Taittiriya Samhita · Chapter 3.2

3.2 prapāṭhaka:

3.2.1 anuvāka 1 pavamānagrahatrayam
1 yo vai pavamānānām anvārohān vidvān yajate 'nu pavamānān ā rohati na pavamānebhyo 'va chidyate śyeno 'si gāyatracchandā anu tvā'' rabhe svasti mā sam pāraya suparṇo 'si triṣṭupchandā anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya saghā'si jagatīchandā anu tvā'' rabhe svasti mā sam pāraya / ity āha / ete
2 vai pavamānānām anvārohās tān ya evaṃ vidvān yajate 'nu pavamānān ā rohati na pavamānebhyo 'va cchidyate yo vai pavamānasya saṃtatiṃ veda sarvam āyur eti na purāyuṣaḥ pra mīyate paśumān bhavati vindate prajām pavamānasya grahā gṛhyante / atha vā asyaite 'gṛhītā droṇakalaśa ādhavanīyaḥ pūtabhṛt tān yad agṛhītvopākuryāt pavamānaṃ vi //
3 cchindyāt taṃ vicchidyamānam adhvaryoḥ prāṇo 'nu vi cchidyeta / upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā / iti droṇakalaśam abhi mṛśet / indrāya tvā / ity ādhavanīyam / viśvebhyas tvā devebhyaḥ / iti pūtabhṛtam pavamānam eva tat saṃ tanoti sarvam āyur eti na purāyuṣaḥ pra mīyate paśumān bhavati vindate prajām //
3.2.2 anuvāka 2 savananirūpaṇam
1 trīṇi vāva savanāni / atha tṛtīyaꣳ savanam ava lumpanty anaꣳśu kurvanta upāꣳśuꣳ hutvopāꣳśupātre 'ꣳśum avāsya taṃ tṛtīyasavane 'pisṛjyābhi ṣuṇuyād yad āpyāyayati tenāꣳśumad yad abhiṣuṇoti tenarjīṣi sarvāṇy eva tat savanāny aꣳśumanti śukravanti samāvadvīryāṇi karoti dvau samudrau vitatāv ajūryau paryāvartete jaṭhareva pādāḥ / tayoḥ paśyanto ati yanty anyam apaśyantaḥ
2 setunā'ti yanty anyam // dve dradhasī satatī vasta ekaḥ keśī viśvā bhuvanāni vidvān / tirodhāyaity asitaṃ vasānaḥ śukram ā datte anuhāya jāryai // devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etam mahāyajñam apaśyan tam atanvata / agnihotraṃ vratam akurvata tasmād dvivrataḥ syāt / dvir hy agnihotraṃ juhvati paurṇamāsaṃ yajñam agnīṣomīyam
3 paśum akurvata dārśyaṃ yajñam āgneyam paśum akurvata vaiśvadevam prātaḥsavanam akurvata varuṇapraghāsān mādhyaṃdinaꣳ savanaꣳ sākamedhān pitṛyajñaṃ tryambakāꣳs tṛtīyasavanam akurvata tam eṣām asurā yajñam anvavajigāꣳsan taṃ nānvavāyan te 'bruvann adhvartavyā vā ime devā abhūvann iti tad adhvarasyādhvaratvam / tato devā abhavan parāsurāḥ / ya evaṃ vidvānt somena yajate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati //
adhvaraśabdasya vivecanam
cāturmāsopari ṭippaṇī
3.2.3 anuvāka 3 somāvekṣaṇam
1 paribhūr agnim paribhūr indram paribhūr viśvān devān paribhūr māꣳ saha brahmavarcasena sa naḥ pavasva śaṃ gave śaṃ janāya śam arvate śaꣳ rājann oṣadhībhyo 'chinnasya te rayipate suvīryasya rāyas poṣasya daditāraḥ syāma / tasya me rāsva tasya te bhakṣīya tasya ta idam un mṛje // prāṇāya me varcodā varcase pavasva / apānāya vyānāya vāce
2 dakṣakratubhyām / cakṣurbhyām me varcodau varcase pavethām / śrotrāya / ātmane / aṅgebhyaḥ / āyuṣe vīryāya viṣṇoḥ / indrasya viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharam asi varcodā me varcase pavasva ko 'si ko nāma kasmai tvā kāya tvā yaṃ tvā somenātītṛpaṃ yaṃ tvā somenāmīmadaꣳ suprajāḥ prajayā bhūyāsaꣳ suvīro vīraiḥ suvarcā varcasā supoṣaḥ poṣair viśvebhyo me rūpebhyo varcodāḥ
3 varcase pavasva tasya me rāsva tasya te bhakṣīya tasya ta idam un mṛje // bubhūṣann avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpto bhūtyābhipavate brahmavarcasakāmo 'vekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpto brahmavarcasenābhi pavata āmayāvī
4 avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpta āyuṣābhi pavate / abhicarann avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛptaḥ prāṇāpānābhyāṃ vāco dakṣakratubhyāṃ cakṣurbhyāꣳ śrotrābhyām ātmano 'ṅgebhya āyuṣo 'ntar eti tājak pra dhanvati //
3.2.4 anuvāka 4 sphyādyupasthānamantrāḥ
1 sphyaḥ svastir vighanaḥ svastiḥ parśur vediḥ paraśur naḥ svastiḥ / yajñiyā yajñakṛta stha te māsmin yajña upa hvayadhvam upa mā dyāvāpṛthivī hvayetām upā''stāvaḥ kalaśaḥ somo agnir upa devā upa yajña upa mā hotrā upahave hvayantām namo 'gnaye makhaghne makhasya mā yaśo 'ryāt / ity āhavanīyam upa tiṣṭhate yajño vai makhaḥ //
2 yajñaṃ vāva sa tad ahan tasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai namo rudrāya makhaghne namaskṛtyā mā pāhi / ity āgnīdhraṃ tasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai nama indrāya makhaghna indriyam me vīryam mā nir vadhīḥ / iti hotrīyam āśiṣam evaitām ā śāsta indriyasya vīryasyānirghātāya yā vai
3 devatāḥ sadasy ārtim ā'rpayanti yas tā vidvān prasarpati na sadasy ārtim ārchati namo 'gnaye makhaghne / ity āhaitā vai devatāḥ sadasy ārtimā'rpayanti tā ya evaṃ vidvān prasarpati na sadasyāmārtim ārchati dṛdhe sthaḥ śithire samīcī mā'ꣳhasas pātam / sūryo mā devo divyād aꣳhasas pātu vāyur antarikṣāt
4 agniḥ pṛthivyā yamaḥ pitṛbhyaḥ sarasvatī manuṣyebhyaḥ / devī dvārau mā mā saṃ tāptam namaḥ sadase namaḥ sadasas pataye namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣe namo dive namaḥ pṛthivyai / ahe daidhiṣavyod atas tiṣṭhānyasya sadane sīda yo 'smat pākataraḥ / un nivata ud udvataś ca geṣam pātam mā dyāvāpṛthivī adyāhnaḥ sado vai prasarpantam
5 pitaro 'nu pra sarpanti ta enam īśvarā hiꣳsitoḥ sadaḥ prasṛpya dakṣiṇārdham parekṣeta / āganta pitaraḥ pitṛmān ahaṃ yuṣmābhir bhūyāsaꣳ suprajaso mayā yūyam bhūyāsta / iti tebhya eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai //
3.2.5 anuvāka 5 bhakṣamantrāḥ
1 bhakṣehi mā'' viśa dīrghāyutvāya śaṃtanutvāya rāyas poṣāya varcase suprajāstvāyehi vaso purovaso priyo me hṛdo 'si / aśvinos tvā bāhubhyāꣳ saghyāsam / nṛcakṣasaṃ tvā deva soma sucakṣā ava khyeṣam mandrābhibhūtiḥ ketur yajñānāṃ vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu mandrā svarvācy aditir anāhataśīrṣṇī vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu / ehi viśvacarṣaṇe
2 śambhūr mayobhūḥ svasti mā harivarṇa pra cara kratve dakṣāya rāyas poṣāya suvīratāyai
mā mā rājan vi bībhiṣo mā me hārdi tviṣā vadhīḥ / vṛṣaṇe śuṣmāyā''yuṣe varcase //
vasumadgaṇasya soma deva te matividaḥ prātaḥsavanasya gāyatrachandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi rudravadgaṇasya soma deva te mativido mādhyaṃdinasya savanasya triṣṭupchandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya
3 pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi / ādityavadgaṇasya soma deva te matividas tṛtīyasya savanasya jagatīcchandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi /
ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇiyam / bhavā vājasya saṃgathe // hinva me gātrā harivo gaṇān me mā vi tītṛṣaḥ / śivo me saptarṣīn upa tiṣṭhasva mā me'vāṅ nābhim ati

4 gāḥ // apāma somam amṛtā abhūmādarśma jyotir avidāma devān / kim asmān kṛṇavad arātiḥ kim u dhūrtir amṛta martyasya // yan ma ātmano mindā'bhūd agnis tat punar āhār jātavedā vicarṣaṇiḥ / punar agniś cakṣur adāt punar indro bṛhaspatiḥ / punar me aśvinā yuvaṃ cakṣur ā dhattam akṣyoḥ // iṣṭayajuṣas te deva soma stutastomasya
5 śastokthasya harivata indrapītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi / āpūryāḥ sthā'' mā pūrayata prajayā ca dhanena ca / etat te tata ye ca tvām anv etat te pitāmaha prapitāmaha ye ca tvām anu / atra pitaro yathābhāgam mandadhvam / namo vaḥ pitaro rasāya namo vaḥ pitaraḥ śuṣmāya namo vaḥ pitaro jīvāya namo vaḥ pitaraḥ
6 svadhāyai namo vaḥ pitaro manyave namo vaḥ pitaro ghorāya pitaro namo vaḥ / ya etasmim̐ loke stha yuṣmāꣳs te 'nu ye 'smim̐ loke māṃ te 'nu ya etasmim̐ loke stha yūyaṃ teṣāṃ vasiṣṭhā bhūyāsta ye 'smim̐ loke 'haṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyāsam prajāpate na tvad etāny anyo viśvā jātāni pari tā babhūva /
7 yatkāmās te juhumas tan no astu vayaꣳ syāma patayo rayīṇām // devakṛtasyainaso 'vayajanam asi manuṣyakṛtasyainaso 'vayajanam asi pitṛkṛtasyainaso 'vayajanam asi / apsu dhautasya soma deva te nṛbhiḥ sutasyeṣṭayajuṣa stutastomasya śastokthasya yo bhakṣo aśvasanir yo gosanis tasya te pitṛbhir bhakṣaṃkṛtasyopahūtasyopahūto bhakṣayāmi //
3.2.6 anuvāka 6 pṛṣadājyam
1 mahīnām payo 'si viśveṣāṃ devānāṃ tanūr ṛdhyāsam adya pṛṣatīnāṃ graham pṛṣatīnāṃ graho 'si viṣṇor hṛdayam asy ekam iṣa viṣṇus tvā'nu vi cakrame bhūtir dadhnā ghṛtena vardhatāṃ tasya meṣṭasya vītasya draviṇam ā gamyāj jyotir asi vaiśvānaram pṛśniyai dugdham / yāvatī dyāvāpṛthivī mahitvā yāvac ca sapta sindhavo vitasthuḥ / tāvantam indra te
2 grahaꣳ sahorjā gṛhṇāmy astṛtam // yat kṛṣṇaśakunaḥ pṛṣadājyam avapṛśec chūdrā asya pramāyukāḥ syur yac chvāvamṛśec catuṣpādo 'sya paśavaḥ pramāyukāḥ syur yat skanded yajamānaḥ pramāyukaḥ syāt paśavo vai pṛṣadājyam paśavo vā etasya skandanti yasya pṛṣadājyaꣳ skandati yat pṛṣadājyam punar gṛhṇāti paśūn evāsmai punar gṛhṇāti prāṇo vai pṛṣadājyam prāṇo vai
3 etasya skandati yasya pṛṣadājyaꣳ skandati yat pṛṣadājyam punar gṛhṇāti prāṇam evāsmai punar gṛhṇāti hiraṇyam avadhāya gṛhṇāty amṛtaṃ vai hiraṇyam prāṇaḥ pṛṣadājyam amṛtam evāsya prāṇe dadhāti śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati / aśvam ava ghrāpayati prājāpatyo vā aśvaḥ prājāpatyaḥ prāṇaḥ svād evāsmai yoneḥ prāṇaṃ nir mimīte vi vā etasya yajñaś chidyate yasya pṛṣadājyaꣳ skandati vaiṣṇavyarcā punar gṛhṇāti yajño vai viṣṇur yajñenaiva yajñaꣳ saṃ tanoti //
3.2.7 anuvāka 7 stutaśastre
1 deva savitar etat te prāha tat pra ca suva pra ca yaja bṛhaspatir brahmā / āyuṣmatyā ṛco māgāta tanūpāt sāmnaḥ satyā va āśiṣaḥ santu satyā ākūtayaḥ / ṛtaṃ ca satyaṃ ca vadata stuta devasya savituḥ prasave stutasya stutam asy ūrjam mahyaꣳ stutaṃ duhām ā mā stutasya stutaṃ gamyāt / śastrasya śastram
2 asy ūrjam mahyaꣳ śastraṃ duhām ā mā śastrasya śastraṃ gamyāt / indriyāvanto vanāmahe dhukṣīmahi prajām iṣam / sā me satyāśīr deveṣu bhūyāt / brahmavarcasam māgamyāt // yajño babhūva sa ā babhūva sa pra jajñe sa vāvṛdhe / sa devānām adhipatir babhūva so asmāꣳ adhipatīn karotu vayaꣳ syāma patayo rayīṇām // yajño vā vai
3 yajñapatiṃ duhe yajñapatir vā yajñaṃ duhe sa ya stutaśastrayor doham avidvān yajate taṃ yajño duhe sa iṣṭvā pāpīyān bhavati ya enayor dohaṃ vidvān yajate sa yajñaṃ duhe sa iṣṭvā vasīyān bhavati stutasya stutam asy ūrjam mahyaꣳ stutaṃ duhām ā mā stutasya stutaṃ gamyāc chastrasya śastram asy ūrjam mahyaꣳ śastraṃ duhām ā mā śastrasya śastraṃ gamyād ity āhaiṣa vai stutaśastrayo dohas taṃ ya evaṃ vidvān yajate duha eva yajñam iṣṭvā vasīyān bhavati //
3.2.8 anuvāka 8 prasthitayājyākhyahomādi mantrāḥ
1 śyenāya patvane svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namo viṣṭambhāya dharmaṇe svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namo paridhaye janaprathanāya svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya nama ūrje hotrāṇāꣳ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namaḥ payase hotrāṇāꣳ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namaḥ prajāpataye manave svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya nama ṛtam ṛtapāḥ suvarvāṭ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namas tṛmpantāꣳ hotrā madhor ghṛtasya yajñapatim ṛṣaya enasā
2 āhuḥ prajā nirbhaktā anutapyamānā madhavyau stokāv apa tau rarādha saṃ nas tābhyāꣳ sṛjatu viśvakarmā ghorā ṛṣayo namo astv ebhyaḥ / cakṣuṣa eṣām manasaś ca saṃdhau bṛhaspataye mahi ṣad dyuman namaḥ / namo viśvakarmaṇe sa u pātv asmān ananyānt somapān manyamānaḥ / prāṇasya vidvānt samare na dhīra enaś cakṛvān mahi baddha eṣām / taṃ viśvakarman
3 pra muñcā svastaye ye bhakṣayanto na vasūny ānṛhuḥ / yān agnayo 'nvatapyanta dhiṣṇiyā iyaṃ teṣām avayā duriṣṭyai sviṣṭiṃ nas tāṃ kṛṇotu viśvakarmā namaḥ pitṛbhyo abhi ye no akhyan yajñakṛto yajñakāmāḥ sudevā akāmā vo dakṣiṇāṃ na nīnima mā nas tasmād enasaḥ pāpayiṣṭa yāvanto vai sadasyās te sarve dakṣiṇyās tebhyo yo dakṣiṇāṃ na
4 nayed aibhyo vṛścyeta yad vaiśvakarmaṇāni juhoti sadasyān eva tat prīṇāti / asme devāso vapuṣe cikitsata yam āśirā dampatī vāmam aśnutaḥ / pumān putro jāyate vindate vasv atha viśve arapā edhate gṛhaḥ // āśīrdāyā dampatī vāmam aśnutām ariṣṭo rāyaḥ sacatāꣳ samokasā / ya ā'sicat saṃdugdhaṃ kumbhyā saheṣṭena yāmann amatiṃ jahātu saḥ // sarpirgrīvī
5 pīvary asya jāyā pīvānaḥ putrā akṛśāso asya / saha jānir yaḥ sumakhasyamāna indrāyā''śiraꣳ saha kumbhyā'dāt // āśīr ma ūrjam uta suprajāstvam iṣaṃ dadhātu draviṇaꣳ savarcasam / saṃjayan kṣetrāṇi sahasāham indra kṛṇvāno anyāꣳ adharānt sapatnān // bhūtam asi bhūte ma dhā mukham asi mukham bhūyāsam / dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā pari gṛhṇāmi viśve tvā devā vaiśvānarāḥ
6 pra cyāvayantu divi devān dṛꣳhāntarikṣe vayāꣳsi pṛthivyām pārthivān dhruvaṃ dhruveṇa haviṣāva somaṃ nayāmasi / yathā naḥ sarvam ij jagad ayakṣmaꣳ sumanā asat // yathā na indra id viśaḥ kevalīḥ sarvāḥ samanasaḥ karat / yathā naḥ sarvā id diśo 'smākaṃ kevalīr asan //
3.2.9 anuvāka 9 pratigarānantarabhāvimantrāḥ
1 yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayate vajram enam abhi pra vartayati / ukthaśā ity āha prātaḥsavanam pratigīrya trīṇy etāny akṣarāṇi tripadā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanaṃ gāyatriyaiva prātaḥsavane vajram antar dhatte / ukthaṃ vācīty āha mādhyaṃdinaꣳ savanam pratigīrya catvāry etāny akṣarāṇi catuṣpadā triṣṭup traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanaṃ triṣṭubhaiva mādhyaṃdine savane vajram antar dhatte //

2 ukthaṃ vācīndrāyety āha tṛtīyasavanam pratigīrya saptaitāny akṣarāṇi saptapadā śakvarī śākvaro vajro vajreṇaiva tṛtīyasavane vajram antar dhatte brahmavādino vadanti sa tvā adhvaryuḥ syād yo yathāsavanam pratigare chandāꣳsi sampādayet tejaḥ prātaḥsavana ātman dadhītendriyam mādhyaṃdine savane paśūꣳs tṛtīyasavana iti / ukthaśā ity āha prātaḥsavanam pratigīrya trīṇy etāny akṣarāṇi
3 tripadā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavana eva pratigare chandāꣳsi sam pādayati / atho tejo vai gāyatrī tejaḥ prātaḥsavanaṃ teja eva prātaḥsavana ātman dhatte / ukthaṃ vācīty āha mādhyaṃdinaꣳ savanam pratigīrya catvāry etāny akṣarāṇi catuṣpadā triṣṭup traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanam mādhyaṃdina eva savane pratigare chandāꣳsi sam pādayati / atho indriyaṃ vai triṣṭug indriyam mādhyaṃdinaꣳ savanam //
4 indriyam eva mādhyaṃdine savana ātman dhatte / ukthaṃ vācīndrāyety āha tṛtīyasavanam pratigīrya saptaitāny akṣarāṇi saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavo jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tṛtīyasavana eva pratigare chandāꣳsi sam pādayati / atho paśavo vai jagatī paśavas tṛtīyasavanam paśūn eva tṛtīyasavana ātman dhatte yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayata āvyam asmin dadhāti tad yan na
5 apahanīta purā'sya saṃvatsarād gṛha ā vevīran / śoꣳsā moda iveti pratyāhvayate tenaiva tad apa hate yathā vā āyatām pratīkṣata evam adhvaryuḥ pratigaram pratīkṣate yad abhipratigṛṇīyād yathā''yatayā samṛcchate tādṛg eva tat / yad ardharcāl lupyeta yathā dhāvadbhyo hīyate tādṛg eva tat prabāhug vā ṛtvijām udgīthā udgītha evodgātṛṇām
6 ṛcaḥ praṇava ukthaśaꣳsinām pratigaro 'dhvaryūṇām / ya evaṃ vidvān pratigṛṇāty annāda eva bhavaty āsya prajāyāṃ vājī jāyate / iyam vai hotāsāv adhvaryuḥ / yad āsīnaḥ śaꣳsaty asyā eva tad hotā naity āsta iva hīyam atho imām eva tena yajamāno duhe yat tiṣṭhan pratigṛṇāty amuṣyā eva tad adhvaryur naiti //
7 tiṣṭhatīva hy asāv atho amūm eva tena yajamāno duhe yad āsīnaḥ śaꣳsati tasmād itaḥpradānaṃ devā upa jīvanti yat tiṣṭhan pratigṛṇāti tasmād amutaḥpradānam manuṣyā upa jīvanti yat prāṅ āsīnaḥ śaꣳsati pratyaṅ tiṣṭhan pratigṛṇāti tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayate vajram enam abhi pra vartayati parāṅ ā vartate vajram eva tan ni karoti //
3.2.10 anuvāka 10 pratinirgrāhya mantrāḥ
1 upayāmagṛhīto'si vākṣasad asi vākpābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi / upayāmagṛhīto 'sy ṛtasad asi cakṣuṣpābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi / upayāmagṛhīto 'si śrutasad asi śrotrapābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi devebhyas tvā viśvadevebhyas tvā viśvebhyas tvā devebhyaḥ / viṣṇav urukramaiṣa te somas taꣳ rakṣasva
2 taṃ te duścakṣā mā'va khyat / mayi vasuḥ purovasur vākpā vācam me pāhi mayi vasur vidadvasuś cakṣuṣpāś cakṣur me pāhi mayi vasuḥ saṃyadvasuḥ śrotrapāḥ śrotram me pāhi bhūr asi śreṣṭho raśmīnām prāṇapāḥ prāṇam me pāhi dhūr asi śreṣṭho raśmīnām apānapā apānam me pāhi yo na indravāyū mitrāvaruṇau / aśvināv abhidāsati bhrātṛvya utpipīte śubhas patī idam ahaṃ tam adharam pādayāmi yathendrāham uttamaś cetayāni //
3.2.11 anuvāka 11 traidhātavīyeṣṭi mantrāḥ
1 pra so agne tavotibhiḥ suvīrābhis tarati vājakarmabhiḥ / yasya tvaꣳ sakhyam āvitha // pra hotre pūrvyaṃ vaco 'gnaye bharatā bṛhat / vipāṃ jyotīꣳṣi bibhrate na vedhase //
agne trī te vājinā trī ṣadhasthā tisras te jihvā ṛtajāta pūrvīḥ / tisra u te tanuvo devavātās tābhir naḥ pāhi giro aprayucchan // saṃ vāṃ karmaṇā sam iṣā
2 hinomīndrāviṣṇū apasas pāre asya / juṣethāṃ yajñaṃ draviṇaṃ ca dhattam ariṣṭair naḥ pathibhiḥ pārayantā // ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ / indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām // trīṇy āyūꣳṣi tava jātavedas tisra ājānīr uṣasas te agne / tābhir devānām avo yakṣi vidvān athā
3 bhava yajamānāya śaṃ yoḥ // agnis trīṇi tridhātūny ā kṣeti vidathā kaviḥ / sa trīꣳr ekādaśāꣳ iha / yakṣac ca piprayac ca no vipro dūtaḥ pariṣkṛtaḥ / nabhantām anyake same // indrāviṣṇū dṛꣳhitāḥ śambarasya nava puro navatiṃ ca śnathiṣṭam / śataṃ varcinaḥ sahasraṃ ca sākaꣳ hatho apratyasurasya vīrān // uta mātā mahiṣam anv avenad amī tvā jahati putra devāḥ / athābravīd vṛtram indro haniṣyant sakhe viṣṇo vitaraṃ vi kramasva //
3.2.1 anuvāka 1 pavamānagrahatrayam

yo vai pavamānānām anvārohān vidvān yajate 'nu pavamānān ā rohati na pavamānebhyo 'va chidyate
śyeno 'si gāyatracchandā anu tvā'' rabhe svasti mā sam pāraya
suparṇo 'si triṣṭupchandā anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya
saghā'si jagatīchandā anu tvā'' rabhe svasti mā sam pāraya /
ity āha /
ete

vai pavamānānām anvārohās
tān ya evaṃ vidvān yajate 'nu pavamānān ā rohati na pavamānebhyo 'va cchidyate
yo vai pavamānasya saṃtatiṃ veda sarvam āyur eti na purāyuṣaḥ pra mīyate paśumān bhavati vindate prajām
pavamānasya grahā gṛhyante /
atha vā asyaite 'gṛhītā droṇakalaśa ādhavanīyaḥ pūtabhṛt tān yad agṛhītvopākuryāt pavamānaṃ vi

cchindyāt taṃ vicchidyamānam adhvaryoḥ prāṇo 'nu vi cchidyeta /
upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā /
iti droṇakalaśam abhi mṛśet /
indrāya tvā /
ity ādhavanīyam /
viśvebhyas tvā devebhyaḥ /
iti pūtabhṛtam pavamānam eva tat saṃ tanoti sarvam āyur eti na purāyuṣaḥ pra mīyate paśumān bhavati vindate prajām //
3.2.2 anuvāka

savananirūpaṇam

trīṇi vāva savanāni /
atha tṛtīyaꣳ savanam ava lumpanty anaꣳśu kurvanta upāꣳśuꣳ hutvopāꣳśupātre 'ꣳśum avāsya taṃ tṛtīyasavane 'pisṛjyābhi ṣuṇuyād yad āpyāyayati tenāꣳśumad yad abhiṣuṇoti tenarjīṣi
sarvāṇy eva tat savanāny aꣳśumanti śukravanti samāvadvīryāṇi karoti
dvau samudrau vitatāv ajūryau paryāvartete jaṭhareva pādāḥ / tayoḥ paśyanto ati yanty anyam apaśyantaḥ

setunā'ti yanty anyam //
dve dradhasī satatī vasta ekaḥ keśī viśvā bhuvanāni vidvān / tirodhāyaity asitaṃ vasānaḥ śukram ā datte anuhāya jāryai //
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata
te devā etam mahāyajñam apaśyan
tam atanvata /
agnihotraṃ vratam akurvata
tasmād dvivrataḥ syāt /
dvir hy agnihotraṃ juhvati
paurṇamāsaṃ yajñam agnīṣomīyam

paśum akurvata
dārśyaṃ yajñam āgneyam paśum akurvata
vaiśvadevam prātaḥsavanam akurvata
varuṇapraghāsān mādhyaṃdinaꣳ savanaꣳ sākamedhān pitṛyajñaṃ tryambakāꣳs tṛtīyasavanam akurvata
tam eṣām asurā yajñam anvavajigāꣳsan taṃ nānvavāyan
te 'bruvann adhvartavyā vā ime devā abhūvann iti
tad adhvarasyādhvaratvam /
tato devā abhavan parāsurāḥ /
ya evaṃ vidvānt somena yajate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati //
3.2.3 anuvāka

somāvekṣaṇam

paribhūr agnim paribhūr indram paribhūr viśvān devān paribhūr māꣳ saha brahmavarcasena sa naḥ pavasva śaṃ gave śaṃ janāya śam arvate śaꣳ rājann oṣadhībhyo 'chinnasya te rayipate suvīryasya rāyas poṣasya daditāraḥ syāma / tasya me rāsva tasya te bhakṣīya tasya ta idam un mṛje //
prāṇāya me varcodā varcase pavasva /
apānāya
vyānāya
vāce

dakṣakratubhyām /
cakṣurbhyām me varcodau varcase pavethām /
śrotrāya /
ātmane /
aṅgebhyaḥ /
āyuṣe
vīryāya
viṣṇoḥ /
indrasya
viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharam asi varcodā me varcase pavasva
ko 'si ko nāma kasmai tvā kāya tvā yaṃ tvā somenātītṛpaṃ yaṃ tvā somenāmīmadaꣳ suprajāḥ prajayā bhūyāsaꣳ suvīro vīraiḥ suvarcā varcasā supoṣaḥ poṣair
viśvebhyo me rūpebhyo varcodāḥ

varcase pavasva tasya me rāsva tasya te bhakṣīya tasya ta idam un mṛje //
bubhūṣann avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpto bhūtyābhipavate
brahmavarcasakāmo 'vekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpto brahmavarcasenābhi pavata
āmayāvī

avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛpta āyuṣābhi pavate /
abhicarann avekṣetaiṣa vai pātriyaḥ prajāpatir yajñaḥ prajāpatis tam eva tarpayati sa enaṃ tṛptaḥ prāṇāpānābhyāṃ vāco dakṣakratubhyāṃ cakṣurbhyāꣳ śrotrābhyām ātmano 'ṅgebhya āyuṣo 'ntar eti tājak pra dhanvati //
3.2.4 anuvāka

sphyādyupasthānamantrāḥ

sphyaḥ svastir vighanaḥ svastiḥ parśur vediḥ paraśur naḥ svastiḥ / yajñiyā yajñakṛta stha te māsmin yajña upa hvayadhvam
upa mā dyāvāpṛthivī hvayetām upā''stāvaḥ kalaśaḥ somo agnir upa devā upa yajña upa mā hotrā upahave hvayantām
namo 'gnaye makhaghne makhasya mā yaśo 'ryāt /
ity āhavanīyam upa tiṣṭhate yajño vai makhaḥ

yajñaṃ vāva sa tad ahan tasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai
namo rudrāya makhaghne namaskṛtyā mā pāhi /
ity āgnīdhraṃ tasmā eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai
nama indrāya makhaghna indriyam me vīryam mā nir vadhīḥ /
iti hotrīyam āśiṣam evaitām ā śāsta indriyasya vīryasyānirghātāya
yā vai

devatāḥ sadasy ārtim ā'rpayanti yas tā vidvān prasarpati na sadasy ārtim ārchati namo 'gnaye makhaghne /
ity āhaitā vai devatāḥ sadasy ārtimā'rpayanti tā ya evaṃ vidvān prasarpati na sadasyāmārtim ārchati
dṛdhe sthaḥ śithire samīcī mā'ꣳhasas pātam /
sūryo mā devo divyād aꣳhasas pātu vāyur antarikṣāt

agniḥ pṛthivyā yamaḥ pitṛbhyaḥ sarasvatī manuṣyebhyaḥ /
devī dvārau mā mā saṃ tāptam
namaḥ sadase namaḥ sadasas pataye namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣe namo dive namaḥ pṛthivyai /
ahe daidhiṣavyod atas tiṣṭhānyasya sadane sīda yo 'smat pākataraḥ /
un nivata ud udvataś ca geṣam
pātam mā dyāvāpṛthivī adyāhnaḥ
sado vai prasarpantam

pitaro 'nu pra sarpanti ta enam īśvarā hiꣳsitoḥ sadaḥ prasṛpya dakṣiṇārdham parekṣeta /
āganta pitaraḥ pitṛmān ahaṃ yuṣmābhir bhūyāsaꣳ suprajaso mayā yūyam bhūyāsta /
iti tebhya eva namaskṛtya sadaḥ pra sarpaty ātmano 'nārtyai //
3.2.5 anuvāka

bhakṣamantrāḥ

bhakṣehi mā'' viśa dīrghāyutvāya śaṃtanutvāya rāyas poṣāya varcase suprajāstvāyehi vaso purovaso priyo me hṛdo 'si /
aśvinos tvā bāhubhyāꣳ saghyāsam /
nṛcakṣasaṃ tvā deva soma sucakṣā ava khyeṣam
mandrābhibhūtiḥ ketur yajñānāṃ vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu mandrā svarvācy aditir anāhataśīrṣṇī vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu /
ehi viśvacarṣaṇe

śambhūr mayobhūḥ svasti mā harivarṇa pra cara kratve dakṣāya rāyas poṣāya suvīratāyai
mā mā rājan vi bībhiṣo mā me hārdi tviṣā vadhīḥ / vṛṣaṇe śuṣmāyā''yuṣe varcase //
vasumadgaṇasya soma deva te matividaḥ prātaḥsavanasya gāyatrachandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi
rudravadgaṇasya soma deva te mativido mādhyaṃdinasya savanasya triṣṭupchandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya

pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi /
ādityavadgaṇasya soma deva te matividas tṛtīyasya savanasya jagatīcchandasa indrapītasya narāśaꣳsapītasya pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi /
ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇiyam / bhavā vājasya saṃgathe //
hinva me gātrā harivo gaṇān me mā vi tītṛṣaḥ / śivo me saptarṣīn upa tiṣṭhasva mā me'vāṅ nābhim ati

gāḥ //
apāma somam amṛtā abhūmādarśma jyotir avidāma devān / kim asmān kṛṇavad arātiḥ kim u dhūrtir amṛta martyasya //
yan ma ātmano mindā'bhūd agnis tat punar āhār jātavedā vicarṣaṇiḥ / punar agniś cakṣur adāt punar indro bṛhaspatiḥ / punar me aśvinā yuvaṃ cakṣur ā dhattam akṣyoḥ //
iṣṭayajuṣas te deva soma stutastomasya

śastokthasya harivata indrapītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmi /
āpūryāḥ sthā'' mā pūrayata prajayā ca dhanena ca /
etat te tata ye ca tvām anv etat te pitāmaha prapitāmaha ye ca tvām anu /
atra pitaro yathābhāgam mandadhvam /
namo vaḥ pitaro rasāya namo vaḥ pitaraḥ śuṣmāya namo vaḥ pitaro jīvāya namo vaḥ pitaraḥ

svadhāyai namo vaḥ pitaro manyave namo vaḥ pitaro ghorāya pitaro namo vaḥ /
ya etasmim̐ loke stha yuṣmāꣳs te 'nu ye 'smim̐ loke māṃ te 'nu
ya etasmim̐ loke stha yūyaṃ teṣāṃ vasiṣṭhā bhūyāsta ye 'smim̐ loke 'haṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyāsam
prajāpate na tvad etāny anyo viśvā jātāni pari tā babhūva

yatkāmās te juhumas tan no astu vayaꣳ syāma patayo rayīṇām //
devakṛtasyainaso 'vayajanam asi manuṣyakṛtasyainaso 'vayajanam asi pitṛkṛtasyainaso 'vayajanam asi /
apsu dhautasya soma deva te nṛbhiḥ sutasyeṣṭayajuṣa stutastomasya śastokthasya yo bhakṣo aśvasanir yo gosanis tasya te pitṛbhir bhakṣaṃkṛtasyopahūtasyopahūto bhakṣayāmi //
3.2.6 anuvāka 6 pṛṣadājyam

mahīnām payo 'si viśveṣāṃ devānāṃ tanūr ṛdhyāsam adya pṛṣatīnāṃ graham pṛṣatīnāṃ graho 'si viṣṇor hṛdayam asy ekam iṣa viṣṇus tvā'nu vi cakrame bhūtir dadhnā ghṛtena vardhatāṃ tasya meṣṭasya vītasya draviṇam ā gamyāj jyotir asi vaiśvānaram pṛśniyai dugdham /
yāvatī dyāvāpṛthivī mahitvā yāvac ca sapta sindhavo vitasthuḥ / tāvantam indra te

grahaꣳ sahorjā gṛhṇāmy astṛtam //
yat kṛṣṇaśakunaḥ pṛṣadājyam avapṛśec chūdrā asya pramāyukāḥ syur yac chvāvamṛśec catuṣpādo 'sya paśavaḥ pramāyukāḥ syur yat skanded yajamānaḥ pramāyukaḥ syāt
paśavo vai pṛṣadājyam paśavo vā etasya skandanti yasya pṛṣadājyaꣳ skandati yat pṛṣadājyam punar gṛhṇāti paśūn evāsmai punar gṛhṇāti
prāṇo vai pṛṣadājyam prāṇo vai

etasya skandati yasya pṛṣadājyaꣳ skandati yat pṛṣadājyam punar gṛhṇāti prāṇam evāsmai punar gṛhṇāti
hiraṇyam avadhāya gṛhṇāty amṛtaṃ vai hiraṇyam prāṇaḥ pṛṣadājyam amṛtam evāsya prāṇe dadhāti
śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati /
aśvam ava ghrāpayati prājāpatyo vā aśvaḥ prājāpatyaḥ prāṇaḥ svād evāsmai yoneḥ prāṇaṃ nir mimīte
vi vā etasya yajñaś chidyate yasya pṛṣadājyaꣳ skandati vaiṣṇavyarcā punar gṛhṇāti yajño vai viṣṇur yajñenaiva yajñaꣳ saṃ tanoti //
3.2.7 anuvāka

stutaśastre

deva savitar etat te prāha tat pra ca suva pra ca yaja
bṛhaspatir brahmā /
āyuṣmatyā ṛco māgāta tanūpāt sāmnaḥ
satyā va āśiṣaḥ santu satyā ākūtayaḥ /
ṛtaṃ ca satyaṃ ca vadata
stuta devasya savituḥ prasave
stutasya stutam asy ūrjam mahyaꣳ stutaṃ duhām ā mā stutasya stutaṃ gamyāt /
śastrasya śastram

asy ūrjam mahyaꣳ śastraṃ duhām ā mā śastrasya śastraṃ gamyāt /
indriyāvanto vanāmahe dhukṣīmahi prajām iṣam /
sā me satyāśīr deveṣu bhūyāt /
brahmavarcasam māgamyāt //
yajño babhūva sa ā babhūva sa pra jajñe sa vāvṛdhe / sa devānām adhipatir babhūva so asmāꣳ adhipatīn karotu vayaꣳ syāma patayo rayīṇām //
yajño vā vai

yajñapatiṃ duhe yajñapatir vā yajñaṃ duhe
sa ya stutaśastrayor doham avidvān yajate taṃ yajño duhe sa iṣṭvā pāpīyān bhavati ya enayor dohaṃ vidvān yajate sa yajñaṃ duhe sa iṣṭvā vasīyān bhavati
stutasya stutam asy ūrjam mahyaꣳ stutaṃ duhām ā mā stutasya stutaṃ gamyāc chastrasya śastram asy ūrjam mahyaꣳ śastraṃ duhām ā mā śastrasya śastraṃ gamyād ity āhaiṣa vai stutaśastrayo dohas taṃ ya evaṃ vidvān yajate duha eva yajñam iṣṭvā vasīyān bhavati //
3.2.8 anuvāka

prasthitayājyākhyahomādi mantrāḥ

śyenāya patvane svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namo viṣṭambhāya dharmaṇe svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namo paridhaye janaprathanāya svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya nama ūrje hotrāṇāꣳ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namaḥ payase hotrāṇāꣳ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namaḥ prajāpataye manave svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya nama ṛtam ṛtapāḥ suvarvāṭ svāhā vaṭ svayamabhigūrtāya namas
tṛmpantāꣳ hotrā madhor ghṛtasya
yajñapatim ṛṣaya enasā

āhuḥ prajā nirbhaktā anutapyamānā madhavyau stokāv apa tau rarādha saṃ nas tābhyāꣳ sṛjatu viśvakarmā
ghorā ṛṣayo namo astv ebhyaḥ / cakṣuṣa eṣām manasaś ca saṃdhau bṛhaspataye mahi ṣad dyuman namaḥ / namo viśvakarmaṇe sa u pātv asmān
ananyānt somapān manyamānaḥ / prāṇasya vidvānt samare na dhīra enaś cakṛvān mahi baddha eṣām / taṃ viśvakarman

pra muñcā svastaye
ye bhakṣayanto na vasūny ānṛhuḥ / yān agnayo 'nvatapyanta dhiṣṇiyā iyaṃ teṣām avayā duriṣṭyai sviṣṭiṃ nas tāṃ kṛṇotu viśvakarmā
namaḥ pitṛbhyo abhi ye no akhyan yajñakṛto yajñakāmāḥ sudevā akāmā vo dakṣiṇāṃ na nīnima mā nas tasmād enasaḥ pāpayiṣṭa
yāvanto vai sadasyās te sarve dakṣiṇyās tebhyo yo dakṣiṇāṃ na

nayed aibhyo vṛścyeta yad vaiśvakarmaṇāni juhoti sadasyān eva tat prīṇāti /
asme devāso vapuṣe cikitsata yam āśirā dampatī vāmam aśnutaḥ / pumān putro jāyate vindate vasv atha viśve arapā edhate gṛhaḥ //
āśīrdāyā dampatī vāmam aśnutām ariṣṭo rāyaḥ sacatāꣳ samokasā / ya ā'sicat saṃdugdhaṃ kumbhyā saheṣṭena yāmann amatiṃ jahātu saḥ //
sarpirgrīvī

pīvary asya jāyā pīvānaḥ putrā akṛśāso asya / saha jānir yaḥ sumakhasyamāna indrāyā''śiraꣳ saha kumbhyā'dāt //
āśīr ma ūrjam uta suprajāstvam iṣaṃ dadhātu draviṇaꣳ savarcasam / saṃjayan kṣetrāṇi sahasāham indra kṛṇvāno anyāꣳ adharānt sapatnān //
bhūtam asi bhūte ma dhā mukham asi mukham bhūyāsam /
dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā pari gṛhṇāmi
viśve tvā devā vaiśvānarāḥ

pra cyāvayantu
divi devān dṛꣳhāntarikṣe vayāꣳsi pṛthivyām pārthivān
dhruvaṃ dhruveṇa haviṣāva somaṃ nayāmasi / yathā naḥ sarvam ij jagad ayakṣmaꣳ sumanā asat //
yathā na indra id viśaḥ kevalīḥ sarvāḥ samanasaḥ karat / yathā naḥ sarvā id diśo 'smākaṃ kevalīr asan //
3.2.9 anuvāka 9 pratigarānantarabhāvimantrāḥ

yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayate vajram enam abhi pra vartayati /
ukthaśā ity āha prātaḥsavanam pratigīrya trīṇy etāny akṣarāṇi tripadā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanaṃ gāyatriyaiva prātaḥsavane vajram antar dhatte /
ukthaṃ vācīty āha mādhyaṃdinaꣳ savanam pratigīrya catvāry etāny akṣarāṇi catuṣpadā triṣṭup traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanaṃ triṣṭubhaiva mādhyaṃdine savane vajram antar dhatte

ukthaṃ vācīndrāyety āha tṛtīyasavanam pratigīrya saptaitāny akṣarāṇi saptapadā śakvarī śākvaro vajro vajreṇaiva tṛtīyasavane vajram antar dhatte
brahmavādino vadanti
sa tvā adhvaryuḥ syād yo yathāsavanam pratigare chandāꣳsi sampādayet tejaḥ prātaḥsavana ātman dadhītendriyam mādhyaṃdine savane paśūꣳs tṛtīyasavana iti /
ukthaśā ity āha prātaḥsavanam pratigīrya trīṇy etāny akṣarāṇi

tripadā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavana eva pratigare chandāꣳsi sam pādayati /
atho tejo vai gāyatrī tejaḥ prātaḥsavanaṃ teja eva prātaḥsavana ātman dhatte /
ukthaṃ vācīty āha mādhyaṃdinaꣳ savanam pratigīrya catvāry etāny akṣarāṇi catuṣpadā triṣṭup traiṣṭubham mādhyaṃdinaꣳ savanam mādhyaṃdina eva savane pratigare chandāꣳsi sam pādayati /
atho indriyaṃ vai triṣṭug indriyam mādhyaṃdinaꣳ savanam

indriyam eva mādhyaṃdine savana ātman dhatte /
ukthaṃ vācīndrāyety āha tṛtīyasavanam pratigīrya saptaitāny akṣarāṇi saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavo jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tṛtīyasavana eva pratigare chandāꣳsi sam pādayati /
atho paśavo vai jagatī paśavas tṛtīyasavanam paśūn eva tṛtīyasavana ātman dhatte
yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayata āvyam asmin dadhāti tad yan na

apahanīta purā'sya saṃvatsarād gṛha ā vevīran /
śoꣳsā moda iveti pratyāhvayate tenaiva tad apa hate
yathā vā āyatām pratīkṣata evam adhvaryuḥ pratigaram pratīkṣate
yad abhipratigṛṇīyād yathā''yatayā samṛcchate tādṛg eva tat /
yad ardharcāl lupyeta yathā dhāvadbhyo hīyate tādṛg eva tat
prabāhug vā ṛtvijām udgīthā udgītha evodgātṛṇām

ṛcaḥ praṇava ukthaśaꣳsinām pratigaro 'dhvaryūṇām /
ya evaṃ vidvān pratigṛṇāty annāda eva bhavaty āsya prajāyāṃ vājī jāyate /
iyam vai hotāsāv adhvaryuḥ /
yad āsīnaḥ śaꣳsaty asyā eva tad hotā naity āsta iva hīyam atho imām eva tena yajamāno duhe
yat tiṣṭhan pratigṛṇāty amuṣyā eva tad adhvaryur naiti

tiṣṭhatīva hy asāv atho amūm eva tena yajamāno duhe
yad āsīnaḥ śaꣳsati tasmād itaḥpradānaṃ devā upa jīvanti yat tiṣṭhan pratigṛṇāti tasmād amutaḥpradānam manuṣyā upa jīvanti
yat prāṅ āsīnaḥ śaꣳsati pratyaṅ tiṣṭhan pratigṛṇāti tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante
yad vai hotā'dhvaryum abhyāhvayate vajram enam abhi pra vartayati parāṅ ā vartate vajram eva tan ni karoti //
3.2.10 anuvāka

pratinirgrāhya mantrāḥ

upayāmagṛhīto'si vākṣasad asi vākpābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi /
upayāmagṛhīto 'sy ṛtasad asi cakṣuṣpābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi /
upayāmagṛhīto 'si śrutasad asi śrotrapābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi
devebhyas tvā
viśvadevebhyas tvā
viśvebhyas tvā devebhyaḥ /
viṣṇav urukramaiṣa te somas taꣳ rakṣasva

taṃ te duścakṣā mā'va khyat /
mayi vasuḥ purovasur vākpā vācam me pāhi
mayi vasur vidadvasuś cakṣuṣpāś cakṣur me pāhi
mayi vasuḥ saṃyadvasuḥ śrotrapāḥ śrotram me pāhi
bhūr asi śreṣṭho raśmīnām prāṇapāḥ prāṇam me pāhi
dhūr asi śreṣṭho raśmīnām apānapā apānam me pāhi
yo na indravāyū
mitrāvaruṇau /
aśvināv abhidāsati bhrātṛvya utpipīte śubhas patī idam ahaṃ tam adharam pādayāmi yathendrāham uttamaś cetayāni //
3.2.11 anuvāka

traidhātavīyeṣṭi mantrāḥ

pra so agne tavotibhiḥ suvīrābhis tarati vājakarmabhiḥ / yasya tvaꣳ sakhyam āvitha //
pra hotre pūrvyaṃ vaco 'gnaye bharatā bṛhat / vipāṃ jyotīꣳṣi bibhrate na vedhase //
agne trī te vājinā trī ṣadhasthā tisras te jihvā ṛtajāta pūrvīḥ / tisra u te tanuvo devavātās tābhir naḥ pāhi giro aprayucchan //
saṃ vāṃ karmaṇā sam iṣā

hinomīndrāviṣṇū apasas pāre asya / juṣethāṃ yajñaṃ draviṇaṃ ca dhattam ariṣṭair naḥ pathibhiḥ pārayantā //
ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ / indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām //
trīṇy āyūꣳṣi tava jātavedas tisra ājānīr uṣasas te agne / tābhir devānām avo yakṣi vidvān athā

bhava yajamānāya śaṃ yoḥ //
agnis trīṇi tridhātūny ā kṣeti vidathā kaviḥ / sa trīꣳr ekādaśāꣳ iha / yakṣac ca piprayac ca no vipro dūtaḥ pariṣkṛtaḥ / nabhantām anyake same //
indrāviṣṇū dṛꣳhitāḥ śambarasya nava puro navatiṃ ca śnathiṣṭam / śataṃ varcinaḥ sahasraṃ ca sākaꣳ hatho apratyasurasya vīrān //
uta mātā mahiṣam anv avenad amī tvā jahati putra devāḥ / athābravīd vṛtram indro haniṣyant sakhe viṣṇo vitaraṃ vi kramasva //