Taittiriya Samhita · Chapter 3.5

3.5 prapāṭhaka:

3.5.1 anuvāka 1 anvārambhaṇīyeṣṭiḥ
1 pūrṇā paścād uta pūrṇā purastād un madhyataḥ paurṇamāsī jigāya / tasyāṃ devā adhi saṃvasanta uttame nāka iha mādayantām // yat te devā adadhur bhāgadheyam amāvāsye saṃvasanto mahitvā / sā no yajñam pipṛhi viśvavāre rayiṃ no dhehi subhage suvīram // niveśanī saṃgamanī vasūnāṃ viśvā rūpāṇi vasūny āveśayantī / sahasrapoṣaꣳ subhagā rarāṇā sā na ā gan varcasā
2 saṃvidānā // agnīṣomau prathamau vīryeṇa vasūn rudrān ādityān iha jinvatam / mādhyaꣳ hi paurṇamāsaṃ juṣethām brahmaṇā vṛddhau sukṛtena sātāv athāsmabhyaꣳ sahavīrāꣳ rayiṃ ni yacchataṃ // ādityāś cāṅgirasaś cāgnīn ādadhata te darśapūrṇamāsau praipsan teṣām aṅgirasāṃ niruptaꣳ havir āsīd athā''dityā etau homāv apaśyan tāv ajuhavus tato vai te darśapūrṇamāsau
3 pūrva ālabhanta darśapūrṇamāsāv ālabhamāna etau homau purastāj juhuyāt sākṣād eva darśapūrṇamāsāv ā labhate brahmavādino vadanti sa tvai darśapūrṇamāsāv ālabheta ya enayor anulomaṃ ca pratilomaṃ ca vidyād iti / amāvāsyāyā ūrdhvaṃ tad anulomam paurṇamāsyai pratīcīnaṃ tat pratilomam / yat paurṇamāsīm pūrvām ālabheta pratilomam enāv ā labhetāmum apakṣīyamāṇam anv apa
4 kṣīyeta sārasvatau homau purastāj juhuyād amāvāsyā vai sarasvaty anulomam evaināv ā labhate 'mum āpyāyamānam anv ā pyāyate / āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam purastān nir vapet sarasvatyai caruꣳ sarasvate dvādaśakapālam / yad āgneyo bhavaty agnir vai yajñamukhaṃ yajñamukham evarddhim purastād dhatte yad vaiṣṇavo bhavati yajño vai viṣṇur yajñam evārabhya pra tanute sarasvatyai carur bhavati sarasvate dvādaśakapālo 'māvāsyā vai sarasvatī pūrṇamāsaḥ sarasvān tāv eva sākṣād ā rabhata ṛdhnoty ābhyām / dvādaśakapālaḥ sarasvate bhavati mithunatvāya prajātyai mithunau gāvau dakṣiṇā samṛddhyai //
3.5.2 anuvāka 2 saumikabrahmatvavidhiḥ
1 ṛṣayo vā indram pratyakṣaṃ nāpaśyan taṃ vasiṣṭhaḥ pratyakṣamapaśyat so 'bravīd brāhmaṇaṃ te vakṣyāmi yathā tvatpurohitāḥ prajāḥ prajaniṣyante 'tha metarebhya ṛṣibhyo mā pra voca iti tasmā etānt stomabhāgān abravīt tato vasiṣṭhapurohitāḥ prajāḥ prājāyanta tasmād vāsiṣṭho brahmā kāryaḥ praiva jāyate raśmir asi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinveti
2 āha devā vai kṣayo devebhya eva yajñam prāha pretir asi dharmāya tvā dharmaṃ jinvety āha manuṣyā vai dharmo manuṣyebhya eva yajñam prā''hānvitir asi dive tvā divaṃ jinvety āhaibhya eva lokebhyo yajñam prā''ha viṣṭambho 'si vṛṣṭyai tvā vṛṣṭiṃ jinvety āha vṛṣṭiṃ evāva
3 runddhe pravā'sy anuvā'sīty āha mithunatvāya / uśig asi vasubhyas tvā vasūñ jinvety āhāṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśā''dityā etāvanto vai devās tebhya eva yajñam prā''ha / ojo 'si pitṛbhyas tvā pitṝñ jinvety āha devān eva pitṝn anu saṃ tanoti tantur asi prajābhyas tvā prajā jinva
4 ity āha pitṝn eva prajā anu saṃ tanoti pṛtanāṣāḍ asi paśubhyas tvā paśūñ jinvety āha prajā eva paśūn anu saṃ tanoti revad asy oṣadhībhyas tvauṣadhīr jinvety āhauṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati /
abhijid asi yuktagrāvendrāya tvendraṃ jinvety āhābhijityā adhipatir asi prāṇāya tvā prāṇam
5 jinvety āha prajāsv eva prāṇān dadhāti trivṛd asi pravṛd asīty āha mithunatvāya saꣳroho 'si nīroho 'sīty āha prajātyai vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīty āha pratiṣṭhityai //
3.5.3 anuvāka 3 viṣṇvatikramāḥ
1 agninā devena pṛtanā jayāmi gāyatreṇa chandasā trivṛtā stomena rathaṃtareṇa sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇa pūrvajān bhrātṛvyān adharān pādayāmy avainān bādhe praty enān nude 'smin kṣaye 'smin bhūmiloke yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo viṣṇoḥ krameṇāty enān krāmāmi / indreṇa devena pṛtanā jayāmi traiṣṭubhena chandasā pañcadaśena stomena bṛhatā sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇa
2 sahajān viśvebhir devebhiḥ pṛtanā jayāmi jāgatena chandasā saptadaśena stomena vāmadevyena sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇāparajān indreṇa sayujo vayaꣳ sāsahyāma pṛtanyataḥ / ghnanto vṛtrāṇy aprati yat te agne tejas tenāhaṃ tejasvī bhūyāsaṃ yat te agne varcas tenāhaṃ varcasvī bhūyāsaṃ yat te agne haras tenāhaꣳ harasvī bhūyāsam //
3.5.4 anuvāka 4 atimokṣamantrāḥ
1 ye devā yajñahano yajñamuṣaḥ pṛthivyām adhy āsate / agnir mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam // āganma mitrāvaruṇā vareṇyā rātrīṇām bhāgo yuvayor yo asti / nākaṃ gṛhṇānāḥ sukṛtasya loke tṛtīye pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ // ye devā yajñahano yajñamuṣo 'ntarikṣe 'dhy āsate / vāyur mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam // yās te rātrīḥ savitaḥ
2 devayānīr antarā dyāvāpṛthivī viyanti / gṛhaiś ca sarvaiḥ prajayā nv agre suvo ruhāṇās taratā rajāꣳsi // ye devā yajñahano yajñamuṣo divy adhy āsate / sūryo mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam // yenendrāya samabharaḥ payāꣳsy uttamena haviṣā jātavedaḥ / tenāgne tvam uta vardhayemaꣳ sajātānāꣳ śreṣṭhya ā dhehy enam // yajñahano vai devā yajñamuṣaḥ
3 santi ta eṣu lokeṣv āsata ādadānā vimathnānā yo dadāti yo yajate tasya / ye devā yajñahanaḥ pṛthivyām adhy āsate ye antarikṣe ye divīty āhemān eva lokāꣳs tīrtvā sagṛhaḥ sapaśuḥ suvargaṃ lokam eti / apa vai somenejānād devatāś ca yajñaś ca krāmanty āgneyam pañcakapālam udavasānīyaṃ nir vaped agniḥ sarvā devatāḥ
4 pāṅkto yajño devatāś caiva yajñaṃ cāva runddhe gāyatro vā agnir gāyatracchandās taṃ chandasā vy ardhayati yat pañcakapālaṃ karoty aṣṭākapālaḥ kāryo 'ṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir gāyatracchandāḥ svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ pāṅkto yajñas tenaiva yajñān naiti //
3.5.5 anuvāka 5 ādityagrahamantrāḥ
1 sūryo mā devo devebhyaḥ pātu vāyur antarikṣād yajamāno 'gnir mā pātu cakṣuṣaḥ / sakṣa śūṣa savitar viśvacarṣaṇa etebhiḥ soma nāmabhir vidhema te tebhiḥ soma nāmabhir vidhema te / aham parastād aham avastād ahaṃ jyotiṣā vi tamo vavāra / yad antarikṣaṃ tad u me pitā'bhūd ahaꣳ sūryam ubhayato dadarśāham bhūyāsam uttamaḥ samānānā
2 mā samudrād āntarikṣāt prajāpatir udadhiṃ cyāvayātīndraḥ pra snautu maruto varṣayantu / un nambhaya pṛthivīm bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ / udno divyasya no dehīśāno vi sṛjā dṛtim // paśavo vā ete yad āditya eṣa rudro yad agnir oṣadhīḥ prāsyāgnāv ādityaṃ juhoti rudrād eva paśūn antar dadhāty atho oṣadhīṣv eva paśūn

3 prati ṣṭhāpayati kavir yajñasya vi tanoti panthāṃ nākasya pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ / yena havyaṃ vahasi yāsi dūta itaḥ pracetā amutaḥ sanīyān // yās te viśvāḥ samidhaḥ santy agne yāḥ pṛthivyām barhiṣi sūrye yāḥ / tās te gacchantv āhutiṃ ghṛtasya devāyate yajamānāya śarma // āśāsānaḥ suvīryaꣳ rāyas poṣaꣳ svaśviyam / bṛhaspatinā rāyā svagākṛto mahyaṃ yajamānāya tiṣṭha //
3.5.6 anuvāka 6 patnīviṣayā mantrāḥ
1 saṃ tvā nahyāmi payasā ghṛtena saṃ tvā nahyāmy apa oṣadhībhiḥ / saṃ tvā nahyāmi prajayā'ham adya sā dīkṣitā sanavo vājam asme // praitu brahmaṇas patnī vediṃ varṇena sīdatu / athāham anukāminī sve loke viśā iha / suprajasas tvā vayaꣳ supatnīr upa sedima / agne sapatnadambhanam adabdhāso adābhyam // imaṃ vi ṣyāmi varuṇasya pāśam
2 yam abadhnīta savitā suketaḥ / dhātuś ca yonau sukṛtasya loke syonam me saha patyā karomi // prehy udehy ṛtasya vāmīr anv agnis te 'graṃ nayatv aditir madhyaṃ dadatāꣳ rudrāvasṛṣṭāsi yuvā nāma mā mā hiꣳsīḥ / vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīr gṛhṇāmi yajñāya vaḥ pannejanīḥ sādayāmi viśvasya te viśvāvato vṛṣṇiyāvata
3 stavāgne vāmīr anu saṃdṛśi viśvā retāꣳsi dhiṣīya / agan devān yajño ni devīr devebhyo yajñam aśiṣann asmint sunvati yajamāna āśiṣaḥ svāhākṛtāḥ samudreṣṭhā gandharvam ā tiṣṭhatānu / vātasya patmann iḍa īḍitāḥ //
3.5.7 anuvāka 7 srucāṃ vṛkṣaviśeṣāḥ
1 vaṣaṭkāro vai gāyatriyai śiro 'cchinat tasyai rasaḥ parāpatat sa pṛthivīm prāviśat sa khadiro 'bhavad yasya khādiraḥ sruvo bhavati chandasām eva rasenāva dyati sarasā asyā''hutayo bhavanti tṛtīyasyām ito divi soma āsīt taṃ gāyatry āharat tasya parṇam acchidyata tat parṇo 'bhavat tat parṇasya parṇatvaṃ yasya parṇamayī juhūḥ
2 bhavati saumyā asyā''hutayo bhavanti juṣante 'sya devā āhutīḥ / devā vai brahmann avadanta tat parṇa upāśṛṇot suśravā vai nāma yasya parṇamayī juhūr bhavati na pāpaꣳ ślokaꣳ śṛṇoti brahma vai parṇo viṇ maruto 'nnaṃ viṇ māruto 'śvattho yasya parṇamayī juhūr bhavaty āśvatthy upabhṛd brahmaṇaivānnam ava runddhe 'tho brahma
3 eva viśy adhy ūhati rāṣṭraṃ vai parṇo viḍ aśvattho yat parṇamayī juhūr bhavaty āśvatthy upabhṛd rāṣṭram eva viśy adhy ūhati prajāpatir vā ajuhot sā yatrā''hutiḥ pratyatiṣṭhat tato vikaṅkata ud atiṣṭhat tataḥ prajā asṛjata yasya vaikaṅkatī dhruvā bhavati praty evāsyā''hutayas tiṣṭhanty atho praiva jāyate / etad vai srucāꣳ rūpaṃ yasyaivaꣳrūpāḥ sruco bhavanti sarvāṇy evainaꣳ rūpāṇi paśūnām upa tiṣṭhante nāsyāparūpam ātmañ jāyate //
3.5.8 anuvāka 8 dadhigrahamantrāḥ
1 upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmi dakṣāya dakṣavṛdhe rātaṃ devebhyo 'gnijihvebhyas tvartāyubhya indrajyeṣṭhebhyo varuṇarājabhyo vātāpibhyaḥ parjanyātmabhyo dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvā / apendra dviṣato mano 'pa jijyāsato jahy apa yo no 'rātīyati taṃ jahi prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvā sate tvā'sate tvā'dbhyas tvauṣadhībhyo viśvebhyas tvā bhūtebhyo yataḥ prajā akkhidrā ajāyanta tasmai tvā prajāpataye vibhūdāvne jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ juhomi //
3.5.9 anuvāka 9 dadhigrahabrāhmaṇam
1 yāṃ vā adhvaryuś ca yajamānaś ca devatām antaritas tasyā ā vṛścyete prājāpatyaṃ dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt prajāpatiḥ sarvā devatāḥ / devatābhya eva ni hnuvāte jyeṣṭho vā eṣa grahāṇām / yasyaiṣa gṛhyate jyaiṣṭhyam eva gacchati sarvāsāṃ vā etad devatānāꣳ rūpaṃ yad eṣa grahaḥ / yasyaiṣa gṛhyate sarvāṇy evainaꣳ rūpāṇi paśūnām upa tiṣṭhante / upayāmagṛhīto
2 asi prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmīty āha jyotir evainaꣳ samānānāṃ karoti / agnijihvebhyas tvartāyubhya ity āha / etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti / apendra dviṣato mana ity āha bhrātṛvyāpanuttyai prāṇāya tvāpānāya tvety āha prāṇān eva yajamāne dadhāti tasmai tvā prajāpataye vibhūdāvne jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ juhomi
3 ity āha prajāpatiḥ sarvā devatāḥ sarvābhya evainaṃ devatābhyo juhoti / ājyagrahaṃ gṛhṇīyāt tejaskāmasya tejo vā ājyam / tejasvy eva bhavati somagrahaṃ gṛhṇīyād brahmavarcasakāmasya brahmavarcasaṃ vai somaḥ / brahmavarcasy eva bhavati dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt paśukāmasya / ūrg vai dadhi / ūrk paśavaḥ / ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe //
3.5.10 anuvāka 10 gavāmayane atigrāhyāḥ prāṇagrahāśca
1 tve kratum api vṛñjanti viśve dvir yad ete trir bhavanty ūmāḥ / svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā sam ata ū ṣu madhu madhunābhi yodhi / upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmy eṣa te yoniḥ prajāpataye tvā / prāṇagrahān gṛhṇāty etāvad vā asti yāvad ete grahā stomāś chandāꣳsi pṛṣṭhāni diśo yāvad evāsti tat
2 ava runddhe jyeṣṭhā vā etān brāhmaṇāḥ purā vidām akran tasmāt teṣāꣳ sarvā diśo 'bhijitā abhūvan yasyaite gṛhyante jyaiṣṭhyam eva gacchaty abhi diśo jayati pañca gṛhyante pañca diśaḥ sarvāsv eva dikṣv ṛdhnuvanti navanava gṛhyante nava vai puruṣe prāṇāḥ prāṇān eva yajamāneṣu dadhati prāyaṇīye codayanīye ca gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ
3 prāṇair eva prayanti prāṇair ud yanti daśame 'han gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ prāṇebhyaḥ khalu vā etat prajā yanti yad vāmadevyaṃ yoneś cyavate daśame 'han vāmadevyaṃ yoneś cyavate yad daśame 'han gṛhyante prāṇebhya eva tat prajā na yanti //
3.5.11 anuvāka 11 pāśukahautropayogimantrāḥ
1 pra devaṃ devyā dhiyā bharatā jātavedasam / havyā no vakṣad ānuṣak // ayam u ṣya pra devayur hotā yajñāya nīyate / ratho na yor abhīvṛto ghṛṇīvān cetati tmanā // ayam agnir uruṣyaty amṛtād iva janmanaḥ / sahasaś cit sahīyān devo jīvātave kṛtaḥ // iḍāyās tvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi / jātavedo ni dhīmahy agne havyāya voḍhave //
2 agne viśvebhiḥ svanīka devair ūrṇāvantam prathamaḥ sīda yonim / kulāyinaṃ ghṛtavantaꣳ savitre yajñaṃ naya yajamānāya sādhu // sīda hotaḥ sva u loke cikitvānt sādayā yajñaꣳ sukṛtasya yonau / devāvīr devān haviṣā yajāsy agne bṛhad yajamāne vayo dhāḥ // ni hotā hotṛṣadane vidānas tveṣo dīdivāꣳ asadat sudakṣaḥ / adabdhavratapramatir vasiṣṭhaḥ sahasrambharaḥ śucijihvo agniḥ // tvaṃ dūtas tvam
3 u naḥ paraspās tvaṃ vasya ā vṛṣabha praṇetā / agne tokasya nas tane tanūnām aprayucchan dīdyad bodhi gopāḥ // abhi tvā deva savitar īśānaṃ vāryāṇām / sadāvan bhāgam īmahe // mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñam mimikṣatām / pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ // tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ // tam u

4 tvā dadhyaṅṅ ṛṣiḥ putra īdhe atharvaṇaḥ / vṛtrahaṇam puraṃdaram // tam u tvā pāthyo vṛṣā sam īdhe dasyuhantamam dhanaṃjayaꣳ raṇeraṇe // uta bruvantu jantava ud agnir vṛtrahājani / dhanaṃjayo raṇeraṇe // ā yaꣳ haste na khādinaꣳ śiśuṃ jātaṃ na bibhrati / viśām agniꣳ svadhvaram // pra devaṃ devavītaye bharatā vasuvittamam / ā sve yonau ni ṣīdatu // ā
5 jātaṃ jātavedasi priyaꣳ śiśītātithim / syona ā gṛhapatim // agninā'gniḥ sam idhyate kavir gṛhapatir yuvā / havyavāḍ juhvāsyaḥ // tvaꣳ hy agne agninā vipro vipreṇa sant satā / sakhā sakhyā samidhyase // tam marjayanta sukratum puroyāvānam ājiṣu / sveṣu kṣayeṣu vājinam // yajñena yajñam ayajanta devās tāni dharmāṇi prathamāny āsan / te ha nākam mahimānaḥ sacante yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ //
3.5.1 anuvāka

anvārambhaṇīyeṣṭiḥ

pūrṇā paścād uta pūrṇā purastād un madhyataḥ paurṇamāsī jigāya / tasyāṃ devā adhi saṃvasanta uttame nāka iha mādayantām //
yat te devā adadhur bhāgadheyam amāvāsye saṃvasanto mahitvā / sā no yajñam pipṛhi viśvavāre rayiṃ no dhehi subhage suvīram //
niveśanī saṃgamanī vasūnāṃ viśvā rūpāṇi vasūny āveśayantī / sahasrapoṣaꣳ subhagā rarāṇā sā na ā gan varcasā

saṃvidānā // agnīṣomau prathamau vīryeṇa vasūn rudrān ādityān iha jinvatam / mādhyaꣳ hi paurṇamāsaṃ juṣethām brahmaṇā vṛddhau sukṛtena sātāv athāsmabhyaꣳ sahavīrāꣳ rayiṃ ni yacchataṃ //
ādityāś cāṅgirasaś cāgnīn ādadhata te darśapūrṇamāsau praipsan
teṣām aṅgirasāṃ niruptaꣳ havir āsīd athā''dityā etau homāv apaśyan tāv ajuhavus tato vai te darśapūrṇamāsau

pūrva ālabhanta
darśapūrṇamāsāv ālabhamāna etau homau purastāj juhuyāt sākṣād eva darśapūrṇamāsāv ā labhate
brahmavādino vadanti
sa tvai darśapūrṇamāsāv ālabheta ya enayor anulomaṃ ca pratilomaṃ ca vidyād iti /
amāvāsyāyā ūrdhvaṃ tad anulomam paurṇamāsyai pratīcīnaṃ tat pratilomam /
yat paurṇamāsīm pūrvām ālabheta pratilomam enāv ā labhetāmum apakṣīyamāṇam anv apa

kṣīyeta
sārasvatau homau purastāj juhuyād amāvāsyā vai sarasvaty anulomam evaināv ā labhate 'mum āpyāyamānam anv ā pyāyate /
āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam purastān nir vapet sarasvatyai caruꣳ sarasvate dvādaśakapālam /
yad āgneyo bhavaty agnir vai yajñamukhaṃ yajñamukham evarddhim purastād dhatte
yad vaiṣṇavo bhavati yajño vai viṣṇur yajñam evārabhya pra tanute
sarasvatyai carur bhavati sarasvate dvādaśakapālo 'māvāsyā vai sarasvatī pūrṇamāsaḥ sarasvān tāv eva sākṣād ā rabhata ṛdhnoty ābhyām /
dvādaśakapālaḥ sarasvate bhavati mithunatvāya prajātyai
mithunau gāvau dakṣiṇā samṛddhyai //
3.5.2 anuvāka

saumikabrahmatvavidhiḥ

ṛṣayo vā indram pratyakṣaṃ nāpaśyan
taṃ vasiṣṭhaḥ pratyakṣamapaśyat
so 'bravīd brāhmaṇaṃ te vakṣyāmi yathā tvatpurohitāḥ prajāḥ prajaniṣyante 'tha metarebhya ṛṣibhyo mā pra voca iti
tasmā etānt stomabhāgān abravīt
tato vasiṣṭhapurohitāḥ prajāḥ prājāyanta
tasmād vāsiṣṭho brahmā kāryaḥ praiva jāyate
raśmir asi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinveti

āha devā vai kṣayo devebhya eva yajñam prāha
pretir asi dharmāya tvā dharmaṃ jinvety āha manuṣyā vai dharmo manuṣyebhya eva yajñam prā''hānvitir asi dive tvā divaṃ jinvety āhaibhya eva lokebhyo yajñam prā''ha
viṣṭambho 'si vṛṣṭyai tvā vṛṣṭiṃ jinvety āha vṛṣṭiṃ evāva

runddhe
pravā'sy anuvā'sīty āha mithunatvāya /
uśig asi vasubhyas tvā vasūñ jinvety āhāṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśā''dityā etāvanto vai devās tebhya eva yajñam prā''ha /
ojo 'si pitṛbhyas tvā pitṝñ jinvety āha devān eva pitṝn anu saṃ tanoti
tantur asi prajābhyas tvā prajā jinva

ity āha pitṝn eva prajā anu saṃ tanoti
pṛtanāṣāḍ asi paśubhyas tvā paśūñ jinvety āha prajā eva paśūn anu saṃ tanoti
revad asy oṣadhībhyas tvauṣadhīr jinvety āhauṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati /
abhijid asi yuktagrāvendrāya tvendraṃ jinvety āhābhijityā adhipatir asi prāṇāya tvā prāṇam

jinvety āha prajāsv eva prāṇān dadhāti
trivṛd asi pravṛd asīty āha mithunatvāya
saꣳroho 'si nīroho 'sīty āha prajātyai
vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīty āha pratiṣṭhityai //
3.5.3 anuvāka

viṣṇvatikramāḥ

agninā devena pṛtanā jayāmi gāyatreṇa chandasā trivṛtā stomena rathaṃtareṇa sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇa pūrvajān bhrātṛvyān adharān pādayāmy avainān bādhe praty enān nude 'smin kṣaye 'smin bhūmiloke yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo viṣṇoḥ krameṇāty enān krāmāmi /
indreṇa devena pṛtanā jayāmi traiṣṭubhena chandasā pañcadaśena stomena bṛhatā sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇa

sahajān
viśvebhir devebhiḥ pṛtanā jayāmi jāgatena chandasā saptadaśena stomena vāmadevyena sāmnā vaṣaṭkāreṇa vajreṇāparajān
indreṇa sayujo vayaꣳ sāsahyāma pṛtanyataḥ / ghnanto vṛtrāṇy aprati
yat te agne tejas tenāhaṃ tejasvī bhūyāsaṃ yat te agne varcas tenāhaṃ varcasvī bhūyāsaṃ yat te agne haras tenāhaꣳ harasvī bhūyāsam //
3.5.4 anuvāka

atimokṣamantrāḥ

ye devā yajñahano yajñamuṣaḥ pṛthivyām adhy āsate / agnir mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
āganma mitrāvaruṇā vareṇyā rātrīṇām bhāgo yuvayor yo asti / nākaṃ gṛhṇānāḥ sukṛtasya loke tṛtīye pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ //
ye devā yajñahano yajñamuṣo 'ntarikṣe 'dhy āsate / vāyur mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
yās te rātrīḥ savitaḥ

devayānīr antarā dyāvāpṛthivī viyanti / gṛhaiś ca sarvaiḥ prajayā nv agre suvo ruhāṇās taratā rajāꣳsi //
ye devā yajñahano yajñamuṣo divy adhy āsate / sūryo mā tebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
yenendrāya samabharaḥ payāꣳsy uttamena haviṣā jātavedaḥ / tenāgne tvam uta vardhayemaꣳ sajātānāꣳ śreṣṭhya ā dhehy enam //
yajñahano vai devā yajñamuṣaḥ

santi ta eṣu lokeṣv āsata ādadānā vimathnānā yo dadāti yo yajate tasya / ye devā yajñahanaḥ pṛthivyām adhy āsate ye antarikṣe ye divīty āhemān eva lokāꣳs tīrtvā sagṛhaḥ sapaśuḥ suvargaṃ lokam eti /
apa vai somenejānād devatāś ca yajñaś ca krāmanty āgneyam pañcakapālam udavasānīyaṃ nir vaped agniḥ sarvā devatāḥ

pāṅkto yajño devatāś caiva yajñaṃ cāva runddhe
gāyatro vā agnir gāyatracchandās taṃ chandasā vy ardhayati yat pañcakapālaṃ karoty aṣṭākapālaḥ kāryo 'ṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir gāyatracchandāḥ svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati
paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ pāṅkto yajñas tenaiva yajñān naiti //
3.5.5 anuvāka

ādityagrahamantrāḥ

sūryo mā devo devebhyaḥ pātu vāyur antarikṣād yajamāno 'gnir mā pātu cakṣuṣaḥ / sakṣa śūṣa savitar viśvacarṣaṇa etebhiḥ soma nāmabhir vidhema te tebhiḥ soma nāmabhir vidhema te /
aham parastād aham avastād ahaṃ jyotiṣā vi tamo vavāra / yad antarikṣaṃ tad u me pitā'bhūd ahaꣳ sūryam ubhayato dadarśāham bhūyāsam uttamaḥ samānānā

mā samudrād āntarikṣāt prajāpatir udadhiṃ cyāvayātīndraḥ pra snautu maruto varṣayantu /
un nambhaya pṛthivīm bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ / udno divyasya no dehīśāno vi sṛjā dṛtim //
paśavo vā ete yad āditya eṣa rudro yad agnir oṣadhīḥ prāsyāgnāv ādityaṃ juhoti rudrād eva paśūn antar dadhāty atho oṣadhīṣv eva paśūn

prati ṣṭhāpayati
kavir yajñasya vi tanoti panthāṃ nākasya pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ / yena havyaṃ vahasi yāsi dūta itaḥ pracetā amutaḥ sanīyān //
yās te viśvāḥ samidhaḥ santy agne yāḥ pṛthivyām barhiṣi sūrye yāḥ / tās te gacchantv āhutiṃ ghṛtasya devāyate yajamānāya śarma //
āśāsānaḥ suvīryaꣳ rāyas poṣaꣳ svaśviyam / bṛhaspatinā rāyā svagākṛto mahyaṃ yajamānāya tiṣṭha //
3.5.6 anuvāka

patnīviṣayā mantrāḥ

saṃ tvā nahyāmi payasā ghṛtena saṃ tvā nahyāmy apa oṣadhībhiḥ / saṃ tvā nahyāmi prajayā'ham adya sā dīkṣitā sanavo vājam asme //
praitu brahmaṇas patnī vediṃ varṇena sīdatu /
athāham anukāminī sve loke viśā iha /
suprajasas tvā vayaꣳ supatnīr upa sedima / agne sapatnadambhanam adabdhāso adābhyam //
imaṃ vi ṣyāmi varuṇasya pāśam

yam abadhnīta savitā suketaḥ / dhātuś ca yonau sukṛtasya loke syonam me saha patyā karomi //
prehy udehy ṛtasya vāmīr anv agnis te 'graṃ nayatv aditir madhyaṃ dadatāꣳ rudrāvasṛṣṭāsi yuvā nāma mā mā hiꣳsīḥ /
vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīr gṛhṇāmi
yajñāya vaḥ pannejanīḥ sādayāmi
viśvasya te viśvāvato vṛṣṇiyāvata

stavāgne vāmīr anu saṃdṛśi viśvā retāꣳsi dhiṣīya /
agan devān yajño ni devīr devebhyo yajñam aśiṣann asmint sunvati yajamāna āśiṣaḥ svāhākṛtāḥ samudreṣṭhā gandharvam ā tiṣṭhatānu / vātasya patmann iḍa īḍitāḥ //
3.5.7 anuvāka

srucāṃ vṛkṣaviśeṣāḥ

vaṣaṭkāro vai gāyatriyai śiro 'cchinat tasyai rasaḥ parāpatat sa pṛthivīm prāviśat sa khadiro 'bhavad yasya khādiraḥ sruvo bhavati chandasām eva rasenāva dyati sarasā asyā''hutayo bhavanti
tṛtīyasyām ito divi soma āsīt taṃ gāyatry āharat tasya parṇam acchidyata tat parṇo 'bhavat tat parṇasya parṇatvaṃ yasya parṇamayī juhūḥ

bhavati saumyā asyā''hutayo bhavanti juṣante 'sya devā āhutīḥ /
devā vai brahmann avadanta tat parṇa upāśṛṇot suśravā vai nāma yasya parṇamayī juhūr bhavati na pāpaꣳ ślokaꣳ śṛṇoti
brahma vai parṇo viṇ maruto 'nnaṃ viṇ māruto 'śvattho yasya parṇamayī juhūr bhavaty āśvatthy upabhṛd brahmaṇaivānnam ava runddhe 'tho brahma

eva viśy adhy ūhati
rāṣṭraṃ vai parṇo viḍ aśvattho yat parṇamayī juhūr bhavaty āśvatthy upabhṛd rāṣṭram eva viśy adhy ūhati
prajāpatir vā ajuhot sā yatrā''hutiḥ pratyatiṣṭhat tato vikaṅkata ud atiṣṭhat tataḥ prajā asṛjata yasya vaikaṅkatī dhruvā bhavati praty evāsyā''hutayas tiṣṭhanty atho praiva jāyate /
etad vai srucāꣳ rūpaṃ yasyaivaꣳrūpāḥ sruco bhavanti sarvāṇy evainaꣳ rūpāṇi paśūnām upa tiṣṭhante nāsyāparūpam ātmañ jāyate //
3.5.8 anuvāka

dadhigrahamantrāḥ

upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmi dakṣāya dakṣavṛdhe rātaṃ devebhyo 'gnijihvebhyas tvartāyubhya indrajyeṣṭhebhyo varuṇarājabhyo vātāpibhyaḥ parjanyātmabhyo dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvā /
apendra dviṣato mano 'pa jijyāsato jahy apa yo no 'rātīyati taṃ jahi
prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvā sate tvā'sate tvā'dbhyas tvauṣadhībhyo viśvebhyas tvā bhūtebhyo yataḥ prajā akkhidrā ajāyanta tasmai tvā prajāpataye vibhūdāvne jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ juhomi //
3.5.9 anuvāka

dadhigrahabrāhmaṇam

yāṃ vā adhvaryuś ca yajamānaś ca devatām antaritas tasyā ā vṛścyete
prājāpatyaṃ dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt
prajāpatiḥ sarvā devatāḥ /
devatābhya eva ni hnuvāte
jyeṣṭho vā eṣa grahāṇām /
yasyaiṣa gṛhyate jyaiṣṭhyam eva gacchati
sarvāsāṃ vā etad devatānāꣳ rūpaṃ yad eṣa grahaḥ /
yasyaiṣa gṛhyate sarvāṇy evainaꣳ rūpāṇi paśūnām upa tiṣṭhante /
upayāmagṛhīto

asi prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmīty āha
jyotir evainaꣳ samānānāṃ karoti /
agnijihvebhyas tvartāyubhya ity āha /
etāvatīr vai devatās
tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti /
apendra dviṣato mana ity āha
bhrātṛvyāpanuttyai
prāṇāya tvāpānāya tvety āha
prāṇān eva yajamāne dadhāti
tasmai tvā prajāpataye vibhūdāvne jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ juhomi

ity āha
prajāpatiḥ sarvā devatāḥ
sarvābhya evainaṃ devatābhyo juhoti /
ājyagrahaṃ gṛhṇīyāt tejaskāmasya
tejo vā ājyam /
tejasvy eva bhavati
somagrahaṃ gṛhṇīyād brahmavarcasakāmasya
brahmavarcasaṃ vai somaḥ /
brahmavarcasy eva bhavati
dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt paśukāmasya /
ūrg vai dadhi /
ūrk paśavaḥ /
ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe //
3.5.10 anuvāka

gavāmayane atigrāhyāḥ prāṇagrahāśca

tve kratum api vṛñjanti viśve dvir yad ete trir bhavanty ūmāḥ / svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā sam ata ū ṣu madhu madhunābhi yodhi /
upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmy eṣa te yoniḥ prajāpataye tvā /
prāṇagrahān gṛhṇāty etāvad vā asti yāvad ete grahā stomāś chandāꣳsi pṛṣṭhāni diśo yāvad evāsti tat

ava runddhe
jyeṣṭhā vā etān brāhmaṇāḥ purā vidām akran tasmāt teṣāꣳ sarvā diśo 'bhijitā abhūvan yasyaite gṛhyante jyaiṣṭhyam eva gacchaty abhi diśo jayati
pañca gṛhyante pañca diśaḥ sarvāsv eva dikṣv ṛdhnuvanti
navanava gṛhyante nava vai puruṣe prāṇāḥ prāṇān eva yajamāneṣu dadhati
prāyaṇīye codayanīye ca gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ

prāṇair eva prayanti prāṇair ud yanti
daśame 'han gṛhyante prāṇā vai prāṇagrahāḥ prāṇebhyaḥ khalu vā etat prajā yanti yad vāmadevyaṃ yoneś cyavate daśame 'han vāmadevyaṃ yoneś cyavate yad daśame 'han gṛhyante prāṇebhya eva tat prajā na yanti //
3.5.11 anuvāka

pāśukahautropayogimantrāḥ

pra devaṃ devyā dhiyā bharatā jātavedasam / havyā no vakṣad ānuṣak //
ayam u ṣya pra devayur hotā yajñāya nīyate / ratho na yor abhīvṛto ghṛṇīvān cetati tmanā //
ayam agnir uruṣyaty amṛtād iva janmanaḥ / sahasaś cit sahīyān devo jīvātave kṛtaḥ //
iḍāyās tvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi / jātavedo ni dhīmahy agne havyāya voḍhave

agne viśvebhiḥ svanīka devair ūrṇāvantam prathamaḥ sīda yonim / kulāyinaṃ ghṛtavantaꣳ savitre yajñaṃ naya yajamānāya sādhu //
sīda hotaḥ sva u loke cikitvānt sādayā yajñaꣳ sukṛtasya yonau / devāvīr devān haviṣā yajāsy agne bṛhad yajamāne vayo dhāḥ //
ni hotā hotṛṣadane vidānas tveṣo dīdivāꣳ asadat sudakṣaḥ / adabdhavratapramatir vasiṣṭhaḥ sahasrambharaḥ śucijihvo agniḥ //
tvaṃ dūtas tvam

u naḥ paraspās tvaṃ vasya ā vṛṣabha praṇetā / agne tokasya nas tane tanūnām aprayucchan dīdyad bodhi gopāḥ //
abhi tvā deva savitar īśānaṃ vāryāṇām / sadāvan bhāgam īmahe //
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñam mimikṣatām / pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ //
tvām agne puṣkarād adhy atharvā nir amanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ //
tam u

tvā dadhyaṅṅ ṛṣiḥ putra īdhe atharvaṇaḥ / vṛtrahaṇam puraṃdaram //
tam u tvā pāthyo vṛṣā sam īdhe dasyuhantamam dhanaṃjayaꣳ raṇeraṇe //
uta bruvantu jantava ud agnir vṛtrahājani / dhanaṃjayo raṇeraṇe //
ā yaꣳ haste na khādinaꣳ śiśuṃ jātaṃ na bibhrati / viśām agniꣳ svadhvaram //
pra devaṃ devavītaye bharatā vasuvittamam / ā sve yonau ni ṣīdatu //
ā

jātaṃ jātavedasi priyaꣳ śiśītātithim / syona ā gṛhapatim //
agninā'gniḥ sam idhyate kavir gṛhapatir yuvā / havyavāḍ juhvāsyaḥ //
tvaꣳ hy agne agninā vipro vipreṇa sant satā / sakhā sakhyā samidhyase //
tam marjayanta sukratum puroyāvānam ājiṣu / sveṣu kṣayeṣu vājinam //
yajñena yajñam ayajanta devās tāni dharmāṇi prathamāny āsan / te ha nākam mahimānaḥ sacante yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ //