્તસ્વાઽઽયુષા વર્ચસા સન્યા મેધયા પ્રજયા ધનેન ॥
અગ્ને

અઙ્ગિરઃ શતં તે સન્ત્વ્ આવૃતઃ સહસ્રં ત ઉપાવૃતઃ । તાસામ્ પોષસ્ય પોષેણ પુનર્ નો નષ્ટમ્ આ કૃધિ પુનર્ નો રયિમ્ આકૃધિ ॥
પુનર્ ઊર્જા નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાઽઽયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥
સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥
ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ અવાધમમ્

વિ મધ્યમꣳ શ્રથાય । અથા વયમ્ આદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
આ ત્વાઽહાર્ષમ્ અન્તર્ અભૂર્ ધ્રુવસ્ તિષ્ઠાવિચાચલિઃ । વિશસ્ ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વ્ અસ્મિન્ રાષ્ટ્રમ્ અધિ શ્રય ॥
અગ્રે બૃહન્ન્ ઉષસામૂર્ધ્વો અસ્થાન્ નિર્જગ્મિવાન્ તમસો જ્યોતિષાઽઽગાત્ । અગ્નિર્ ભાનુના રુશતા સ્વઙ્ગ આ જાતો વિશ્વા સદ્માન્ય્ અપ્રાઃ ॥
સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યાઃ

ઉપસ્થે વિશ્વાન્ય્ અગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામ્ અર્ચિષા મા તપસાભિ શૂશુચો ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શુક્રજ્યોતિર્ વિ ભાહિ ॥
અન્તર્ અગ્ને રુચા ત્વમ્ ઉખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ ત્વꣳ હરસા તપઞ્ જાતવેદઃ શિવો ભવ ॥
શિવો ભૂત્વા મહ્યમ્ અગ્ને ઽથો સીદ શિવસ્ ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥
હꣳસઃ શુચિષદ્ વસુર્ અન્તરિક્ષસદ્ હોતા વેદિષદ્ અતિથિર્ દુરોણસત્ । નૃષદ્ વરસદ્ વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતમ્ બૃહત્ ॥
4.2.2 અનુવાક

ઉખ્યાગ્નેરુપસ્થાનમ્

દિવસ્ પરિ પ્રથમં જજ્ઞે અગ્નિર્ અસ્મદ્ દ્વિતીયમ્ પરિ જાતવેદાઃ । તૃતીયમ્ અપ્સુ નૃમણા અજસ્રમ્ ઇન્ધાન એનં જરતે સ્વાધીઃ ॥
વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે સદ્મ વિભૃતમ્ પુરુત્રા । વિદ્મા તે નામ પરમં ગુહા યદ્ વિદ્મા તમ્ ઉત્સં યત આજગન્થ ॥
સમુદ્રે ત્વા નૃમણા અપ્સ્વ્ અન્તર્ નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્ન ઊધન્ । તૃતીયે ત્વા

રજસિ તસ્થિવાꣳસમ્ ઋતસ્ય યોનૌ મહિષા અહિન્વન્ ॥
અક્રન્દદ્ અગ્નિઃ સ્તનયન્ન્ ઇવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્ વીરુધઃ સમઞ્જન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમ્ ઇદ્ધો અખ્યદ્ આ રોદસી ભાનુના ભાત્ય્ અન્તઃ ॥
ઉશિક્ પાવકો અરતિઃ સુમેધા મર્તેષ્વ્ અગ્નિર્ અમૃતો નિધાયિ । ઇયર્તિ ધૂમમ્ અરુષમ્ ભરિભ્રદ્ ઉચ્ છુક્રેણ શોચિષા દ્યામ્ ઇનક્ષત્ ॥
વિશ્વસ્ય કેતુર્ ભુવનસ્ય ગર્ભ આ

રોદસી અપૃણાજ્ જાયમાનઃ । વીડું ચિદ્ અદ્રિમ્ અભિનત્ પરાયઞ્ જના યદ્ અગ્નિમ્ અયજન્ત પઞ્ચ ॥
શ્રીણામ્ ઉદારો ધરુણો રયીણામ્ મનીષાણામ્ પ્રાર્પણઃ સોમગોપાઃ । વસોઃ સૂનુઃ સહસો અપ્સુ રાજા વિ ભાત્ય્ અગ્ર ઉષસામ્ ઇધાનઃ ॥
યસ્ તે અદ્ય કૃણવદ્ ભદ્રશોચે ઽપૂપં દેવ ઘૃતવન્તમ્ અગ્ને । પ્ર તં નય પ્રતરાં વસ્યો અચ્છાભિ દ્યુમ્નં દેવભક્તં યવિષ્ઠ ॥
આ

તમ્ ભજ સૌશ્રવસેષ્વ્ અગ્ન ઉક્થૌક્થ આ ભજ શસ્યમાને । પ્રિયઃ સૂર્યે પ્રિયો અગ્ના ભવાત્ય્ ઉજ્ જાતેન ભિનદદ્ ઉજ્ જનિત્વૈઃ ॥
ત્વામ્ અગ્ને યજમાના અનુ દ્યૂન્ વિશ્વા વસૂનિ દધિરે વાર્યાણિ । ત્વયા સહ દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાના વ્રજં ગોમન્તમ્ ઉશિજો વિ વવ્રુઃ ॥
દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌદ્ દુર્મર્ષમ્ આયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિર્ અમૃતો અભવદ્ વયોભિર્ યદ્ એનં દ્યૌર્ અજનયત્ સુરેતાઃ ॥
4.2.3 અનુવાક

દેવયજનપરિગ્રહઃ

અન્નપતે ઽન્નસ્ય નો દેહ્ય્ અનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
ઉદ્ ઉ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમઃ સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥
પ્રેદ્ અગ્ને જ્યોતિષ્માન્ યાહિ શિવેભિર્ અર્ચિભિસ્ ત્વમ્ । બૃહદ્ભિર્ ભાનુભિર્ ભાસન્ મા હિꣳસીસ્ તનુવા પ્રજાઃ ॥
સમિધાગ્નિં દુવસ્યત ઘૃતૈર્ બોધયતાતિથિમ્ । આ

અસ્મિન્ હવ્યા જુહોતન ॥
પ્રપ્રાયમ્ અગ્નિર્ ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ યત્ સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુમ્ પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિઃ શિવો નઃ ॥
આપો દેવીઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીત ભસ્મૈતત્ સ્યોને કૃણુધ્વꣳ સુરભાવ્ ઉ લોકે । તસ્મૈ નમન્તાં જનયઃ સુપત્નીર્ માતેવ પુત્રમ્ બિભૃતા સ્વ્ એનમ્ ॥
અપ્સ્વ્ અગ્ને સધિષ્ટવ

સૌષધીર્ અનુ રુધ્યસે । ગર્ભૈ સઞ્ જાયસે પુનઃ ॥
ગર્ભો અસ્ય્ ઓષધીનાં ગર્ભો વનસ્પતીનાં । ગર્ભો વિશ્વસ્ય ભૂતસ્યાગ્ને ગર્ભો અપામ્ અસિ ॥
પ્રસદ્ય ભસ્મના યોનિમ્ અપશ્ ચ પૃથિવીમ્ અગ્ને । સꣳસૃજ્ય માતૃભિસ્ ત્વં જ્યોતિષ્માન્ પુનર્ આસદઃ ॥
પુનર્ આસદ્ય સદનમ્ અપશ્ ચ પૃથિવીમ્ અગ્ને । શેષે માતુર્ યથોપસ્થે ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શિવતમઃ ॥
પુનર્ ઊર્જા

નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥
સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥
પુનસ્ ત્વાઽઽદિત્યા રુદ્રા વસવઃ સમ્ ઇન્ધતામ્ પુનર્ બ્રહ્માણો વસુનીથ યજ્ઞૈઃ । ઘૃતેન ત્વં તનુવો વર્ધયસ્વ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
બોધા નો અસ્ય વચસો યવિષ્ઠ મꣳહિષ્ઠસ્ય પ્રભૃતસ્ય સ્વધાવઃ । પીયતિ ત્વો અનુ ત્વો ગૃણાતિ વન્દારુસ્ તે તનુવં વન્દે અગ્ને ॥
સ બોધિ સૂરિર્ મઘવા વસુદાવા વસુપતિઃ । યુયોધ્ય્ અસ્મદ્ દ્વેષાꣳસિ ॥
4.2.4 અનુવાક

ગાર્હપત્યચયનમ્

અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતો યે ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ । અદાદ્ ઇદં યમો ઽવસાનમ્ પૃથિવ્યા અક્રન્ન્ ઇમમ્ પિતરો લોકમ્ અસ્મૈ ॥
અગ્નેર્ ભસ્માસ્ય્ અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસિ
સંજ્ઞાનમ્ અસિ કામધરણમ્ મયિ તે કામધરણમ્ ભૂયાત્
સં યા વઃ પ્રિયાસ્ તનુવઃ સમ્ પ્રિયા હૃદયાનિ વઃ । આત્મા વો અસ્તુ

સમ્પ્રિયઃ સમ્પ્રિયાસ્ તનુવો મમ ॥
અયꣳ સો અગ્નિર્ યસ્મિન્ત્ સોમમ્ ઇન્દ્રઃ સુતં દધે જઠરે વાવશાનઃ । સહસ્રિયં વાજમ્ અત્યં ન સપ્તિꣳ સસવાન્ત્ સન્ત્ સ્તૂયસે જાતવેદઃ ॥
અગ્ને દિવો અર્ણમ્ અચ્છા જિગાસ્ય્ અચ્છા દેવાꣳ ઊચિષે ધિષ્ણિયા યે । યાઃ પરસ્તાદ્ રોચને સૂર્યસ્ય યાશ્ ચાવસ્તાદ્ ઉપતિષ્ઠન્ત આપઃ ॥
અગ્ને યત્ તે દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યાં યદ્ ઓષધીષુ

અપ્સુ વા યજત્ર । યેનાન્તરિક્ષમ્ ઉર્વ્ આતતન્થ ત્વેષઃ સ ભાનુર્ અર્ણવો નૃચક્ષાઃ ॥
પુરીષ્યાસો અગ્નયઃ પ્રાવણેભિઃ સજોષસઃ । જુષન્તાꣳ હવ્યમ્ આહુતમ્ અનમીવા ઇષો મહીઃ ॥
ઇડામ્ અગ્ને પુરુદꣳસꣳ સનિં ગોઃ શશ્વત્તમꣳ હવમાનાય સાધ । સ્યાન્ નઃ સૂનુસ્ તનયો વિજાવાગ્ને સા તે સુમતિર્ ભૂત્વ્ અસ્મે ॥
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । તં જાનન્

અગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥
ચિદ્ અસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરવદ્ ધ્રુવા સીદ
પરિચિદ્ અસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
લોકમ્ પૃણ છિદ્રમ્ પૃણાથો સીદ શિવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ ॥
તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ । જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ
4.2.5 અનુવાક

આહવનીયચયનાર્થ ભુવઃ કર્ષણમ્

સમ્ ઇતꣳ સં કલ્પેથાꣳ સમ્પ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ । ઇષમૂર્જમ્ અભિ સંવસાનૌ શં વામ્ મનાꣳસિ સં વ્રતા સમ્ ઉ ચિત્તાન્ય્ આકરમ્ ॥
અગ્ને પુરીષ્યાધિપા ભવા ત્વં નઃ । ઇષમૂર્જં યજમાનાય ધેહિ ॥
પુરીષ્યસ્ ત્વમ્ અગ્ને રયિમાન્ પુષ્ટિમાꣳ અસિ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥
ભવતં નઃ સમનસૌ સમોકસૌ

અરેપસૌ । મા યજ્ઞꣳ હિꣳસિષ્ટમ્ મા યજ્ઞપતિં જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમ્ અદ્ય નઃ ॥
માતેવ પુત્રમ્ પૃથિવી પુરીષ્યમ્ અગ્નિꣳ સ્વે યોનાવ્ અભાર્ ઉખા । તાં વિશ્વૈર્ દેવૈર્ ઋતુભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા વિ મુઞ્ચતુ ॥
યદ્ અસ્ય પારે રજસઃ શુક્રં જ્યોતિર્ અજાયત । તન્ નઃ પર્ષદ્ અતિ દ્વિશો ઽગ્ને વૈશ્વાનર સ્વાહા ॥
નમઃ સુ તે નિરૃતે વિશ્વરૂપે

અયસ્મયં વિ ચૃતા બન્ધમ્ એતમ્ । યમેન ત્વં યમ્યા સંવિદાનોત્તમં નાકમ્ અધિ રોહયેમમ્ ॥
યત્ તે દેવી નિરૃતિર્ આબબન્ધ દામ ગ્રીવાસ્વ્ અવિચર્ત્યમ્ । ઇદં તે તદ્ વિ ષ્યામ્ય્ આયુષો ન મધ્યાદ્ અથા જીવઃ પિતુમ્ અદ્ધિ પ્રમુક્તઃ ॥
યસ્યાસ્ તે અસ્યાઃ ક્રૂર આસઞ્ જુહોમ્ય્ એષામ્ બન્ધાનામ્ અવસર્જનાય । ભૂમિર્ ઇતિ ત્વા જના વિદુર્ નિરૃતિઃ

ઇતિ ત્વાહમ્ પરિ વેદ વિશ્વતઃ ॥
અસુન્વન્તમ્ અયજમાનમ્ ઇચ્છ સ્તેનસ્યેત્યાં તસ્કરસ્યાન્વ્ એષિ । અન્યમ્ અસ્મદ્ ઇચ્છ સા ત ઇત્યા નમો દેવિ નિરૃતે તુભ્યમ્ અસ્તુ ॥
દેવીમ્ અહં નિરૃતિં વન્દમાનઃ પિતેવ પુત્રં દસયે વચોભિઃ । વિશ્વસ્ય યા જાયમાનસ્ય વેદ શિરઃશિરઃ પ્રતિ સૂરી વિ ચષ્ટે ॥
નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનાં વિશ્વા રૂપાઽભિ ચષ્ટે

શચીભિઃ । દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મેન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે પથીનામ્ ॥
સં વરત્રા દધાતન નિર્ આહાવાન્ કૃણોતન । સિઞ્ચામહા અવટમ્ ઉદ્રિણં વયં વિશ્વાઽહાઽદસ્તમ્ અક્ષિતમ્ ॥
નિષ્કૃતાહાવમ્ અવટꣳ સુવરત્રꣳ સુષેચનમ્ । ઉદ્રિણꣳ સિઞ્ચે અક્ષિતમ્ ॥
સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિ તન્વતે પૃથક્ । ધીરા દેવેષુ સુમ્નયા
યુનક્ત સીરા વિ યુગા તનોત કૃતે યોનૌ વપતેહ

બીજમ્ । ગિરા ચ શ્રુષ્ટિઃ સભરા અસન્ નો નેદીય ઇત્ સૃણ્યા પક્વમ્ આઽયત્ ॥
લાઙ્ગલમ્ પવીરવꣳ સુશેવꣳ સુમતિત્સરુ । ઉદ્ ઇત્ કૃષતિ ગામ્ અવિમ્ પ્રફર્વ્યં ચ પીવરીમ્ । પ્રસ્થાવદ્ રથવાહનમ્ ॥
શુનં નઃ ફાલા વિ તુદન્તુ ભૂમિꣳ શુનં કીનાશા અભિ યન્તુ વાહાન્ । શુનમ્ પર્જન્યો મધુના પયોભિઃ શુનાસીરા શુનમ્ અસ્માસુ ધત્તમ્ ॥
કામં કામદુઘે ધુક્ષ્વ મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાયાગ્નયે પૂષ્ણ ઓષધીભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ ॥
ઘૃતેન સીતા મધુના સમક્તા વિશ્વૈર્ દેવૈર્ અનુમતા મરુદ્ભિઃ । ઊર્જસ્વતી પયસા પિન્વમાનાસ્માન્ત્ સીતે પયસાઽભ્યાવવૃત્સ્વ ॥
4.2.6 અનુવાક

ઓષધિવાપઃ

યા જાતા ઓષધયો દેવેભ્યસ્ ત્રિયુગમ્ પુરા । મન્દામિ બભ્રૂણામ્ અહꣳ શતં ધામાનિ સપ્ત ચ ॥
શતં વો અમ્બ ધામાનિ સહસ્રમ્ ઉત વો રુહઃ । અથા શતક્રત્વો યૂયમ્ ઇમમ્ મે અગદં કૃત ॥
પુષ્પાવતીઃ પ્રસૂવતીઃ ફલિનીર્ અફલા ઉત । અશ્વા ઇવ સજિત્વરીર્ વીરુધઃ પારયિષ્ણવઃ ॥
ઓષધીર્ ઇતિ માતરસ્ તદ્ વો દેવીર્ ઉપ બ્રુવે । રપાꣳસિ વિઘ્નતીર્ ઇત રપઃ

ચાતયમાનાઃ ॥
અશ્વત્થે વો નિષદનમ્ પર્ણે વો વસતિઃ કૃતા । ગોભાજ ઇત્ કિલાસથ યત્ સનવથ પૂરુષમ્ ॥
યદ્ અહં વાજયન્ન્ ઇમા ઓષધીર્ હસ્ત આદધે । આત્મા યક્ષ્મસ્ય નશ્યતિ પુરા જીવગૃભો યથા ॥
યદ્ ઓષધયઃ સંગચ્છન્તે રાજાનઃ સમિતાવ્ ઇવ । વિપ્રઃ સ ઉચ્યતે ભિષગ્ રક્ષોહાઽમીવચાતનઃ ॥
નિષ્કૃતિર્ નામ વો માતાઽથા યૂયꣳ સ્થ સંકૃતીઃ । સરાઃ પતત્રિણીઃ

સ્થન યદ્ આમયતિ નિષ્ કૃત ॥
અન્યા વો અન્યામ્ અવત્વ્ અન્યાઽન્યસ્યા ઉપાવત । તાઃ સર્વા ઓષધયઃ સંવિદાના ઇદમ્ મે પ્રાવતા વચઃ ॥
ઉચ્ છુષ્મા ઓષધીનાં ગાવો ગોષ્ઠાદ્ ઇવેરતે । ધનꣳ સનિષ્યન્તીનામ્ આત્માનં તવ પૂરુષ ॥
અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠા સ્તેન ઇવ વ્રજમ્ અક્રમુઃ । ઓષધયઃ પ્રાચુચ્યવુર્ યત્ કિં ચ તનુવાꣳ રપઃ ॥
યાઃ

ત આતસ્થુર્ આત્માનં યા આવિવિશુઃ પરુઃપરુઃ । તાસ્ તે યક્ષ્મં વિ બાધન્તામ્ ઉગ્રો મધ્યમશીર્ ઇવ ॥
સાકં યક્ષ્મ પ્ર પત શ્યેનેન કિકિદીવિના । સાકં વાતસ્ય ધ્રાજ્યા સાકં નશ્ય નિહાકયા ॥
અશ્વાવતીꣳ સોમવતીમૂર્જયન્તીમ્ ઉદોજસમ્ । આ વિત્સિ સર્વા ઓષધીર્ અસ્મા અરિષ્ટતાતયે ॥
યાઃ ફલિનીર્ યા અફલા અપુષ્પા યાશ્ ચ પુષ્પિણીઃ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્ તા નો મુઞ્ચન્ત્વ્ અꣳહસઃ ॥
યાઃ

ઓષધયઃ સોમરાજ્ઞીઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમ્ અનુ । તાસાં ત્વમ્ અસ્ય્ ઉત્તમા પ્ર ણો જીવાતવે સુવ ॥
અવપતન્તીર્ અવદન્ દિવ ઓષધયઃ પરિ । યં જીવમ્ અશ્નવામહૈ ન સ રિષ્યાતિ પૂરુષઃ ॥
યાશ્ ચેદમ્ ઉપશૃણ્વન્તિ યાશ્ ચ દૂરમ્ પરાગતાઃ । ઇહ સંગત્ય તાઃ સર્વા અસ્મૈ સં દત્ત ભેષજમ્ ॥
મા વો રિષત્ ખનિતા યસ્મૈ ચાહં ખનામિ વઃ । દ્વિપચ્ ચતુષ્પદ્ અસ્માકꣳ સર્વમ્ અસ્ત્વ્ અનાતુરમ્ ॥
ઓષધયઃ સં વદન્તે સોમેન સહ રાજ્ઞા । યસ્મૈ કરોતિ બ્રાહ્મણસ્ તꣳ રાજન્ પારયામસિ ॥
4.2.7 અનુવાક

લોષ્ટક્ષેપાદિકમ્

મા નો હિꣳસીજ્ જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો વા દિવꣳ સત્યધર્મા જજાન । યશ્ ચાપશ્ ચન્દ્રા બૃહતીર્ જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
અભ્યાવર્તસ્વ પૃથિવિ યજ્ઞેન પયસા સહ । વપાં તે અગ્નિર્ ઇષિતો ઽવ સર્પતુ ॥
અગ્ને યત્ તે શુક્રં યચ્ ચન્દ્રં યત્ પૂતં યદ્ યજ્ઞિયમ્ । તદ્ દેવેભ્યો ભરામસિ ॥
ઇષમૂર્જમ્ અહમ્ ઇત આ

દદ ઋતસ્ય ધામ્નો અમૃતસ્ય યોનેઃ । આ નો ગોષુ વિશત્વ્ ઔષધીષુ જહામિ સેદિમ્ અનિરામ્ અમીવામ્ ॥
અગ્ને તવ શ્રવો વયો મહિ ભ્રાજન્ત્ય્ અર્ચયો વિભાવસો । બૃહદ્ભાનો શવસા વાજમ્ ઉક્થ્યં દધાસિ દાશુષે કવે ॥
ઇરજ્યન્ન્ અગ્ને પ્રથયસ્વ જન્તુભિર્ અસ્મે રાયો અમર્ત્ય । સ દર્શતસ્ય વપુષો વિ રાજસિ પૃણક્ષિ સાનસિꣳ રયિમ્ ॥
ઊર્જો નપાજ્ જાતવેદઃ સુશસ્તિભિર્ મન્દસ્વ

ધીતિભિર્ હિતઃ । ત્વે ઇષઃ સં દધુર્ ભૂરિરેતસશ્ ચિત્રોતયો વામજાતાઃ ॥
પાવકવર્ચાઃ શુક્રવર્ચા અનૂનવર્ચા ઉદ્ ઇયર્ષિ ભાનુના । પુત્રઃ પિતરા વિચરન્ન્ ઉપાવસ્ય્ ઉભે પૃણક્ષિ રોદસી ॥
ઋતાવાનમ્ મહિષં વિશ્વચર્ષણિમ્ અગ્નિꣳ સુમ્નાય દધિરે પુરો જનાઃ । શ્રુત્કર્ણꣳ સપ્રથસ્તમમ્ ત્વા ગિરા દૈવ્યમ્ માનુષા યુગા ॥
નિષ્કર્તારમ્ અધ્વરસ્ય પ્રચેતસં ક્ષયન્તꣳ રાધસે મહે । રાતિમ્ ભૃગૂણામ્ ઉશિજં કવિક્રતુમ્ પૃણક્ષિ સાનસિમ્

રયિમ્ ॥
ચિત સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વચિતઃ શ્રયધ્વં તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવાઃ સીદત ॥
આ પ્યાયસ્વ સમ્ એતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સંગથે ॥
સં તે પયાꣳસિ સમ્ ઉ યન્તુ વાજાઃ સં વૃષ્ણિયાન્ય્ અભિમાતિષાહઃ । આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાꣳસિ ઉત્તમાનિ ધિષ્વ ॥
4.2.8 અનુવાક

રુક્માદ્યુપધાનમ્

અભ્ય્ અસ્થાદ્ વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્ તદ્ અગ્નિર્ આહ તદ્ ઉ સોમ આહ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા તન્ મ આહ પૂષા માધાત્ સુકૃતસ્ય લોકે ॥
યદ્ અક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઉદ્યન્ત્ સમુદ્રાદ્ ઉત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુતં જનિમ તત્ તે અર્વન્ ॥
અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસિ યોનિર્ અગ્નેઃ સમુદ્રમ્ અભિતઃ પિન્વમાનમ્ । વર્ધમાનમ્ મહઃ

આ ચ પુષ્કરં દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥
બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ પ્રથમમ્ પુરસ્તાદ્ વિ સીમતઃ સુરુચો વેન આવઃ । સ બુધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠાઃ સતશ્ ચ યોનિમ્ અસતશ્ ચ વિવઃ ॥
હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ

દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
નમો અસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમ્ અનુ । યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥
યે ઽદો રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ । યેષામ્ અપ્સુ સદઃ કૃતં તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥
યા ઇષવો યાતુધાનાનાં યે વા વનસ્પતીꣳર્ અનુ । યે વાઽવટષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥
4.2.9 અનુવાક

સ્વયમાતૃણ્ણાદીષ્ટકોપધાનમ્

ધ્રુવાઽસિ ધરુણાઽસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા સુકૃતા । મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્ વધીન્ મા સુપર્ણો ઽવ્યથમાના પૃથિવીં દૃꣳહ ॥
પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીમ્ પ્રથો ઽસિ પૃથિવ્યસિ ભૂર્ અસિ ભૂમિર્ અસ્ય્ અદિતિર્ અસિ વિશ્વધાયા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રી પૃથિવીં યચ્છ પૃથિવીં દૃꣳહ પૃથિવીમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ

ચરિત્રાયાગ્નિસ્ ત્વાઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તી પરુષઃપરુષઃ પરિ । એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચ ॥
યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ તસ્યાસ્ તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥
અષાઢાઽસિ સહમાના સહસ્વારાતીઃ સહસ્વારાતીયતઃ
સહસ્વ પૃતનાઃ સહસ્વ પૃતન્યતઃ સહસ્રવીર્યા

અસિ સા મા જિન્વ ॥
મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ । માધ્વીર્ નઃ સન્ત્વ્ ઓષધીઃ ॥
મધુ નક્તમ્ ઉતોષસિ મધુમત્ પાર્થિવꣳ રજઃ । મધુ દ્યૌર્ અસ્તુ નઃ પિતા ॥
મધુમાન્ નો વનસ્પતિર્ મધુમાꣳ અસ્તુ સૂર્યઃ । માધ્વીર્ ગાવો ભવન્તુ નઃ ॥
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥
તદ્ વિષ્ણોઃ પરમમ્

પદꣳ સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ ॥
ધ્રુવાઽસિ પૃથિવિ સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સ્યૂતા દેવેભિર્ અમૃતેઽનાગાઃ ॥
યાસ્ તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમ્ આતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિઃ સર્વાભી રુચે જનાય નસ્ કૃધિ ॥
યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચો ગોષ્વ્ અશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિઃ સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે
વિરાટ્

જ્યોતિર્ અધારયત્ સમ્રાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્ સ્વરાડ્ જ્યોતિર્ અધારયત્
અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવાશ્વાસો દેવ સાધવઃ । અરં વહન્ત્ય્ આશવઃ ॥
યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ અશ્વાꣳ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ ॥
દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત

હોત્રાઃ ॥
અભૂદ્ ઇદં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમ્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય ચ । અગ્નિર્ જ્યોતિષા જ્યોતિષ્માન્ રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ॥
ઋચે ત્વા રુચે ત્વા
સમ્ ઇત્ સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેનાઃ । અન્તર્ હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ । ઘૃતસ્ય ધારા અભિ ચાકશીમિ । હિરણ્યયો વેતસો મધ્ય આસામ્ ॥
તસ્મિન્ત્ સુપર્ણો મધુકૃત્ કુલાયી ભજન્ન્ આસ્તે મધુ દેવતાભ્યઃ । તસ્યાઽઽસતે હરયઃ સપ્ત તીરે સ્વધાં દુહાના અમૃતસ્ય ધારામ્ ॥
4.2.10 અનુવાક

પશુશીર્ષકોપધાનમ્

આદિત્યં ગર્ભમ્ પયસા સમઞ્જન્ત્ સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં વિશ્વરૂપમ્ । પરિ વૃઙ્ગ્ધિ હરસા માઽભિ મૃક્ષઃ શતાયુષં કૃણુહિ ચીયમાનઃ ॥
ઇમમ્ મા હિꣳસીર્ દ્વિપાદમ્ પશૂનાꣳ સહસ્રાક્ષ મેધ આ ચીયમાનઃ । મયુમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
વાતસ્ય ધ્રાજિં વરુણસ્ય નાભિમ્ અશ્વં જજ્ઞાનꣳ સરિરસ્ય મધ્યે । શિશું નદીનાꣳ હરિમ્ અદ્રિબુદ્ધમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ

પરમે વ્યોમન્ ॥
ઇમમ્ મા હિꣳસીર્ એકશફમ્ પશૂનાં કનિક્રદં વાજિનં વાજિનેષુ । ગૌરમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
અજસ્રમ્ ઇન્દુમ્ અરુષમ્ ભુરણ્યુમ્ અગ્નિમ્ ઈડે પૂર્વચિત્તૌ નમોભિઃ । સ પર્વભિર્ ઋતુશઃ કલ્પમાનો ગામ્ મા હિꣳસીર્ અદિતિં વિરાજમ્ ॥
ઇમꣳ સમુદ્રꣳ શતધારમ્ ઉત્સં વ્યચ્યમાનમ્ ભુવનસ્ય મધ્યે । ઘૃતં દુહાનામ્ અદિતિં જનાયાગ્ને મા

હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ । ગવયમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
વરૂત્રિં ત્વષ્ટુર્ વરુણસ્ય નાભિમ્ અવિં જજ્ઞાનાꣳ રજસઃ પરસ્માત્ । મહીꣳ સહસ્રીમ્ અસુરસ્ય માયામ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ ॥
ઇમામૂર્ણાયું વરુણસ્ય માયાં ત્વચમ્ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદામ્ । ત્વષ્ટુઃ પ્રજાનામ્ પ્રથમં જનિત્રમ્ અગ્ને મા હિꣳસીઃ પરમે વ્યોમન્ । ઉષ્ટ્રમ્ આરણ્યમ્ અનુ

તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
યો અગ્નિર્ અગ્નેસ્ તપસો ઽધિ જાતઃ શોચાત્ પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્ પરિ । યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા વ્યાનટ્ તમ્ અગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥
અજા હ્ય્ અગ્નેર્ અજનિષ્ટ ગર્ભાત્ સા વા અપશ્યજ્ જનિતારમ્ અગ્રે । તયા રોહમ્ આયન્ન્ ઉપ મેધ્યાસઃ તયા દેવા દેવતામ્ અગ્ર આયન્ । શરભમ્ આરણ્યમ્ અનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્ તનુવો નિ ષીદ ॥
4.2.11 અનુવાક

ચાતુર્માસ્યેષુ વરુણપ્રઘાસે યાજ્યાનુવાક્યાઃ

ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ પરિ વાજેષુ ભૂષથઃ । તદ્ વાં ચેતિ પ્ર વીર્યમ્ ॥
શ્નથદ્ વૃત્રમ્ ઉત સનોતિ વાજમ્ ઇન્દ્રા યો અગ્ની સહુરી સપર્યાત્ । ઇરજ્યન્તા વસવ્યસ્ય ભૂરેઃ સહસ્તમા સહસા વાજયન્તા ॥
પ્ર ચર્ષણિભ્યઃ પૃતના હવેષુ પ્ર પૃથિવ્યા રિરિચાથે દિવશ્ ચ । પ્ર સિન્ધુભ્યઃ પ્ર ગિરિભ્યો મહિત્વા પ્રેન્દ્રાગ્ની વિશ્વા ભુવનાત્ય્ અન્યા ॥
મરુતો યસ્ય હિ

ક્ષયે પાથા દિવો વિમહસઃ । સ સુગોપાતમો જનઃ ॥
યજ્ઞૈર્ વા યજ્ઞવાહસો વિપ્રસ્ય વા મતીનામ્ । મરુતઃ શૃણુતા હવમ્ ॥
શ્રિયસે કમ્ ભાનુભિઃ સમ્ મિમિક્ષિરે તે રશ્મિભિસ્ ત ઋક્વભિઃ સુખાદયઃ । તે વાશીમન્ત ઇષ્મિણો અભીરવો વિદ્રે પ્રિયસ્ય મારુતસ્ય ધામ્નઃ ॥
અવ તે હેડ
ઉદ્ ઉત્તમમ્ ।
કયા નશ્ ચિત્ર આ ભુવદ્ ઊતી સદાવૃધઃ સખા । કયા શચિષ્ઠયા વૃતા

કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ધુરિ ગા ઋતસ્ય શિમીવતો ભામિનો દુર્હૃણાયૂન્ । આસન્નિષૂન્ હૃત્સ્વસો મયોભૂન્ ય એષામ્ ભૃત્યામ્ ઋણધત્ સ જીવાત્ ॥
અગ્ને નય ।
આ દેવાનામ્ ।
શં નો ભવન્તુ
વાજેવાજે
અપ્સ્વ્ અગ્ને સધિષ્ ટવ સૌષધીર્ અનુ રુધ્યસે ગર્ભૈ સઞ્ જાયસે પુનઃ ॥
વૃષા સોમ દ્યુમાꣳ અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥
ઇમમ્ મે વરુણ
તત્ ત્વા યામિ
ત્વં નો અગ્ને
સ ત્વં નો અગ્ને ॥