તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 4.1

તૈત્તિરીય સંહિતા કાણ્ડ 4 પ્રપાઠક: 1 અગ્નિચયનમન્ત્રાઃ
4.1.1 અનુવાક 1 અભ્ર્યાદાનમ્
1 યુઞ્જાનઃ પ્રથમમ્ મનસ્ તત્ત્વાય સવિતા ધિયઃ । અગ્નિં જ્યોતિર્ નિચાય્ય પૃથિવ્યા અધ્ય્ આભરત્ ॥ યુક્ત્વાય મનસા દેવાન્ત્ સુવર્ યતો ધિયા દિવમ્ । બૃહજ્ જ્યોતિઃ કરિષ્યતઃ સવિતા પ્ર સુવતિ તાન્ ॥ યુક્તેન મનસા વયં દેવસ્ય સવિતુઃ સવે । સુવર્ગેયાય શક્ત્યૈ ॥ યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિયો વિપ્રા વિપ્રસ્ય બૃહતો વિપશ્ચિતઃ । વિ હોત્રા દધે વયુનાવિદ્ એક ઇત્
2 મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિઃ ॥ યુજે વામ્ બ્રહ્મ પૂર્વ્યં નમોભિર્ વિ શ્લોકા યન્તિ પથ્યેવ સૂરાઃ । શૃણ્વન્તિ વિશ્વે અમૃતસ્ય પુત્રા આ યે ધામાનિ દિવ્યાનિ તસ્થુઃ ॥ યસ્ય પ્રયાણમ્ અન્વ્ અન્ય ઇદ્ યયુર્ દેવા દેવસ્ય મહિમાનમ્ અર્ચતઃ । યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે સ એતશો રજાꣳસિ દેવઃ સવિતા મહિત્વના ॥ દેવ સવિતઃ પ્ર સુવ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ
3 યજ્ઞપતિમ્ ભગાય દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં નઃ પુનાતુ વાચસ્ પતિર્ વાચમ્ અદ્ય સ્વદાતિ નઃ ॥ ઇમં નો દેવ સવિતર્ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ દેવાયુવꣳ સખિવિદꣳ સત્રાજિતં ધનજિતꣳ સુવર્જિતમ્ ॥ ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધય ગાયત્રેણ રથંતરમ્ । બૃહદ્ ગાયત્રવર્તનિ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ગાયત્રેણ છન્દસા દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ । અભ્રિર્ અસિ નારિ
4 રસિ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ આ ભર ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽદદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ । બભ્રિર્ અસિ નારિર્ અસિ ત્વયા વયꣳ સધસ્થ આઽગ્નિꣳ શકેમ ખનિતુમ્ પુરીષ્યં જાગતેન ત્વા છન્દસા દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ । હસ્ત આધાય સવિતા બિભ્રદ્ અભ્રિꣳ હિરણ્યયીમ્ । તયા જ્યોતિર્ અજસ્રમ્ ઇદ્ અગ્નિં ખાત્વી ન આ ભરાઽનુષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽ દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥
4.1.2 અનુવાક 2 મૃદાક્રાન્તિઃ
1 ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ રશનામ્ ઋતસ્ય પૂર્વ આયુષિ વિદથેષુ કવ્યા । તયા દેવાઃ સુતમ્ આ બભૂવુર્ ઋતસ્ય સામન્ત્ સરમ્ આરપન્તી ॥ પ્રતૂર્તં વાજિન્ન્ આ દ્રવ વરિષ્ઠામ્ અનુ સંવતમ્ । દિવિ તે જન્મ પરમમ્ અન્તરિક્ષે નાભિઃ પૃથિવ્યામ્ અધિ યોનિઃ ॥ યુઞ્જાથાꣳ રાસભં યુવમ્ અસ્મિન્ યામે વૃષણ્વસૂ । અગ્નિમ્ ભરન્તમ્ અસ્મયુમ્ ॥ યોગેયોગે તવસ્તરં વાજે-વાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમૂતયે ॥ પ્રતૂર્વન્
2 એહ્ય્ અવક્રામન્ન્ અશસ્તી રુદ્રસ્ય ગાણપત્યાન્ મયોભૂર્ એહિ । ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહિ સ્વસ્તિગવ્યૂતિર્ અભયાનિ કૃણ્વન્ ॥ પૂષ્ણા સયુજા સહ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરિષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેહિ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેમઃ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરિષ્યામઃ । અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરામઃ । અન્વ્ અગ્નિર્ ઉષસામ્ અગ્રમ્ અખ્યદ્ અન્વ્ અહાનિ પ્રથમો જાતવેદાઃ । અનુ સૂર્યસ્ય
3 પુરુત્રા ચ રશ્મીન્ અનુ દ્યાવાપૃથિવી આ તતાન ॥ આગત્ય વાજ્ય્ અધ્વનઃ સર્વા મૃધો વિ ધૂનુતે । અગ્નિꣳ સધસ્થે મહતિ ચક્ષુષા નિ ચિકીષતે ॥ આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમ્ અગ્નિમ્ ઇચ્છ રુચા ત્વમ્ । ભૂયા વૃત્વાય નો બ્રૂહિ યતઃ ખનામ તં વયમ્ ॥ દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્ પૃથિવી સધસ્થમ્ આત્માન્તરિક્ષꣳ સમુદ્રસ્ તે યોનિઃ । વિખ્યાય ચક્ષુષા ત્વમ્ અભિ તિષ્ઠ
4 પૃતન્યતઃ ॥ ઉત્ ક્રામ મહતે સૌભગાયાસ્માદ્ આસ્થાનાદ્ દ્રવિણોદા વાજિન્ । વયꣳ સ્યામ સુમતૌ પૃથિવ્યા અગ્નિં ખનિષ્યન્ત ઉપસ્થે અસ્યાઃ ॥ ઉદ્ અક્રમીદ્ દ્રવિણોદા વાજ્ય્ અર્વાઽકઃ સ લોકꣳ સુકૃતમ્ પૃથિવ્યાઃ । તતઃ ખનેમ સુપ્રતીકમ્ અગ્નિꣳ સુવો રુહાણા અધિ નાક ઉત્તમે ॥ અપો દેવીર્ ઉપ સૃજ મધુમતીર્ અયક્ષ્માય પ્રજાભ્યઃ । તાસાꣳ સ્થાનાદ્ ઉજ્ જિહતામ્ ઓષધયઃ સુપિપ્પલાઃ ॥ જિઘર્મિ
5 અગ્નિમ્ મનસા ઘૃતેન પ્રતિક્ષ્યન્તમ્ ભુવનાનિ વિશ્વા । પૃથું તિરશ્ચા વયસા બૃહન્તં વ્યચિષ્ઠમ્ અન્નꣳ રભસં વિદાનમ્ ॥ આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનારક્ષસા મનસા તજ્ જુષસ્વ । મર્યશ્રી સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિર્ નાભિમૃશે તનુવા જર્હૃષાણઃ ॥ પરિ વાજપતિઃ કવિર્ અગ્નિર્ હવ્યાન્ય્ અક્રમીત્ । દધદ્ રત્નાનિ દાશુષે ॥ પરિ ત્વાઽગ્ને પુરં વયં વિપ્રꣳ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવેદિવે ભેત્તારમ્ ભઙ્ગુરાવતઃ ॥ ત્વમ્ અગ્ને દ્યુભિસ્ ત્વમ્ આશુશુક્ષણિસ્ ત્વમ્ અદ્ભ્યસ્ ત્વમ્ અશ્મનસ્ પરિ । ત્વં વનેભ્યસ્ ત્વમ્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વં નૃણાં નૃપતે જાયસે શુચિઃ ॥
4.1.3 અનુવાક 3 મૃત્ખનનમ્
1 દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ ॥ જ્યોતિષ્મન્તં ત્વાગ્ને સુપ્રતીકમ્ અજસ્રેણ ભાનુના દીદ્યાનમ્ । શિવમ્ પ્રજાભ્યો ઽહિꣳસન્તમ્ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ ॥ અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસિ સપ્રથા ઉર્વ્ અગ્નિમ્ ભરિષ્યદ્ અપરાવપિષ્ઠમ્ । વર્ધમાનમ્ મહ આ ચ પુષ્કરં દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥ શર્મ ચ સ્થો
2 વર્મ ચ સ્થો અચ્છિદ્રે બહુલે ઉભે । વ્યચસ્વતી સં વસાથામ્ ભર્તમ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ ॥ સં વસાથાꣳ સુવર્વિદા સમીચી ઉરસા ત્મના । અગ્નિમ્ અન્તર્ ભરિષ્યન્તી જ્યોતિષ્મન્તમ્ અજસ્રમ્ ઇત્ ॥ પુરીષ્યો ઽસિ વિશ્વભરાઃ । અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિર્ અમન્થદ્ અગ્ને ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥ તમ્ ઉ ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિઃ પુત્ર ઈધે
3 અથર્વણઃ । વૃત્રહણમ્ પુરંદરમ્ ॥ તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમ્ ઈધે દસ્યુહન્તમમ્ । ધનંજયꣳ રણેરણે ॥ સીદ હોતઃ સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્ત્ સાદયા યજ્ઞꣳ સુકૃતસ્ય યોનૌ । દેવાવીર્ દેવાન્ હવિષા યજાસ્ય્ અગ્ને બૃહદ્ યજમાને વયો ધાઃ ॥ નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ ત્વેષો દીદિવાꣳ અસદત્ સુદક્ષઃ । અદબ્ધવ્રતપ્રમતિર્ વસિષ્ઠઃ સહસ્રમ્ભરઃ શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥ સꣳ સીદસ્વ મહાꣳ અસિ શોચસ્વ
4 દેવવીતમઃ । વિ ધૂમમ્ અગ્ને અરુષમ્ મિયેધ્ય સૃજ પ્રશસ્ત દર્શતમ્ ॥ જનિષ્વા હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નામ્ હિતો હિતેષ્વ્ અરુષો વનેષુ । દમેદમે સપ્ત રત્ના દધાનો ઽગ્નિર્ હોતા નિ ષસાદા યજીયાન્ ॥
4.1.4 અનુવાક 4 મૃદાહરણમ્
1 સં તે વાયુર્ માતરિશ્વા દધાતૂત્તાનાયૈ હૃદયં યદ્ વિલિષ્ટમ્ । દેવાનાં યશ્ ચરતિ પ્રાણથેન તસ્મૈ ચ દેવિ વષડ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ॥ સુજાતો જ્યોતિષા સહ શર્મ વરૂથમ્ આઽસદઃ સુવઃ । વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપꣳ સં વ્યયસ્વ વિભાવસો ॥ ઉદ્ ઉ તિષ્ઠ સ્વધ્વરાવા નો દેવ્યા કૃપા । દૃશે ચ ભાસા બૃહતા સુશુક્વનિર્ આઽગ્ને યાહિ સુશસ્તિભિઃ ॥
2 ઊર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતયે તિષ્ઠા દેવો ન સવિતા । ઊર્ધ્વો વાજસ્ય સનિતા યદ્ અઞ્જિભિર્ વાઘદ્ભિર્ વિહ્વયામહે ॥ સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોર્ અગ્ને ચારુર્ વિભૃત ઓષધીષુ । ચિત્રઃ શિશુઃ પરિ તમાꣳસ્ય્ અક્તઃ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ ગાઃ ॥ સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ આશુર્ ભવ વાજ્ય્ અર્વન્ । પૃથુર્ ભવ સુષદસ્ ત્વમ્ અગ્નેઃ પુરીષવાહનઃ ॥ શિવો ભવ
3 પ્રજાભ્યો માનુષીભ્યસ્ ત્વમ્ અઙ્ગિરઃ । મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શૂશુચો માઽન્તરિક્ષમ્ મા વનસ્પતીન્ ॥ પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદન્ નાનદદ્ રાસભઃ પત્વા । ભરન્ન્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ મા પાદ્ય્ આયુષઃ પુરા ॥ રાસભો વાં કનિક્રદત્ સુયુક્તો વૃષણા રથે । સ વામ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ આશુર્ દૂતો વહાદ્ ઇતઃ ॥ વૃષાગ્નિં વૃષણમ્ ભરન્ન્ અપાં ગર્ભꣳ સમુદ્રિયમ્ । અગ્ન આ યાહિ
4 વીતય ઋતꣳ સત્યમ્ ॥ ઓષધયઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીતાગ્નિમ્ એતꣳ શિવમ્ આયન્તમ્ અભ્ય્ અત્ર યુષ્માન્ । વ્યસ્યન્ વિશ્વા અમતીર્ અરાતીર્ નિષીદન્ નો અપ દુર્મતિꣳ હનત્ ॥ ઓષધયઃ પ્રતિ મોદધ્વમ્ એનમ્ પુષ્પાવતીઃ સુપિપ્પલાઃ । અયં વો ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નꣳ સધસ્થમ્ આઽસદત્ ॥
4.1.5 અનુવાક 5 ઉખાનિર્માણમ્

1 વિ પાજસા પૃથુના શોશુચાનો બાધસ્વ દ્વિષો રક્ષસો અમીવાઃ । સુશર્મણો બૃહતઃ શર્મણિ સ્યામ્ અગ્નેર્ અહꣳ સુહવસ્ય પ્રણીતૌ ॥ આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્ તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥ યો વઃ શિવતમો રસસ્ તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીર્ ઇવ માતરઃ ॥ તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥ મિત્રઃ
2 સꣳસૃજ્ય પૃથિવીમ્ ભૂમિં ચ જ્યોતિષા સહ । સુજાતં જાતવેદસમ્ અગ્નિં વૈશ્વાનરં વિભુમ્ ॥ અયક્ષ્માય ત્વા સꣳ સૃજામિ પ્રજાભ્યઃ । વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ સꣳ સૃજન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥ રુદ્રાઃ સમ્ભૃત્ય પૃથિવીમ્ બૃહજ્ જ્યોતિઃ સમ્ ઈધિરે । તેષામ્ ભાનુર્ અજસ્ર ઇચ્ છુક્રો દેવેષુ રોચતે ॥ સꣳસૃષ્ટાં વસુભી રુદ્રૈર્ ધીરૈઃ કર્મણ્યામ્ મૃદમ્ । હસ્તાભ્યામ્ મૃદ્વીં કૃત્વા સિનીવાલી કરોતુ
3 તામ્ ॥ સિનીવલી સુકપર્દા સુકુરીરા સ્વૌપશા । સા તુભ્યમ્ અદિતે મહ ઓખાં દધાતુ હસ્તયોઃ ॥ ઉખાં કરોતુ શક્ત્યા બાહુભ્યામ્ અદિતિર્ ધિયા । માતા પુત્રં યથોપસ્થે સાઽગ્નિમ્ બિભર્તુ ગર્ભ આ ॥ મખસ્ય શિરો ઽસિ યજ્ઞસ્ય પદે સ્થઃ । વસવસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ પૃથિવ્યસિ રુદ્રાસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ અન્તરિક્ષમ્ અસિ
4 આદિત્યાસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ દ્યૌર્ અસિ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ કૃણ્વન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ દિશો ઽસિ ધ્રુવાસિ ધારયા મયિ પ્રજાꣳ રાયસ્ પોષં ગૌપત્યꣳ સુવીર્યꣳ સજાતાન્ યજમાનાય । અદિત્યૈ રાસ્નાઽસિ । અદિતિસ્ તે બિલં ગૃહ્ણાતુ પાઙ્ક્તેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ । કૃત્વાય સા મહીમ્ ઉખામ્ મૃન્મયીં યોનિમ્ અગ્નયે । તામ્ પુત્રેભ્યઃ સમ્ પ્રાયચ્છદ્ અદિતિઃ શ્રપયાન્ ઇતિ ॥
4.1.6 અનુવાક 6 ઉખાસંસ્કારઃ
1 વસવસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ રુદ્રાસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ આદિત્યાસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા ધૂપયન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ઇન્દ્રસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ વિષ્ણુસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ વરુણસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વત્ । અદિતિસ્ ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યાવતી પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ખનત્વ્ અવટ દેવાનાં ત્વા પત્નીર્
2 દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વદ્ દધતૂખે ધિષણાસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વદ્ અભીન્ધતામ્ ઉખે ગ્નાસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વચ્ છ્રપયન્તૂખે વરૂત્રયો જનયસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વત્ પચન્તૂખે । મિત્રૈતામ્ ઉખામ્ પચૈષા મા ભેદિ । એતાં તે પરિ દદામ્ય્ અભિત્ત્યૈ અભીમામ્
3 મહિના દિવમ્ મિત્રો બભૂવ સપ્રથાઃ । ઉત શ્રવસા પૃથિવીમ્ ॥ મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિમ્ । દ્યુમ્નં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥ દેવસ્ ત્વા સવિતોદ્ વપતુ સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિઃ । સુબાહુર્ ઉત શક્ત્યા ॥ અપદ્યમાના પૃથિવ્ય્ આશા દિશ આ પૃણ । ઉત્ તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ॥ વસવસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ રુદ્રાસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ આદિત્યાસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા આ ચ્છૃન્દન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥
4.1.7 અનુવાક 7 પશ્વઙ્ગભૂતા આગ્નિક્યઃ સામિધેન્યઃ
1 સમાસ્ ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્તુ સંવત્સરા ઋષયો યાનિ સત્યા । સં દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેન વિશ્વા આ ભાહિ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યાઃ ॥ સં ચેધ્યસ્વાગ્ને પ્ર ચ બોધયૈનમ્ ઉચ્ ચ તિષ્ઠ મહતે સૌભગાય । મા ચ ઋષદ્ ઉપસત્તા તે અગ્ને બ્રહ્માણસ્ તે યશસઃ સન્તુ માઽન્યે ॥ ત્વામ્ અગ્ને વૃણતે બ્રાહ્મણા ઇમે શિવો અગ્ને
2 સંવરણે ભવા નઃ । સપત્નહા નો અભિમાતિજિચ્ ચ સ્વે ગયે જાગૃહ્ય્ અપ્રયુચ્છન્ ॥ ઇહૈવાગ્ને અધિ ધારયા રયિમ્ મા ત્વા નિ ક્રન્ પૂર્વચિતો નિકારિણઃ । ક્ષત્રમ્ અગ્ને સુયમમ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ઉપસત્તા વર્ધતાં તે અનિષ્ટૃતઃ ॥ ક્ષત્રેણાગ્ને સ્વાયુઃ સꣳ રભસ્વ મિત્રેણાગ્ને મિત્રધેયે યતસ્વ । સજાતાનામ્ મધ્યમસ્થા એધિ રાજ્ઞામ્ અગ્ને વિહવ્યો દીદિહીહ ॥ અતિ
3 નિહો અતિ સ્રિધો ઽત્ય્ અચિત્તિમ્ અત્ય્ અરાતિમ્ અગ્ને । વિશ્વા હ્ય્ અગ્ને દુરિતા સહસ્વાથાસ્મભ્યꣳ સહવીરાꣳ રયિં દાઃ ॥ અનાધૃષ્યો જાતવેદા અનિષ્ટૃતો વિરાડ્ અગ્ને ક્ષત્રભૃદ્ દીદિહીહ । વિશ્વા આશાઃ પ્રમુઞ્ચન્ માનુષીર્ ભિયઃ શિવાભિર્ અદ્ય પરિ પાહિ નો વૃધે ॥ બૃહસ્પતે સવિતર્ બોધયૈનꣳ સꣳશિતં ચિત્ સંતરાꣳ સꣳ શિશાધિ । વર્ધયૈનમ્ મહતે સૌભગાય ।
4 વિશ્વ એનમ્ અનુ મદન્તુ દેવાઃ ॥ અમુત્રભૂયાદ્ અધ યદ્ યમસ્ય બૃહસ્પતે અભિશસ્તેર્ અમુઞ્ચઃ । પ્રત્ય્ ઔહતામ્ અશ્વિના મૃત્યુમ્ અસ્માદ્ દેવાનામ્ અગ્ને ભિષજા શચીભિઃ ॥ ઉદ્ વયં તમસસ્ પરિ પશ્યન્તો જ્યોતિર્ ઉત્તરમ્ । દેવં દેવત્રા સૂર્યમ્ અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ॥
4.1.8 અનુવાક 8 આપ્રીનામિકાઃ પ્રયાજયાજ્યાઃ
1 ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્ત્ય્ ઊર્ધ્વા શુક્રા શોચીꣳષ્ય્ અગ્નેઃ । દ્યુમત્તમા સુપ્રતીકસ્ય સૂનોઃ ॥ તનૂનપાદ્ અસુરો વિશ્વવેદા દેવો દેવેષુ દેવઃ । પથ આઽનક્તિ મધ્વા ઘૃતેન ॥ મધ્વા યજ્ઞં નક્ષસે પ્રીણાનો નરાશꣳસો અગ્ને । સુકૃદ્ દેવઃ સવિતા વિશ્વવારઃ ॥ અચ્છાયમ્ એતિ શવસા ઘૃતેનેડાનો વહ્નિર્ નમસા । અગ્નિꣳ સ્રુચો અધ્વરેષુ પ્રયત્સુ ॥
સ યક્ષદ્ અસ્ય મહિમાનમ્ અગ્નેઃ સ
2 ઈ મન્દ્રાસુ પ્રયસઃ । વસુશ્ ચેતિષ્ઠો વસુધાતમશ્ ચ ॥ દ્વારો દેવીર્ અન્વ્ અસ્ય વિશ્વે વ્રતા દદન્તે અગ્નેઃ । ઉરુવ્યચસો ધામ્ના પત્યમાનાઃ ॥ તે અસ્ય યોષણે દિવ્યે ન યોનાવ્ ઉષાસાનક્તા । ઇમં યજ્ઞમ્ અવતામ્ અધ્વરં નઃ ॥ દૈવ્યા હોતારાવ્ ઊર્ધ્વમ્ અધ્વરં નો ઽગ્નેર્ જિહ્વામ્ અભિ ગૃણીતમ્ । કૃણુતં નઃ સ્વિષ્ટિમ્ ॥ તિસ્રો દેવીર્ બર્હિર્ એદꣳ સદન્ત્વ્ ઇડા સરસ્વતી
3 ભારતી મહી ગૃણાના ॥ તન્ નસ્ તુરીપમ્ અદ્ભુતમ્ પુરુક્ષુ ત્વષ્ટા સુવીરમ્ । રાયસ્ પોષં વિ ષ્યતુ નાભિમ્ અસ્મે ॥ વનસ્પતે ઽવ સૃજા રરાણસ્ ત્મના દેવેષુ । અગ્નિર્ હવ્યꣳ શમિતા સૂદયાતિ ॥ અગ્ને સ્વાહા કૃણુહિ જાતવેદ ઇન્દ્રાય હવ્યમ્ । વિશ્વે દેવા હવિર્ ઇદં જુષન્તામ્ ॥ હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્
4 ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રꣳ રસયા સહા
5 હુઃ । યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યં ક્રન્દસી અવસા તસ્તભાને અભ્યેક્ષેતામ્ મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઉદિતૌ વ્યેતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢે યેન સુવઃ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ આપો હ યન્ મહતીર્ વિશ્વમા
6 યન્ દક્ષં દધાના જનયન્તીર્ અગ્નિમ્ । તતો દેવાનાં નિર્ અવર્તતાસુર્ એકઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ યશ્ ચિદ્ આપો મહિના પર્યપશ્યદ્ દક્ષં દધાના જનયન્તીર્ અગ્નિમ્ । યો દેવેષ્વ્ અધિ દેવ એક આસીત્ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
4.1.9 અનુવાક 9 અગ્ન્યુત્પાદનમ્

1 આકૂતિમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા મનો મેધામ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા ચિત્તં વિજ્ઞાતમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા વાચો વિધૃતિમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહાગ્નયે વૈશ્વાનરાય સ્વાહા વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ મર્તો વૃણીત સખ્યં વિશ્વે રાય ઇષુધ્યસિ દ્યુમ્નં વૃણીત પુષ્યસે સ્વાહા મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષો દૃꣳહસ્વ વીડયસ્વ સુ । અમ્બ ધૃષ્ણુ વીરયસ્વા
2 ગ્નિશ્ ચેદં કરિષ્યથઃ ॥ દૃꣳહસ્વ દેવિ પૃથિવિ સ્વસ્તય આસુરી માયા સ્વધયા કૃતાસિ । જુષ્ટં દેવાનાં ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ અરિષ્ટા ત્વમ્ ઉદ્ ઇહિ યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥ મિત્રૈતામ્ ઉખાં તપૈષા મા ભેદિ । એતામ્ તે પરિ દદામ્ય્ અભિત્ત્યૈ । દ્ર્વન્નઃ સર્પિરાસુતિઃ પ્રત્નો હોતા વરેણ્યઃ । સહસસ્ પુત્રો અદ્ભુતઃ ॥ પરસ્યા અધિ સંવતો ઽવરાꣳ અભ્ય્ આ
3 તર । યત્રાહમ્ અસ્મિ તાꣳ અવ ॥ પરમસ્યાઃ પરાવતો રોહિદશ્વ ઇહા ગહિ । પુરીષ્યઃ પુરુપ્રિયો ઽગ્ને ત્વં તરા મૃધઃ ॥ સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થે વિશ્વાન્ય્ અગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામ્ અર્ચિષા મા તપસાઽભિ શૂશુચો ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શુક્રજ્યોતિર્ વિ ભાહિ ॥ અન્તર્ અગ્ને રુચા ત્વમ્ ઉખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ ત્વꣳ હરસા તપઞ્ જાતવેદઃ શિવો ભવ ॥ શિવો ભૂત્વા મહ્યમ્ અગ્ને ઽથો સીદ શિવસ્ ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥
4.1.10 અનુવાક 10 અગ્નિધારણમ્
1 યદ્ અગ્ને યાનિ કાનિ ચા તે દારૂણિ દધ્મસિ । તદ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ઇદ્ ઘૃતં તજ્ જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥ યદ્ અત્ત્ય્ ઉપજિહ્વિકા યદ્ વમ્રો અતિસર્પતિ । સર્વં તદ્ અસ્તુ તે ઘૃતં તજ્ જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥ રાત્રિꣳરાત્રિમ્ અપ્રયાવમ્ ભરત્નો ઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમ્ અસ્મૈ । રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદન્તો ઽગ્ને મા તે પ્રતિવેશા રિષામ ॥ નાભા
2 પૃથિવ્યાઃ સમિધાનમ્ અગ્નિꣳ રાયસ્ પોષાય બૃહતે હવામહે । ઇરમ્મદમ્ બૃહદુક્થં યજત્રં જેતારમ્ અગ્નિમ્ પૃતનાસુ સાસહિમ્ ॥ યાઃ સેના અભીત્વરીર્ આવ્યાધિનીર્ ઉગણા ઉત । યે સ્તેના યે ચ તસ્કરાસ્ તાꣳસ્ તે અગ્ને ઽપિ દધામ્ય્ આસ્યે ॥ દꣳષ્ટ્રાભ્યામ્ મલિમ્લૂઞ્ જમ્ભ્યૈસ્ તસ્કરાꣳ ઉત । હનૂભ્યાꣳ સ્તેનાન્ ભગવસ્ તાꣳસ્ ત્વં ખાદ સુખાદિતાન્ ॥ યે જનેષુ મલિમ્લવ સ્તેનાસસ્ તસ્કરા વને । યે
3 કક્ષેષ્વ્ અઘાયવસ્ તાꣳસ્ તે દધામિ જમ્ભયોઃ ॥ યો અસ્મભ્યમ્ અરાતીયાદ્ યશ્ ચ નો દ્વેષતે જનઃ । નિન્દાદ્ યો અસ્માન્ દિપ્સાચ્ ચ સર્વં તમ્ મસ્મસા કુરુ ॥ સꣳશિતમ્ મે બ્રહ્મ સꣳશિતં વીર્યમ્ બલમ્ । સꣳશિતમ્ ક્ષત્રં જિષ્ણુ યસ્યાહમ્ અસ્મિ પુરોહિતઃ ॥ ઉદ્ એષામ્ બાહૂ અતિરમ્ ઉદ્ વર્ચ ઉદ્ ઊ બલમ્ । ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણામિત્રાન્ ઉન્ નયામિ
4 સ્વાꣳ અહમ્ । દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌદ્ દુર્મર્ષમ્ આયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિર્ અમૃતો અભવદ્ વયોભિર્ યદ્ એનં દ્યૌર્ અજનયત્ સુરેતાઃ ॥ વિશ્વા રૂપાણિ પ્રતિ મુઞ્ચતે કવિઃ પ્રાસાવીદ્ ભદ્રં દ્વિપદે ચતુષ્પદે । વિ નાકમ્ અખ્યત્ સવિતા વરેણ્યો ઽનુ પ્રયાણમ્ ઉષસો વિ રાજતિ ॥ નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમ્ એકꣳ સમીચી । દ્યાવા ક્ષામા રુક્મઃ
5 અન્તર્ વિ ભાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ॥ સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ ત્રિવૃત્ તે શિરો ગાયત્રં ચક્ષુઃ સ્તોમ આત્મા સામ તે તનૂર્ વામદેવ્યમ્ બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્ પુચ્છં છન્દાꣳસ્ય્ અઙ્ગાનિ ધિષ્ણિયાઃ શફા યજૂꣳષિ નામ । સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ દિવં ગચ્છ સુવઃ પત ॥
4.1.11 અનુવાક 11 ચાતુર્માસ્યેષુ વૈશ્વદેવે યાજ્યાનુવાક્યાઃ
1 અગ્ને યં યજ્ઞમ્ અધ્વરં વિશ્વતઃ પરિભૂર્ અસિ । સ ઇદ્ દેવેષુ ગચ્છતિ ॥ સોમ યાસ્ તે મયોભુવ ઊતયઃ સન્તિ દાશુષે । તાભિર્ નો ઽવિતા ભવ ॥ અગ્નિર્ મૂર્ધા ભુવઃ । ત્વં નઃ સોમ યા તે ધામાનિ । તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥ અચિત્તી યચ્ ચકૃમા દૈવ્યે જને દીનૈર્ દક્ષૈઃ પ્રભૂતી પૂરુષત્વતા
2 દેવેષુ ચ સવિતર્ માનુષેષુ ચ ત્વં નો અત્ર સુવતાદ્ અનાગસઃ ॥ ચોદયિત્રી સૂનૃતાનાં ચેતન્તી સુમતીનામ્ । યજ્ઞં દધે સરસ્વતી ॥ પાવીરવી કન્યા ચિત્રાયુઃ સરસ્વતી વીરપત્ની ધિયં ધાત્ । ગ્નાભિર્ અછિદ્રꣳ શરણꣳ સજોષા દુરાધર્ષં ગૃણતે શર્મ યꣳસત્ ॥ પૂષા ગા અન્વ્ એતુ નઃ પૂષા રક્ષત્વ્ અર્વતઃ । પૂષા વાજꣳ સનોતુ નઃ ॥ શુક્રં તે અન્યદ્ યજતં તે અન્યત્
3 વિષુરૂપે અહની દ્યૌર્ ઇવાસિ । વિશ્વા હિ માયા અવસિ સ્વધાવો ભદ્રા તે પૂષન્ન્ ઇહ રાતિર્ અસ્તુ ॥ તે ઽવર્ધન્ત સ્વતવસો મહિત્વના નાકં તસ્થુર્ ઉરુ ચક્રિરે સદઃ । વિષ્ણુર્ યદ્ ધાઽઽવદ્ વૃષણમ્ મદચ્યુતં વયો ન સીદન્ન્ અધિ બર્હિષિ પ્રિયે । પ્ર ચિત્રમ્ અર્કં ગૃણતે તુરાય મારુતાય સ્વતવસે ભરધ્વમ્ । યે સહાꣳસિ સહસા સહન્તે
4 રેજતે અગ્ને પૃથિવી મખેભ્યઃ ॥ વિશ્વે દેવા । વિશ્વે દેવાઃ । દ્યાવા નઃ પૃથિવી ઇમꣳ સિધ્રમ્ અદ્ય દિવિસ્પૃશમ્ । યજ્ઞં દેવેષુ યચ્છતામ્ ॥ પ્ર પૂર્વજે પિતરા નવ્યસીભિર્ ગીર્ભિઃ કૃણુધ્વꣳ સદને ઋતસ્ય । આ નો દ્યાવાપૃથિવી દૈવ્યેન જનેન યાતમ્ મહિ વાં વરૂથમ્ ॥ અગ્નિꣳ સ્તોમેન બોધય સમિધાનો અમર્ત્યમ્ । હવ્યા દેવેષુ નો દધત્ ॥ સ હવ્યવાડ્ અમર્ત્ય ઉશિગ્ દૂતશ્ ચનોહિતઃ । અગ્નિર્ ધિયા સમ્ ઋણ્વતિ ॥ શં નો ભવન્તુ વાજેવાજે ॥  વૈ દેવિકાશ્ છન્દાꣳસીવ ખલુ વૈ રુક્ છન્દોભિર્ એવાસ્મિન્ રુચં દધાતિ ક્ષીરે ભવન્તિ રુચમ્ એવાસ્મિન્ દધતિ મધ્યતો ધાતારં કરોતિ મધ્યત એવૈનꣳ રુચો દધાતિ ગાયત્રી વા અનુમતિસ્ ત્રિષ્ટુગ્ રાકા જગતી સિનીવાલ્ય્ અનુષ્ટુપ્ કુહૂર્ ધાતા વષટ્કારઃ પૂર્વપક્ષો રાકાપરપક્ષઃ કુહૂર્ અમાવાસ્યા સિનીવલી પૌર્ણમાસ્ય્ અનુમતિશ્ ચન્દ્રમા ધાતા । અષ્ટૌ
7 વસવો ઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ એકાદશ રુદ્રા એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ દ્વાદશાદિત્યા દ્વાદશાક્ષરા જગતી પ્રજાપતિર્ અનુષ્ટુબ્ ધાતા વષટ્કારઃ । એતદ્ વૈ દેવિકાઃ સર્વાણિ ચ છન્દાꣳસિ સર્વાશ્ ચ દેવતા વષટ્કારસ્ તા યત્ સહ સર્વા નિર્વપેદ્ ઈશ્વરા એનમ્ પ્રદહો દ્વે પ્રથમે નિરુપ્ય ધાતુસ્ તૃતીયં નિર્ વપેત્ તથો એવોત્તરે નિર્ વપેત્ તથૈનં ન પ્ર દહન્ત્ય્ અથો યસ્મૈ કામાય નિરુપ્યન્તે તમ્ એવાભિર્ ઉપાપ્નોતિ ॥
4.1.1 અનુવાક

અભ્ર્યાદાનમ્

યુઞ્જાનઃ પ્રથમમ્ મનસ્ તત્ત્વાય સવિતા ધિયઃ । અગ્નિં જ્યોતિર્ નિચાય્ય પૃથિવ્યા અધ્ય્ આભરત્ ॥
યુક્ત્વાય મનસા દેવાન્ત્ સુવર્ યતો ધિયા દિવમ્ । બૃહજ્ જ્યોતિઃ કરિષ્યતઃ સવિતા પ્ર સુવતિ તાન્ ॥
યુક્તેન મનસા વયં દેવસ્ય સવિતુઃ સવે । સુવર્ગેયાય શક્ત્યૈ ॥
યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિયો વિપ્રા વિપ્રસ્ય બૃહતો વિપશ્ચિતઃ । વિ હોત્રા દધે વયુનાવિદ્ એક ઇત્

મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિઃ ॥
યુજે વામ્ બ્રહ્મ પૂર્વ્યં નમોભિર્ વિ શ્લોકા યન્તિ પથ્યેવ સૂરાઃ । શૃણ્વન્તિ વિશ્વે અમૃતસ્ય પુત્રા આ યે ધામાનિ દિવ્યાનિ તસ્થુઃ ॥
યસ્ય પ્રયાણમ્ અન્વ્ અન્ય ઇદ્ યયુર્ દેવા દેવસ્ય મહિમાનમ્ અર્ચતઃ । યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે સ એતશો રજાꣳસિ દેવઃ સવિતા મહિત્વના ॥
દેવ સવિતઃ પ્ર સુવ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ

યજ્ઞપતિમ્ ભગાય દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં નઃ પુનાતુ વાચસ્ પતિર્ વાચમ્ અદ્ય સ્વદાતિ નઃ ॥
ઇમં નો દેવ સવિતર્ યજ્ઞમ્ પ્ર સુવ દેવાયુવꣳ સખિવિદꣳ સત્રાજિતં ધનજિતꣳ સુવર્જિતમ્ ॥
ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધય ગાયત્રેણ રથંતરમ્ । બૃહદ્ ગાયત્રવર્તનિ ॥
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ગાયત્રેણ છન્દસા દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ।
અભ્રિર્ અસિ નારિ

રસિ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ આ ભર ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽદદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ।
બભ્રિર્ અસિ નારિર્ અસિ ત્વયા વયꣳ સધસ્થ આઽગ્નિꣳ શકેમ ખનિતુમ્ પુરીષ્યં જાગતેન ત્વા છન્દસા દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ।
હસ્ત આધાય સવિતા બિભ્રદ્ અભ્રિꣳ હિરણ્યયીમ્ । તયા જ્યોતિર્ અજસ્રમ્ ઇદ્ અગ્નિં ખાત્વી ન આ ભરાઽનુષ્ટુભેન ત્વા છન્દસા ઽઽ દદે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥
4.1.2 અનુવાક

મૃદાક્રાન્તિઃ

ઇમામ્ અગૃભ્ણન્ રશનામ્ ઋતસ્ય પૂર્વ આયુષિ વિદથેષુ કવ્યા । તયા દેવાઃ સુતમ્ આ બભૂવુર્ ઋતસ્ય સામન્ત્ સરમ્ આરપન્તી ॥
પ્રતૂર્તં વાજિન્ન્ આ દ્રવ વરિષ્ઠામ્ અનુ સંવતમ્ ।
દિવિ તે જન્મ પરમમ્ અન્તરિક્ષે નાભિઃ પૃથિવ્યામ્ અધિ યોનિઃ ॥
યુઞ્જાથાꣳ રાસભં યુવમ્ અસ્મિન્ યામે વૃષણ્વસૂ । અગ્નિમ્ ભરન્તમ્ અસ્મયુમ્ ॥
યોગેયોગે તવસ્તરં વાજે-વાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમૂતયે ॥
પ્રતૂર્વન્

એહ્ય્ અવક્રામન્ન્ અશસ્તી રુદ્રસ્ય ગાણપત્યાન્ મયોભૂર્ એહિ । ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહિ સ્વસ્તિગવ્યૂતિર્ અભયાનિ કૃણ્વન્ ॥
પૂષ્ણા સયુજા સહ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદ્ અગ્નિમ્ પુરિષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેહિ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ અચ્છેમઃ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરિષ્યામઃ ।
અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ ભરામઃ ।
અન્વ્ અગ્નિર્ ઉષસામ્ અગ્રમ્ અખ્યદ્ અન્વ્ અહાનિ પ્રથમો જાતવેદાઃ । અનુ સૂર્યસ્ય

પુરુત્રા ચ રશ્મીન્ અનુ દ્યાવાપૃથિવી આ તતાન ॥
આગત્ય વાજ્ય્ અધ્વનઃ સર્વા મૃધો વિ ધૂનુતે । અગ્નિꣳ સધસ્થે મહતિ ચક્ષુષા નિ ચિકીષતે ॥
આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમ્ અગ્નિમ્ ઇચ્છ રુચા ત્વમ્ । ભૂયા વૃત્વાય નો બ્રૂહિ યતઃ ખનામ તં વયમ્ ॥
દ્યૌસ્ તે પૃષ્ઠમ્ પૃથિવી સધસ્થમ્ આત્માન્તરિક્ષꣳ સમુદ્રસ્ તે યોનિઃ । વિખ્યાય ચક્ષુષા ત્વમ્ અભિ તિષ્ઠ

પૃતન્યતઃ ॥
ઉત્ ક્રામ મહતે સૌભગાયાસ્માદ્ આસ્થાનાદ્ દ્રવિણોદા વાજિન્ । વયꣳ સ્યામ સુમતૌ પૃથિવ્યા અગ્નિં ખનિષ્યન્ત ઉપસ્થે અસ્યાઃ ॥
ઉદ્ અક્રમીદ્ દ્રવિણોદા વાજ્ય્ અર્વાઽકઃ સ લોકꣳ સુકૃતમ્ પૃથિવ્યાઃ । તતઃ ખનેમ સુપ્રતીકમ્ અગ્નિꣳ સુવો રુહાણા અધિ નાક ઉત્તમે ॥
અપો દેવીર્ ઉપ સૃજ મધુમતીર્ અયક્ષ્માય પ્રજાભ્યઃ । તાસાꣳ સ્થાનાદ્ ઉજ્ જિહતામ્ ઓષધયઃ સુપિપ્પલાઃ ॥
જિઘર્મિ

અગ્નિમ્ મનસા ઘૃતેન પ્રતિક્ષ્યન્તમ્ ભુવનાનિ વિશ્વા । પૃથું તિરશ્ચા વયસા બૃહન્તં વ્યચિષ્ઠમ્ અન્નꣳ રભસં વિદાનમ્ ॥
આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનારક્ષસા મનસા તજ્ જુષસ્વ । મર્યશ્રી સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિર્ નાભિમૃશે તનુવા જર્હૃષાણઃ ॥
પરિ વાજપતિઃ કવિર્ અગ્નિર્ હવ્યાન્ય્ અક્રમીત્ । દધદ્ રત્નાનિ દાશુષે ॥
પરિ ત્વાઽગ્ને પુરં વયં વિપ્રꣳ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવેદિવે ભેત્તારમ્ ભઙ્ગુરાવતઃ ॥
ત્વમ્ અગ્ને દ્યુભિસ્ ત્વમ્ આશુશુક્ષણિસ્ ત્વમ્ અદ્ભ્યસ્ ત્વમ્ અશ્મનસ્ પરિ । ત્વં વનેભ્યસ્ ત્વમ્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વં નૃણાં નૃપતે જાયસે શુચિઃ ॥
4.1.3 અનુવાક

મૃત્ખનનમ્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ ॥
જ્યોતિષ્મન્તં ત્વાગ્ને સુપ્રતીકમ્ અજસ્રેણ ભાનુના દીદ્યાનમ્ । શિવમ્ પ્રજાભ્યો ઽહિꣳસન્તમ્ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ અઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ ॥
અપામ્ પૃષ્ઠમ્ અસિ સપ્રથા ઉર્વ્ અગ્નિમ્ ભરિષ્યદ્ અપરાવપિષ્ઠમ્ । વર્ધમાનમ્ મહ આ ચ પુષ્કરં દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥
શર્મ ચ સ્થો

વર્મ ચ સ્થો અચ્છિદ્રે બહુલે ઉભે । વ્યચસ્વતી સં વસાથામ્ ભર્તમ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ ॥
સં વસાથાꣳ સુવર્વિદા સમીચી ઉરસા ત્મના । અગ્નિમ્ અન્તર્ ભરિષ્યન્તી જ્યોતિષ્મન્તમ્ અજસ્રમ્ ઇત્ ॥
પુરીષ્યો ઽસિ વિશ્વભરાઃ । અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિર્ અમન્થદ્ અગ્ને
ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥
તમ્ ઉ ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિઃ પુત્ર ઈધે

અથર્વણઃ । વૃત્રહણમ્ પુરંદરમ્ ॥
તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમ્ ઈધે દસ્યુહન્તમમ્ । ધનંજયꣳ રણેરણે ॥
સીદ હોતઃ સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્ત્ સાદયા યજ્ઞꣳ સુકૃતસ્ય યોનૌ । દેવાવીર્ દેવાન્ હવિષા યજાસ્ય્ અગ્ને બૃહદ્ યજમાને વયો ધાઃ ॥
નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ ત્વેષો દીદિવાꣳ અસદત્ સુદક્ષઃ । અદબ્ધવ્રતપ્રમતિર્ વસિષ્ઠઃ સહસ્રમ્ભરઃ શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥
સꣳ સીદસ્વ મહાꣳ અસિ શોચસ્વ

દેવવીતમઃ । વિ ધૂમમ્ અગ્ને અરુષમ્ મિયેધ્ય સૃજ પ્રશસ્ત દર્શતમ્ ॥
જનિષ્વા હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નામ્ હિતો હિતેષ્વ્ અરુષો વનેષુ । દમેદમે સપ્ત રત્ના દધાનો ઽગ્નિર્ હોતા નિ ષસાદા યજીયાન્ ॥
4.1.4 અનુવાક

મૃદાહરણમ્

સં તે વાયુર્ માતરિશ્વા દધાતૂત્તાનાયૈ હૃદયં યદ્ વિલિષ્ટમ્ । દેવાનાં યશ્ ચરતિ પ્રાણથેન તસ્મૈ ચ દેવિ વષડ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ॥
સુજાતો જ્યોતિષા સહ શર્મ વરૂથમ્ આઽસદઃ સુવઃ । વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપꣳ સં વ્યયસ્વ વિભાવસો ॥
ઉદ્ ઉ તિષ્ઠ સ્વધ્વરાવા નો દેવ્યા કૃપા । દૃશે ચ ભાસા બૃહતા સુશુક્વનિર્ આઽગ્ને યાહિ સુશસ્તિભિઃ

ઊર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતયે તિષ્ઠા દેવો ન સવિતા । ઊર્ધ્વો વાજસ્ય સનિતા યદ્ અઞ્જિભિર્ વાઘદ્ભિર્ વિહ્વયામહે ॥
સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોર્ અગ્ને ચારુર્ વિભૃત ઓષધીષુ । ચિત્રઃ શિશુઃ પરિ તમાꣳસ્ય્ અક્તઃ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ ગાઃ ॥
સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ આશુર્ ભવ વાજ્ય્ અર્વન્ । પૃથુર્ ભવ સુષદસ્ ત્વમ્ અગ્નેઃ પુરીષવાહનઃ ॥
શિવો ભવ

પ્રજાભ્યો માનુષીભ્યસ્ ત્વમ્ અઙ્ગિરઃ । મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શૂશુચો માઽન્તરિક્ષમ્ મા વનસ્પતીન્ ॥
પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદન્ નાનદદ્ રાસભઃ પત્વા । ભરન્ન્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ મા પાદ્ય્ આયુષઃ પુરા ॥
રાસભો વાં કનિક્રદત્ સુયુક્તો વૃષણા રથે । સ વામ્ અગ્નિમ્ પુરીષ્યમ્ આશુર્ દૂતો વહાદ્ ઇતઃ ॥
વૃષાગ્નિં વૃષણમ્ ભરન્ન્ અપાં ગર્ભꣳ સમુદ્રિયમ્ । અગ્ન આ યાહિ

વીતય ઋતꣳ સત્યમ્ ॥
ઓષધયઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીતાગ્નિમ્ એતꣳ શિવમ્ આયન્તમ્ અભ્ય્ અત્ર યુષ્માન્ । વ્યસ્યન્ વિશ્વા અમતીર્ અરાતીર્ નિષીદન્ નો અપ દુર્મતિꣳ હનત્ ॥
ઓષધયઃ પ્રતિ મોદધ્વમ્ એનમ્ પુષ્પાવતીઃ સુપિપ્પલાઃ । અયં વો ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નꣳ સધસ્થમ્ આઽસદત્ ॥
4.1.5 અનુવાક

ઉખાનિર્માણમ્

વિ પાજસા પૃથુના શોશુચાનો બાધસ્વ દ્વિષો રક્ષસો અમીવાઃ । સુશર્મણો બૃહતઃ શર્મણિ સ્યામ્ અગ્નેર્ અહꣳ સુહવસ્ય પ્રણીતૌ ॥
આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્ તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥
યો વઃ શિવતમો રસસ્ તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીર્ ઇવ માતરઃ ॥
તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ ॥
મિત્રઃ

સꣳસૃજ્ય પૃથિવીમ્ ભૂમિં ચ જ્યોતિષા સહ । સુજાતં જાતવેદસમ્ અગ્નિં વૈશ્વાનરં વિભુમ્ ॥
અયક્ષ્માય ત્વા સꣳ સૃજામિ પ્રજાભ્યઃ । વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ સꣳ સૃજન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥
રુદ્રાઃ સમ્ભૃત્ય પૃથિવીમ્ બૃહજ્ જ્યોતિઃ સમ્ ઈધિરે । તેષામ્ ભાનુર્ અજસ્ર ઇચ્ છુક્રો દેવેષુ રોચતે ॥
સꣳસૃષ્ટાં વસુભી રુદ્રૈર્ ધીરૈઃ કર્મણ્યામ્ મૃદમ્ । હસ્તાભ્યામ્ મૃદ્વીં કૃત્વા સિનીવાલી કરોતુ

તામ્ ॥
સિનીવલી સુકપર્દા સુકુરીરા સ્વૌપશા । સા તુભ્યમ્ અદિતે મહ ઓખાં દધાતુ હસ્તયોઃ ॥
ઉખાં કરોતુ શક્ત્યા બાહુભ્યામ્ અદિતિર્ ધિયા । માતા પુત્રં યથોપસ્થે સાઽગ્નિમ્ બિભર્તુ ગર્ભ આ ॥
મખસ્ય શિરો ઽસિ
યજ્ઞસ્ય પદે સ્થઃ ।
વસવસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ પૃથિવ્યસિ રુદ્રાસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ અન્તરિક્ષમ્ અસિ

આદિત્યાસ્ ત્વા કૃણ્વન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ દ્યૌર્ અસિ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ કૃણ્વન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ દિશો ઽસિ ધ્રુવાસિ ધારયા મયિ પ્રજાꣳ રાયસ્ પોષં ગૌપત્યꣳ સુવીર્યꣳ સજાતાન્ યજમાનાય ।
અદિત્યૈ રાસ્નાઽસિ ।
અદિતિસ્ તે બિલં ગૃહ્ણાતુ પાઙ્ક્તેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ ।
કૃત્વાય સા મહીમ્ ઉખામ્ મૃન્મયીં યોનિમ્ અગ્નયે । તામ્ પુત્રેભ્યઃ સમ્ પ્રાયચ્છદ્ અદિતિઃ શ્રપયાન્ ઇતિ ॥
4.1.6 અનુવાક

ઉખાસંસ્કારઃ

વસવસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ રુદ્રાસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ આદિત્યાસ્ ત્વા ધૂપયન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા ધૂપયન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ઇન્દ્રસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ વિષ્ણુસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વદ્ વરુણસ્ ત્વા ધૂપયત્વ્ અઙ્ગિરસ્વત્ ।
અદિતિસ્ ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યાવતી પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વત્ ખનત્વ્ અવટ
દેવાનાં ત્વા પત્નીર્

દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વદ્ દધતૂખે
ધિષણાસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વદ્ અભીન્ધતામ્ ઉખે ગ્નાસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વચ્ છ્રપયન્તૂખે વરૂત્રયો જનયસ્ ત્વા દેવીર્ વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થે ઽઙ્ગિરસ્વત્ પચન્તૂખે ।
મિત્રૈતામ્ ઉખામ્ પચૈષા મા ભેદિ ।
એતાં તે પરિ દદામ્ય્ અભિત્ત્યૈ
અભીમામ્

મહિના દિવમ્ મિત્રો બભૂવ સપ્રથાઃ । ઉત શ્રવસા પૃથિવીમ્ ॥
મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિમ્ । દ્યુમ્નં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥
દેવસ્ ત્વા સવિતોદ્ વપતુ સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિઃ । સુબાહુર્ ઉત શક્ત્યા ॥
અપદ્યમાના પૃથિવ્ય્ આશા દિશ આ પૃણ । ઉત્ તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ॥
વસવસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ રુદ્રાસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ આદિત્યાસ્ ત્વાઽઽ ચ્છૃન્દન્તુ જાગતેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદ્ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા આ ચ્છૃન્દન્ત્વ્ આનુષ્ટુભેન છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વત્ ॥
4.1.7 અનુવાક

પશ્વઙ્ગભૂતા આગ્નિક્યઃ સામિધેન્યઃ

સમાસ્ ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્તુ સંવત્સરા ઋષયો યાનિ સત્યા । સં દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેન વિશ્વા આ ભાહિ પ્રદિશઃ પૃથિવ્યાઃ ॥
સં ચેધ્યસ્વાગ્ને પ્ર ચ બોધયૈનમ્ ઉચ્ ચ તિષ્ઠ મહતે સૌભગાય । મા ચ ઋષદ્ ઉપસત્તા તે અગ્ને બ્રહ્માણસ્ તે યશસઃ સન્તુ માઽન્યે ॥
ત્વામ્ અગ્ને વૃણતે બ્રાહ્મણા ઇમે શિવો અગ્ને

સંવરણે ભવા નઃ । સપત્નહા નો અભિમાતિજિચ્ ચ સ્વે ગયે જાગૃહ્ય્ અપ્રયુચ્છન્ ॥
ઇહૈવાગ્ને અધિ ધારયા રયિમ્ મા ત્વા નિ ક્રન્ પૂર્વચિતો નિકારિણઃ । ક્ષત્રમ્ અગ્ને સુયમમ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ઉપસત્તા વર્ધતાં તે અનિષ્ટૃતઃ ॥
ક્ષત્રેણાગ્ને સ્વાયુઃ સꣳ રભસ્વ મિત્રેણાગ્ને મિત્રધેયે યતસ્વ । સજાતાનામ્ મધ્યમસ્થા એધિ રાજ્ઞામ્ અગ્ને વિહવ્યો દીદિહીહ ॥
અતિ

નિહો અતિ સ્રિધો ઽત્ય્ અચિત્તિમ્ અત્ય્ અરાતિમ્ અગ્ને । વિશ્વા હ્ય્ અગ્ને દુરિતા સહસ્વાથાસ્મભ્યꣳ સહવીરાꣳ રયિં દાઃ ॥
અનાધૃષ્યો જાતવેદા અનિષ્ટૃતો વિરાડ્ અગ્ને ક્ષત્રભૃદ્ દીદિહીહ । વિશ્વા આશાઃ પ્રમુઞ્ચન્ માનુષીર્ ભિયઃ શિવાભિર્ અદ્ય પરિ પાહિ નો વૃધે ॥
બૃહસ્પતે સવિતર્ બોધયૈનꣳ સꣳશિતં ચિત્ સંતરાꣳ સꣳ શિશાધિ । વર્ધયૈનમ્ મહતે સૌભગાય

વિશ્વ એનમ્ અનુ મદન્તુ દેવાઃ ॥
અમુત્રભૂયાદ્ અધ યદ્ યમસ્ય બૃહસ્પતે અભિશસ્તેર્ અમુઞ્ચઃ । પ્રત્ય્ ઔહતામ્ અશ્વિના મૃત્યુમ્ અસ્માદ્ દેવાનામ્ અગ્ને ભિષજા શચીભિઃ ॥
ઉદ્ વયં તમસસ્ પરિ પશ્યન્તો જ્યોતિર્ ઉત્તરમ્ । દેવં દેવત્રા સૂર્યમ્ અગન્મ જ્યોતિર્ ઉત્તમમ્ ॥
4.1.8 અનુવાક

આપ્રીનામિકાઃ પ્રયાજયાજ્યાઃ

ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્ત્ય્ ઊર્ધ્વા શુક્રા શોચીꣳષ્ય્ અગ્નેઃ । દ્યુમત્તમા સુપ્રતીકસ્ય સૂનોઃ ॥
તનૂનપાદ્ અસુરો વિશ્વવેદા દેવો દેવેષુ દેવઃ । પથ આઽનક્તિ મધ્વા ઘૃતેન ॥
મધ્વા યજ્ઞં નક્ષસે પ્રીણાનો નરાશꣳસો અગ્ને । સુકૃદ્ દેવઃ સવિતા વિશ્વવારઃ ॥
અચ્છાયમ્ એતિ શવસા ઘૃતેનેડાનો વહ્નિર્ નમસા । અગ્નિꣳ સ્રુચો અધ્વરેષુ પ્રયત્સુ ॥
સ યક્ષદ્ અસ્ય મહિમાનમ્ અગ્નેઃ સ

ઈ મન્દ્રાસુ પ્રયસઃ । વસુશ્ ચેતિષ્ઠો વસુધાતમશ્ ચ ॥
દ્વારો દેવીર્ અન્વ્ અસ્ય વિશ્વે વ્રતા દદન્તે અગ્નેઃ । ઉરુવ્યચસો ધામ્ના પત્યમાનાઃ ॥
તે અસ્ય યોષણે દિવ્યે ન યોનાવ્ ઉષાસાનક્તા । ઇમં યજ્ઞમ્ અવતામ્ અધ્વરં નઃ ॥
દૈવ્યા હોતારાવ્ ઊર્ધ્વમ્ અધ્વરં નો ઽગ્નેર્ જિહ્વામ્ અભિ ગૃણીતમ્ । કૃણુતં નઃ સ્વિષ્ટિમ્ ॥
તિસ્રો દેવીર્ બર્હિર્ એદꣳ સદન્ત્વ્ ઇડા સરસ્વતી

ભારતી મહી ગૃણાના ॥
તન્ નસ્ તુરીપમ્ અદ્ભુતમ્ પુરુક્ષુ ત્વષ્ટા સુવીરમ્ । રાયસ્ પોષં વિ ષ્યતુ નાભિમ્ અસ્મે ॥
વનસ્પતે ઽવ સૃજા રરાણસ્ ત્મના દેવેષુ । અગ્નિર્ હવ્યꣳ શમિતા સૂદયાતિ ॥
અગ્ને સ્વાહા કૃણુહિ જાતવેદ ઇન્દ્રાય હવ્યમ્ । વિશ્વે દેવા હવિર્ ઇદં જુષન્તામ્ ॥
હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્

ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રꣳ રસયા સહા

હુઃ । યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યં ક્રન્દસી અવસા તસ્તભાને અભ્યેક્ષેતામ્ મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઉદિતૌ વ્યેતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢે યેન સુવઃ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
આપો હ યન્ મહતીર્ વિશ્વમા

યન્ દક્ષં દધાના જનયન્તીર્ અગ્નિમ્ । તતો દેવાનાં નિર્ અવર્તતાસુર્ એકઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યશ્ ચિદ્ આપો મહિના પર્યપશ્યદ્ દક્ષં દધાના જનયન્તીર્ અગ્નિમ્ । યો દેવેષ્વ્ અધિ દેવ એક આસીત્ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
4.1.9 અનુવાક

અગ્ન્યુત્પાદનમ્

આકૂતિમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા મનો મેધામ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા ચિત્તં વિજ્ઞાતમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા વાચો વિધૃતિમ્ અગ્નિમ્ પ્રયુજꣳ સ્વાહા પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહાગ્નયે વૈશ્વાનરાય સ્વાહા
વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ મર્તો વૃણીત સખ્યં વિશ્વે રાય ઇષુધ્યસિ દ્યુમ્નં વૃણીત પુષ્યસે સ્વાહા
મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષો દૃꣳહસ્વ વીડયસ્વ સુ । અમ્બ ધૃષ્ણુ વીરયસ્વા

ગ્નિશ્ ચેદં કરિષ્યથઃ ॥
દૃꣳહસ્વ દેવિ પૃથિવિ સ્વસ્તય આસુરી માયા સ્વધયા કૃતાસિ । જુષ્ટં દેવાનાં ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ અરિષ્ટા ત્વમ્ ઉદ્ ઇહિ યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥
મિત્રૈતામ્ ઉખાં તપૈષા મા ભેદિ ।
એતામ્ તે પરિ દદામ્ય્ અભિત્ત્યૈ ।
દ્ર્વન્નઃ સર્પિરાસુતિઃ પ્રત્નો હોતા વરેણ્યઃ । સહસસ્ પુત્રો અદ્ભુતઃ ॥
પરસ્યા અધિ સંવતો ઽવરાꣳ અભ્ય્ આ

તર । યત્રાહમ્ અસ્મિ તાꣳ અવ ॥
પરમસ્યાઃ પરાવતો રોહિદશ્વ ઇહા ગહિ । પુરીષ્યઃ પુરુપ્રિયો ઽગ્ને ત્વં તરા મૃધઃ ॥
સીદ ત્વમ્ માતુર્ અસ્યા ઉપસ્થે વિશ્વાન્ય્ અગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામ્ અર્ચિષા મા તપસાઽભિ શૂશુચો ઽન્તર્ અસ્યાꣳ શુક્રજ્યોતિર્ વિ ભાહિ ॥
અન્તર્ અગ્ને રુચા ત્વમ્ ઉખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ ત્વꣳ હરસા તપઞ્ જાતવેદઃ શિવો ભવ ॥
શિવો ભૂત્વા મહ્યમ્ અગ્ને ઽથો સીદ શિવસ્ ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશઃ સર્વાઃ સ્વાં યોનિમ્ ઇહાસદઃ ॥
4.1.10 અનુવાક

અગ્નિધારણમ્

યદ્ અગ્ને યાનિ કાનિ ચા તે દારૂણિ દધ્મસિ । તદ્ અસ્તુ તુભ્યમ્ ઇદ્ ઘૃતં તજ્ જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥
યદ્ અત્ત્ય્ ઉપજિહ્વિકા યદ્ વમ્રો અતિસર્પતિ । સર્વં તદ્ અસ્તુ તે ઘૃતં તજ્ જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥
રાત્રિꣳરાત્રિમ્ અપ્રયાવમ્ ભરત્નો ઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમ્ અસ્મૈ । રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદન્તો ઽગ્ને મા તે પ્રતિવેશા રિષામ ॥
નાભા

પૃથિવ્યાઃ સમિધાનમ્ અગ્નિꣳ રાયસ્ પોષાય બૃહતે હવામહે । ઇરમ્મદમ્ બૃહદુક્થં યજત્રં જેતારમ્ અગ્નિમ્ પૃતનાસુ સાસહિમ્ ॥
યાઃ સેના અભીત્વરીર્ આવ્યાધિનીર્ ઉગણા ઉત । યે સ્તેના યે ચ તસ્કરાસ્ તાꣳસ્ તે અગ્ને ઽપિ દધામ્ય્ આસ્યે ॥
દꣳષ્ટ્રાભ્યામ્ મલિમ્લૂઞ્ જમ્ભ્યૈસ્ તસ્કરાꣳ ઉત । હનૂભ્યાꣳ સ્તેનાન્ ભગવસ્ તાꣳસ્ ત્વં ખાદ સુખાદિતાન્ ॥
યે જનેષુ મલિમ્લવ સ્તેનાસસ્ તસ્કરા વને । યે

કક્ષેષ્વ્ અઘાયવસ્ તાꣳસ્ તે દધામિ જમ્ભયોઃ ॥
યો અસ્મભ્યમ્ અરાતીયાદ્ યશ્ ચ નો દ્વેષતે જનઃ । નિન્દાદ્ યો અસ્માન્ દિપ્સાચ્ ચ સર્વં તમ્ મસ્મસા કુરુ ॥
સꣳશિતમ્ મે બ્રહ્મ સꣳશિતં વીર્યમ્ બલમ્ । સꣳશિતમ્ ક્ષત્રં જિષ્ણુ યસ્યાહમ્ અસ્મિ પુરોહિતઃ ॥
ઉદ્ એષામ્ બાહૂ અતિરમ્ ઉદ્ વર્ચ ઉદ્ ઊ બલમ્ । ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણામિત્રાન્ ઉન્ નયામિ

સ્વાꣳ અહમ્ ।
દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌદ્ દુર્મર્ષમ્ આયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિર્ અમૃતો અભવદ્ વયોભિર્ યદ્ એનં દ્યૌર્ અજનયત્ સુરેતાઃ ॥
વિશ્વા રૂપાણિ પ્રતિ મુઞ્ચતે કવિઃ પ્રાસાવીદ્ ભદ્રં દ્વિપદે ચતુષ્પદે । વિ નાકમ્ અખ્યત્ સવિતા વરેણ્યો ઽનુ પ્રયાણમ્ ઉષસો વિ રાજતિ ॥
નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમ્ એકꣳ સમીચી । દ્યાવા ક્ષામા રુક્મઃ

અન્તર્ વિ ભાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ॥
સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ ત્રિવૃત્ તે શિરો ગાયત્રં ચક્ષુઃ સ્તોમ આત્મા સામ તે તનૂર્ વામદેવ્યમ્ બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્ પુચ્છં છન્દાꣳસ્ય્ અઙ્ગાનિ ધિષ્ણિયાઃ શફા યજૂꣳષિ નામ ।
સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ દિવં ગચ્છ સુવઃ પત ॥
4.1.11 અનુવાક

ચાતુર્માસ્યેષુ વૈશ્વદેવે યાજ્યાનુવાક્યાઃ

અગ્ને યં યજ્ઞમ્ અધ્વરં વિશ્વતઃ પરિભૂર્ અસિ । સ ઇદ્ દેવેષુ ગચ્છતિ ॥
સોમ યાસ્ તે મયોભુવ ઊતયઃ સન્તિ દાશુષે । તાભિર્ નો ઽવિતા ભવ ॥
અગ્નિર્ મૂર્ધા
ભુવઃ ।
ત્વં નઃ સોમ
યા તે ધામાનિ ।
તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥
અચિત્તી યચ્ ચકૃમા દૈવ્યે જને દીનૈર્ દક્ષૈઃ પ્રભૂતી પૂરુષત્વતા

દેવેષુ ચ સવિતર્ માનુષેષુ ચ ત્વં નો અત્ર સુવતાદ્ અનાગસઃ ॥
ચોદયિત્રી સૂનૃતાનાં ચેતન્તી સુમતીનામ્ । યજ્ઞં દધે સરસ્વતી ॥
પાવીરવી કન્યા ચિત્રાયુઃ સરસ્વતી વીરપત્ની ધિયં ધાત્ । ગ્નાભિર્ અછિદ્રꣳ શરણꣳ સજોષા દુરાધર્ષં ગૃણતે શર્મ યꣳસત્ ॥
પૂષા ગા અન્વ્ એતુ નઃ પૂષા રક્ષત્વ્ અર્વતઃ । પૂષા વાજꣳ સનોતુ નઃ ॥
શુક્રં તે અન્યદ્ યજતં તે અન્યત્

વિષુરૂપે અહની દ્યૌર્ ઇવાસિ । વિશ્વા હિ માયા અવસિ સ્વધાવો ભદ્રા તે પૂષન્ન્ ઇહ રાતિર્ અસ્તુ ॥
તે ઽવર્ધન્ત સ્વતવસો મહિત્વના નાકં તસ્થુર્ ઉરુ ચક્રિરે સદઃ । વિષ્ણુર્ યદ્ ધાઽઽવદ્ વૃષણમ્ મદચ્યુતં વયો ન સીદન્ન્ અધિ બર્હિષિ પ્રિયે ।
પ્ર ચિત્રમ્ અર્કં ગૃણતે તુરાય મારુતાય સ્વતવસે ભરધ્વમ્ । યે સહાꣳસિ સહસા સહન્તે

રેજતે અગ્ને પૃથિવી મખેભ્યઃ ॥
વિશ્વે દેવા ।
વિશ્વે દેવાઃ ।
દ્યાવા નઃ પૃથિવી ઇમꣳ સિધ્રમ્ અદ્ય દિવિસ્પૃશમ્ । યજ્ઞં દેવેષુ યચ્છતામ્ ॥
પ્ર પૂર્વજે પિતરા નવ્યસીભિર્ ગીર્ભિઃ કૃણુધ્વꣳ સદને ઋતસ્ય । આ નો દ્યાવાપૃથિવી દૈવ્યેન જનેન યાતમ્ મહિ વાં વરૂથમ્ ॥
અગ્નિꣳ સ્તોમેન બોધય સમિધાનો અમર્ત્યમ્ । હવ્યા દેવેષુ નો દધત્ ॥
સ હવ્યવાડ્ અમર્ત્ય ઉશિગ્ દૂતશ્ ચનોહિતઃ । અગ્નિર્ ધિયા સમ્ ઋણ્વતિ ॥
શં નો ભવન્તુ
વાજેવાજે ॥