Taittiriya Samhita · Chapter 3.1

3.1 prapāṭhaka:

3.1.1 anuvāka 1 dīkṣitavādaḥ
1 prajāpatir akāmayata prajāḥ sṛjeyeti sa tapo 'tapyata sa sarpān asṛjata so 'kāmayata prajāḥ sṛjeyeti sa dvitīyam atapyata sa vayāꣳsy asṛjata so 'kāmayata prajāḥ sṛjeyeti sa tṛtīyam atapyata sa etaṃ dīkṣitavādam apaśyat tam avadat tato vai sa prajā asṛjata yat tapas taptvā dīkṣitavādaṃ vadati prajā eva tad yajamānaḥ
2 sṛjate yad vai dīkṣito 'medhyam paśyaty apāsmād dīkṣā krāmati nīlam asya haro vy eti / abaddham mano daridraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣāꣳ śreṣṭho dīkṣe mā mā hāsīḥ / ity āha nāsmād dīkṣāpa krāmati nāsya nīlaṃ na haro vy eti yad vai dīkṣitam abhivarṣati divyā āpo 'śāntā ojo balaṃ dīkṣām
3 tapo 'sya nir ghnanti / undatīr balaṃ dhattaujo dhatta balaṃ dhatta mā me dīkṣām mā tapo nir vadhiṣṭa / ity āha / etad eva sarvam ātman dhatte nāsyaujo balaṃ na dīkṣāṃ na tapo nir ghnanti / agnir vai dīkṣitasya devatā so 'smād etarhi tira iva yarhi yāti tam īśvaraꣳ rakṣāꣳsi hantoḥ /
4 bhadrād abhi śreyaḥ prehi bṛhaspatiḥ puraetā te astv ity āha brahma vai devānām bṛhaspatis tam evānvārabhate sa enaꣳ sam pārayati / edam aganma devayajanam pṛthivyā ity āha devayajanaꣳ hy eṣa pṛthivyā āgacchati yo yajate viśve devā yad ajuṣanta pūrva ity āha viśve hy etad devā joṣayante yad brāhmaṇā ṛksāmābhyāṃ yajuṣā saṃtaranta ity āha / ṛksāmābhyāꣳ hy eṣa yajuṣā saṃtarati yo yajate rāyas poṣeṇa sam iṣā mademety āhā''śiṣam evaitām ā śāste //
3.1.2 anuvāka 2 somopasthānādi
1 eṣa te gāyatro bhāga iti me somāya brūtāt / eṣa te traiṣṭubho jāgato bhāga iti me somāya brūtāt / chandomānāꣳ sāmrājyaṃ gaccheti me somāya brūtāt / yo vai somaꣳ rājānaꣳ sāmrājyaṃ lokaṃ gamayitvā krīṇāti gacchati svānāꣳ sāmrājyaṃ chandāꣳsi khalu vai somasya rājñaḥ sāmrājyo lokaḥ purastāt somasya krayād evam abhi mantrayeta sāmrājyam eva
2 enaṃ lokaṃ gamayitvā krīṇāti gacchati svānāꣳ sāmrājyam yo vai tānūnaptrasya pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati brahmavādino vadanti na prāśnanti na juhvaty atha kva tānūnaptram prati tiṣṭhatīti prajāpatau manasīti brūyāt trir ava jighret prajāpatau tvā manasi juhomi / ity eṣā vai tānūnaptrasya pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati yo
3 vā adhvaryoḥ pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati yato manyetānabhikramya hoṣyāmīti tat tiṣṭhann ā śrāvayet eṣā vā adhvaryoḥ pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati yad abhikramya juhuyāt pratiṣṭhāyā iyāt tasmāt samānatra tiṣṭhatā hotavyam pratiṣṭhityai yo vā adhvaryoḥ svaṃ veda svavān eva bhavati srug vā asya svaṃ vāyavyam asya
4 svaṃ camaso 'sya svaṃ yad vāyavyaṃ vā camasaṃ vānanvārabhyāśrāvayet svād iyāt tasmād anvārabhyāśrāvyaꣳ svād eva naiti yo vai somam apratiṣṭhāpya stotram upākaroty apratiṣṭhitaḥ somo bhavaty apratiṣṭhitaḥ stomo 'pratiṣṭhitāny ukthāny apratiṣṭhito yajamāno 'pratiṣṭhito 'dhvaryuḥ / vāyavyaṃ vai somasya pratiṣṭhā camaso 'sya pratiṣṭhā somaḥ stomasya stoma ukthānāṃ grahaṃ vā gṛhītvā camasaṃ vonnīya stotram upākuryāt praty eva somaꣳ sthāpayati prati stomam praty ukthāni prati yajamānas tiṣṭhati praty adhvaryuḥ //
3.1.3 anuvāka 3 somakrayaṇīpadāñjanādi
1 yajñaṃ vā etat sam bharanti yat somakrayaṇyai padam / yajñamukhaꣳ havirdhāne yarhi havirdhāne prācī pravartayeyus tarhi tenākṣam upāñjyāt / yajñamukha eva yajñam anu saṃ tanoti prāñcam agnim pra haranty ut patnīm ā nayanty anv anāꣳsi pra vartayanti / atha vā asyaiṣa dhiṣṇiyo hīyate so 'nu dhyāyati sa īśvaro rudro bhūtvā
2 prajām paśūn yajamānasya śamayitoḥ / yarhi paśum āprītam udañcaṃ nayanti tarhi tasya paśuśrapaṇaꣳ haret tenaivainam bhāginaṃ karoti yajamāno vā āhavanīyaḥ / yajamānaṃ vā etad vi karṣante yad āhavanīyāt paśuśrapaṇaꣳ haranti sa vaiva syān nirmanthyaṃ vā kuryād yajamānasya sātmatvāya yadi paśor avadānaṃ naśyed ājyasya pratyākhyāyam ava dyet saiva tataḥ prāyaścittiḥ / ye paśuṃ vimathnīran yas tān kāmayeta / ārtim ārcheyur iti kuvid aṅgeti namovṛktivatyarcā''gnīdhre juhuyāt / namovṛktim evaiṣāṃ vṛṅkte tājag ārtim ārchanti //
3.1.4 anuvāka 4 paśūpākaraṇādi mantrāḥ
1 prajāpater jāyamānāḥ prajā jātāś ca yā imāḥ / tasmai prati pra vedaya cikitvāꣳ anu manyatām // imam paśum paśupate te adya badhnāmy agne sukṛtasya madhye / anu manyasva suyajā yajāma juṣṭaṃ devānām idam astu havyam // prajānantaḥ prati gṛhṇanti pūrve prāṇam aṅgebhyaḥ pary ācarantam / suvargaṃ yāhi pathibhir devayānair oṣadhīṣu prati tiṣṭhā śarīraiḥ // yeṣām īśe
2 paśupatiḥ paśūnāṃ catuṣpadām uta ca dvipadām / niṣkrīto 'yaṃ yajñiyam bhāgam etu rāyas poṣā yajamānasya santu // ye badhyamānam anu badhyamānā abhyekṣanta manasā cakṣuṣā ca / agnis tāꣳ agre pra mumoktu devaḥ prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ // ya āraṇyāḥ paśavo viśvarūpā virūpāḥ santo bahudhaikarūpāḥ / vāyus tāꣳ agre pra mumoktu devaḥ prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ // pramuñcamānāḥ
3 bhuvanasya reto gātuṃ dhatta yajamānāya devāḥ / upākṛtaꣳ śaśamānaṃ yad asthāj jīvaṃ devānām apy etu pāthaḥ // nānā prāṇo yajamānasya paśunā yajño devebhiḥ saha devayānaḥ / jīvaṃ devānām apy etu pāthaḥ satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ // yat paśur māyum akṛtoro vā padbhir āhate / agnir mā tasmād enaso viśvān muñcatv aꣳhasaḥ // śamitāra upetana yajñam
4 devebhir invitam / pāśāt paśum pra muñcata bandhād yajñapatim pari // aditiḥ pāśam pra mumoktv etaṃ namaḥ paśubhyaḥ paśupataye karomi / arātīyantam adharaṃ kṛṇomi yaṃ dviṣmas tasmin prati muñcāmi pāśam // tvām u te dadhire havyavāhaꣳ śṛtaṃkartāram uta yajñiyaṃ ca / agne sadakṣaḥ satanur hi bhūtvātha havyā jātavedo juṣasva // jātavedo vapayā gaccha devān tvaꣳ hi hotā prathamo babhūtha / ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva svāhākṛtaꣳ havir adantu devāḥ // svāhā devebhyo devebhyaḥ svāhā //
3.1.5 anuvāka 5 paśūpākaraṇādi mantrabrāhmaṇam
1 prājāpatyā vai paśavas teṣāꣳ rudro 'dhipatiḥ / yad etābhyām upākaroti tābhyām evainam pratiprocyā labhata ātmano 'nāvraskāya dvābhyām upākaroti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai / upākṛtya pañca juhoti pāṅktāḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus taṃ yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syāt / nānā prāṇo yajamānasya paśunety āha vyāvṛttyai /
2 yat paśur māyum akṛteti juhoti śāntyai śamitāra upetanety āha yathāyajur evaitat / vapāyāṃ vā āhriyamāṇāyām agner medho 'pa krāmati tvām u te dadhire havyavāham iti vapām abhi juhoti / agner eva medham ava runddhe / atho śṛtatvāya purastātsvāhākṛtayo vā anye devā upariṣṭātsvāhākṛtayo 'nye svāhā devebhyo devebhyaḥ svāhety abhito vapāṃ juhoti tān evobhayān prīṇāti //

3.1.6 anuvāka 6 āgnīdhrādyabhimarśanam
1 yo vā ayathādevataṃ yajñam upacaraty ā devatābhyo vṛścyate pāpīyān bhavati yo yathādevataṃ na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati / āgneyyarcāgnīdhram abhi mṛśed vaiṣṇavyā havirdhānam āgneyyā sruco vāyavyayā vāyavyāny aindriyā sado yathādevatam eva yajñam upa carati na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati yunajmi te pṛthivīṃ jyotiṣā saha yunajmi vāyum antarikṣeṇa
2 te saha yunajmi vācaꣳ saha sūryeṇa te yunajmi tisro vipṛcaḥ sūryasya te agnir devatā gāyatrī chanda upāꣳśoḥ pātram asi somo devatā triṣṭup chando 'ntaryāmasya pātram asīndro devatā jagatī chanda indravāyuvoḥ pātram asi bṛhaspatir devatānuṣṭup chando mitrāvaruṇayoḥ pātram asy aśvinau devatā paṅktiś chando 'śvinoḥ pātram asi sūryo devatā bṛhatī
3 chandaḥ śukrasya pātram asi candramā devatā satobṛhatī chando manthinaḥ pātram asi viśve devā devatoṣṇihā chanda āgrayaṇasya pātram asīndro devatā kakuc chanda ukthānām pātram asi pṛthivī devatā virāṭ chando dhruvasya pātram asi //
3.1.7 anuvāka 7 matsariṇoryajamānayoḥ naimittikaḥ prayogaḥ
1 iṣṭargo vā adhvaryur yajamānasyeṣṭargaḥ khalu vai pūrvo 'rṣṭuḥ kṣīyate / āsanyān mā mantrāt pāhi kasyāś cid abhiśastyāḥ / iti purā prātaranuvākāj juhuyād ātmana eva tad adhvaryuḥ purastāc charma nahyate 'nārtyai saṃveśāya tvopaveśāya tvā gāyatriyās triṣṭubho jagatyā abhibhūtyai svāhā prāṇāpānau mṛtyor mā pātam prāṇāpānau mā mā hāsiṣṭaṃ devatāsu vā ete prāṇāpānayoḥ
2 vyāyacchante yeṣāꣳ somaḥ samṛcchate saṃveśāya tvopaveśāya tvā / ity āha chandāꣳsi vai saṃveśa upaveśaś chandobhir evāsya chandāꣳsi vṛṅkte pretivanty ājyāni bhavanty abhijityai marutvatīḥ pratipado vijityai / ubhe bṛhadrathantare bhavataḥ / iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhad ābhyām evainam antar eti / adya vāva rathaṃtaraꣳ śvo bṛhad adyāśvād evainam antar eti bhūtam
3 vāva rathaṃtaram bhaviṣyad bṛhad bhūtāś caivainam bhaviṣyataś cāntar eti parimitaṃ vāva rathaṃtaram aparimitam bṛhat parimitāc caivainam aparimitāc cāntar eti viśvāmitrajamadagnī vasiṣṭhenāspardhetāꣳ sa etaj jamadagnir vihavyam apaśyat tena vai sa vasiṣṭhasyendriyaṃ vīryam avṛṅkta yad vihavyaꣳ śasyata indriyam eva tad vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte yasya bhūyāꣳso yajñakratava ity āhuḥ sa devatā vṛṅkta iti yady agniṣṭomaḥ somaḥ parastāt syād ukthyaṃ kurvīta yady ukthyaḥ syād atirātraṃ kurvīta yajñakratubhir evāsya devatā vṛṅkte vasīyān bhavati //
3.1.8 anuvāka 8 upāṃśugrahārtho abhiṣavaḥ
1 nigrābhyā stha devaśruta āyur me tarpayata prāṇam me tarpayatāpānam me tarpayata vyānam me tarpayata cakṣur me tarpayata śrotram me tarpayata mano me tarpayata vācam me tarpayatātmānam me tarpayatāṅgāni me tarpayata prajām me tarpayata paśūn me tarpayata gṛhān me tarpayata gaṇān me tarpayata sarvagaṇam mā tarpayata tarpayata mā
2 gaṇā me mā vi tṛṣan / oṣadhayo vai somasya viśo viśaḥ khalu vai rājñaḥ pradātor īśvarā aindraḥ somaḥ / avīvṛdhaṃ vo manasā sujātā ṛtaprajātā bhaga id vaḥ syāma / indreṇa devīr vīrudhaḥ saṃvidānā anu manyantāꣳ savanāya somam ity āhauṣadhībhya evainaꣳ svāyai viśaḥ svāyai devatāyai niryācyābhi ṣuṇoti yo vai somasyābhiṣūyamāṇasya
3 prathamo 'ꣳśu skandati sa īśvara indriyaṃ vīryam prajām paśūn yajamānasya nirhantos tam abhi mantrayeta / ā māskānt saha prajayā saha rāyas poṣeṇendriyam me vīryam mā nir vadhīḥ / ity āśiṣam evaitām ā śāsta indriyasya vīryasya prajāyai paśūnām anirghātāya drapsaś caskanda pṛthivīm anu dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta hotrāḥ //
3.1.9 anuvāka 9 savanāhutyādi mantrāḥ
1 yo vai devān devayaśasenārpayati manuṣyān manuṣyayaśasena devayaśasy eva deveṣu bhavati manuṣyayaśasī manuṣyeṣu yān prācīnam āgrayaṇād grahān gṛhṇīyāt tān upāꣳśu gṛhṇīyād yān ūrdhvāꣳs tān upabdimato devān eva tad devayaśasenārpayati manuṣyān manuṣyayaśasena devayaśasy eva deveṣu bhavati manuṣyayaśasī manuṣyeṣu / agniḥ prātaḥsavane pātv asmān vaiśvānaro mahinā viśvaśambhūḥ / sa naḥ pāvako draviṇaṃ dadhātu //
2 āyuṣmantaḥ sahabhakṣāḥ syāma // viśve devā maruta indro asmān asmin dvitīye savane na jahyuḥ / āyuṣmantaḥ priyam eṣāṃ vadanto vayaṃ devānāꣳ sumatau syāma // idaṃ tritīyaꣳ savanaṃ kavīnām ṛtena ye camasam airayanta / te saudhanvanāḥ suvar ānaśānāḥ sviṣṭiṃ no abhi vasīyo nayantu // āyatanavatīr vā anyā āhutayo hūyante 'nāyatanā anyāḥ / yā āghāravatīs tā āyatanavatīr yāḥ
3 saumyās tā anāyatanā aindravāyavam ādāyāghāram ā ghārayet / adhvaro yajño 'yam astu devā oṣadhībhyaḥ paśave no janāya viśvasmai bhūtāyādhvaro 'si sa pinvasva ghṛtavad deva soma / iti saumyā eva tad āhutīr āyatanavatīḥ karoty āyatanavān bhavati ya evaṃ veda / atho dyāvāpṛthivī eva ghṛtena vy unatti te vyunatte upajīvanīye bhavata upajīvanīyo bhavati
4 ya evaṃ veda / eṣa te rudra bhāgo yaṃ nirayācathās taṃ juṣasva vider gaupatyaꣳ rāyas poṣaꣳ suvīryaꣳ saṃvatsarīṇāꣳ svastim manuḥ putrebhyo dāyaṃ vyabhajat sa nābhānediṣṭham brahmacaryaṃ vasantaṃ nir abhajat sa āgacchat so 'bravīt
kathā mā nir abhāg iti na tvā nir abhākṣam ity abravīd aṅgirasa ime sattram āsate te
5 suvargaṃ lokaṃ na pra jānanti tebhya idam brāhmaṇam brūhi te suvargaṃ lokam yanto ya eṣām paśavas tāꣳs te dāsyantīti tad ebhyo 'bravīt te suvargaṃ lokaṃ yanto ya eṣām paśava āsan tān asmā adadus tam paśubhiś carantaṃ yajñavāstau rudra āgacchat so 'bravīn mama vā ime paśava ity adur vai
6 mahyam imān ity abravīn na vai tasya ta īśata ity abravīd yad yajñavāstau hīyate mama vai tad iti tasmād yajñavāstu nābhyavetyam / so 'bravīd yajñe mā bhajātha te paśūn nābhi maꣳsya iti tasmā etam manthinaḥ saꣳsrāvam ajuhot tato vai tasya rudraḥ paśūn nābhy amanyata
yatraitam evaṃ vidvān manthinaḥ saꣳsrāvaṃ juhoti na tatra rudraḥ paśūn abhi manyate //
3.1.10 anuvāka 10 pravṛttahomādi mantrāḥ
1 juṣṭo vāco bhūyāsaṃ juṣṭo vācas pataye devi vāk / yad vāco madhumat tasmin mā dhāḥ svāhā sarasvatyai // ṛcā stomaꣳ sam ardhaya gāyatreṇa rathaṃtaram / bṛhad gāyatravartani // yas te drapsa skandati yas te aꣳśur bāhucyuto dhiṣaṇayor upasthāt / adhvaryor vā pari yas te pavitrāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhomi // yo drapso aꣳśuḥ patitaḥ pṛthivyām parivāpāt

2 puroḍāśāt karambhāt / dhānāsomān manthina indra śukrāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhoti // yas te drapso madhumāꣳ indriyāvānt svāhākṛtaḥ punar apyeti devān / divaḥ pṛthivyāḥ pary antarikṣāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhomi // adhvaryur vā ṛtvijām prathamo yujyate tena stomo yoktavyaḥ / ity āhuḥ / vāg agregā agra etv ṛjugā devebhyo yaśo mayi dadhatī prāṇān paśuṣu prajām mayi
3 ca yajamāne ca / ity āha vācam eva tad yajñamukhe yunakti vāstu vā etad yajñasya kriyate yad grahān gṛhītvā bahiṣpavamānaꣳ sarpanti parāñco hi yanti parācībhiḥ stuvate vaiṣṇavyarcā punar etyopa tiṣṭhate yajño vai viṣṇur yajñam evākar viṣṇo tvaṃ no antamaḥ śarma yaccha sahantya / pra te dhārā madhuścuta utsaṃ duhrata akṣitam ity āha yad evāsya śayānasyopaśuṣyati tad evāsyaitenā'' pyāyayati //
3.1.11 anuvāka 11 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ
1 agninā rayim aśnavat poṣam eva divedive / yaśasaṃ vīravattamam // gomāꣳ agne 'vimāꣳ aśvī yajño nṛvatsakhā sadam id apramṛṣyaḥ / iḍāvāꣳ eṣo asura prajāvān dīrgho rayiḥ pṛthubudhnaḥ sabhāvān // ā pyāyasva saṃ te // iha tvaṣṭāram agriyaṃ viśvarūpam upa hvaye / asmākam astu kevalaḥ // tan nas turīpam adha poṣayitnu deva tvaṣṭar vi rarāṇaḥ syasva / yato vīraḥ
2 karmaṇyaḥ sudakṣo yuktagrāvā jāyate devakāmaḥ // śivas tvaṣṭar ihā gahi vibhuḥ poṣa uta tmanā / yajñeyajñe na ud ava // piśaṃgarūpaḥ subharo vayodhāḥ śruṣṭī vīro jāyate devakāmaḥ / prajāṃ tvaṣṭā vi ṣyatu nābhim asme athā devānām apy etu pāthaḥ // pra ṇo devī / ā no divaḥ // pīpivāꣳsaꣳ sarasvata stanaṃ yo viśvadarśataḥ / dhukṣīmahi prajām iṣam //
3 ye te sarasva ūrmayo madhumanto ghṛtaścutaḥ / teṣāṃ te sumnam īmahe // yasya vratam paśavo yanti sarve yasya vratam upatiṣṭhanta āpaḥ / yasya vrate puṣṭipatir niviṣṭas taꣳ sarasvantam avase huvema // divyaꣳ suparṇaṃ vayasam bṛhantam apāṃ garbhaṃ vṛṣabham oṣadhīnām / abhīpato vṛṣṭyā tarpayantaṃ taꣳ sarasvantam avase huvema // sinīvāli pṛthuṣṭuke yā devānām asi svasā / juṣasva havya
4 māhutam prajāṃ devi didiḍḍhi naḥ // yā supāṇiḥ svaṅguriḥ suṣūmā bahusūvarī / tasyai viśpatniyai haviḥ sinīvālyai juhotana // indraṃ vo viśvatas pari / indraṃ naraḥ // asitavarṇā harayaḥ suparṇā miho vasānā divam ut patanti / ta ā'vavṛtrant sadanāni kṛtvā''d it pṛthivī ghṛtair vy udyate // hiraṇyakeśo rajaso visāre 'hir dhunir vāta iva dhrajīmān / śucibhrājā uṣasaḥ
5 navedā yaśasvatīr apasyuvo na satyāḥ // ā te suparṇā aminanta evaiḥ kṛṣṇo nonāva vṛṣabho yadīdam / śivābhir na smayamānābhir āgāt patanti miha stanayanty abhrā // vāśreva vidyun mimāti vatsaṃ na mātā siṣakti / yad eṣāṃ vṛṣṭir asarji // parvataś cin mahi vṛddho bibhāya divaś cit sānu rejata svane vaḥ / yat krīḍatha marutaḥ
6 ṛṣṭimanta āpa iva sadhriyañco dhavadhve // abhi kranda stanaya garbham ā dhā udanvatā pari dīyā rathena / dṛtiꣳ su karṣa viṣitaṃ nyañcaꣳ samā bhavantūdvatā nipādāḥ // tvaṃ tyā cid acyutāgne paśur na yavase / dhāmā ha yat te ajara vanā vṛścanti śikvasaḥ // agne bhūrīṇi tava jātavedo deva svadhāvo 'mṛtasya dhāma / yāś ca
7 māyā māyināṃ viśvaminva tve pūrvīḥ saṃdadhuḥ pṛṣṭabandho // divo no vṛṣṭim maruto rarīdhvam pra pinvata vṛṣṇo aśvasya dhārāḥ / arvāṅ etena stanayitnunehy apo niṣiñcann asuraḥ pitā naḥ // pinvanty apo marutaḥ sudānavaḥ payo ghṛtavad vidatheṣv ābhuvaḥ / atyaṃ na mihe vi nayanti vājinam utsaṃ duhanti stanayantam akṣitam // udapruto marutas tāꣳ iyarta vṛṣṭim
8 ye viśve maruto junanti / krośāti gardā kanyeva tunnā peruṃ tuñjānā patyeva jāyā // ghṛtena dyāvāpṛthivī madhunā sam ukṣata payasvatīḥ kṛṇutāpa oṣadhīḥ / ūrjaṃ ca tatra sumatiṃ ca pinvatha yatrā naro marutaḥ siñcathā madhu // ud u tyam / citram // aurvabhṛguvac chucim apnavānavad ā huve / agniꣳ samudravāsasam // ā savaꣳ savitur yathā bhagasyeva bhujiꣳ huve / agniꣳ samudravāsasam // huve vātasvanaṃ kavim parjanyakrandyaꣳ sahaḥ / agniꣳ samudravāsasam //
3.1.1 anuvāka

dīkṣitavādaḥ

prajāpatir akāmayata prajāḥ sṛjeyeti
sa tapo 'tapyata sa sarpān asṛjata
so 'kāmayata prajāḥ sṛjeyeti
sa dvitīyam atapyata sa vayāꣳsy asṛjata
so 'kāmayata prajāḥ sṛjeyeti
sa tṛtīyam atapyata sa etaṃ dīkṣitavādam apaśyat tam avadat tato vai sa prajā asṛjata
yat tapas taptvā dīkṣitavādaṃ vadati prajā eva tad yajamānaḥ

sṛjate
yad vai dīkṣito 'medhyam paśyaty apāsmād dīkṣā krāmati nīlam asya haro vy eti /
abaddham mano daridraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣāꣳ śreṣṭho dīkṣe mā mā hāsīḥ /
ity āha
nāsmād dīkṣāpa krāmati nāsya nīlaṃ na haro vy eti
yad vai dīkṣitam abhivarṣati divyā āpo 'śāntā ojo balaṃ dīkṣām

tapo 'sya nir ghnanti /
undatīr balaṃ dhattaujo dhatta balaṃ dhatta mā me dīkṣām mā tapo nir vadhiṣṭa /
ity āha /
etad eva sarvam ātman dhatte
nāsyaujo balaṃ na dīkṣāṃ na tapo nir ghnanti /
agnir vai dīkṣitasya devatā
so 'smād etarhi tira iva yarhi yāti tam īśvaraꣳ rakṣāꣳsi hantoḥ

bhadrād abhi śreyaḥ prehi bṛhaspatiḥ puraetā te astv ity āha brahma vai devānām bṛhaspatis tam evānvārabhate sa enaꣳ sam pārayati /
edam aganma devayajanam pṛthivyā ity āha
devayajanaꣳ hy eṣa pṛthivyā āgacchati yo yajate
viśve devā yad ajuṣanta pūrva ity āha viśve hy etad devā joṣayante yad brāhmaṇā ṛksāmābhyāṃ yajuṣā saṃtaranta ity āha /
ṛksāmābhyāꣳ hy eṣa yajuṣā saṃtarati yo yajate
rāyas poṣeṇa sam iṣā mademety āhā''śiṣam evaitām ā śāste //
3.1.2 anuvāka

somopasthānādi

eṣa te gāyatro bhāga iti me somāya brūtāt /
eṣa te traiṣṭubho jāgato bhāga iti me somāya brūtāt /
chandomānāꣳ sāmrājyaṃ gaccheti me somāya brūtāt /
yo vai somaꣳ rājānaꣳ sāmrājyaṃ lokaṃ gamayitvā krīṇāti gacchati svānāꣳ sāmrājyaṃ chandāꣳsi khalu vai somasya rājñaḥ sāmrājyo lokaḥ
purastāt somasya krayād evam abhi mantrayeta
sāmrājyam eva

enaṃ lokaṃ gamayitvā krīṇāti gacchati svānāꣳ sāmrājyam
yo vai tānūnaptrasya pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati
brahmavādino vadanti
na prāśnanti na juhvaty atha kva tānūnaptram prati tiṣṭhatīti prajāpatau manasīti brūyāt
trir ava jighret
prajāpatau tvā manasi juhomi /
ity eṣā vai tānūnaptrasya pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati
yo

vā adhvaryoḥ pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati
yato manyetānabhikramya hoṣyāmīti tat tiṣṭhann ā śrāvayet
eṣā vā adhvaryoḥ pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati
yad abhikramya juhuyāt pratiṣṭhāyā iyāt tasmāt samānatra tiṣṭhatā hotavyam pratiṣṭhityai
yo vā adhvaryoḥ svaṃ veda svavān eva bhavati
srug vā asya svaṃ vāyavyam asya

svaṃ camaso 'sya svaṃ yad vāyavyaṃ vā camasaṃ vānanvārabhyāśrāvayet svād iyāt tasmād anvārabhyāśrāvyaꣳ svād eva naiti
yo vai somam apratiṣṭhāpya stotram upākaroty apratiṣṭhitaḥ somo bhavaty apratiṣṭhitaḥ stomo 'pratiṣṭhitāny ukthāny apratiṣṭhito yajamāno 'pratiṣṭhito 'dhvaryuḥ /
vāyavyaṃ vai somasya pratiṣṭhā camaso 'sya pratiṣṭhā somaḥ stomasya stoma ukthānāṃ grahaṃ vā gṛhītvā camasaṃ vonnīya stotram upākuryāt
praty eva somaꣳ sthāpayati prati stomam praty ukthāni prati yajamānas tiṣṭhati praty adhvaryuḥ //
3.1.3 anuvāka

somakrayaṇīpadāñjanādi

yajñaṃ vā etat sam bharanti yat somakrayaṇyai padam /
yajñamukhaꣳ havirdhāne
yarhi havirdhāne prācī pravartayeyus tarhi tenākṣam upāñjyāt /
yajñamukha eva yajñam anu saṃ tanoti
prāñcam agnim pra haranty ut patnīm ā nayanty anv anāꣳsi pra vartayanti /
atha vā asyaiṣa dhiṣṇiyo hīyate so 'nu dhyāyati sa īśvaro rudro bhūtvā

prajām paśūn yajamānasya śamayitoḥ /
yarhi paśum āprītam udañcaṃ nayanti tarhi tasya paśuśrapaṇaꣳ haret tenaivainam bhāginaṃ karoti
yajamāno vā āhavanīyaḥ /
yajamānaṃ vā etad vi karṣante yad āhavanīyāt paśuśrapaṇaꣳ haranti
sa vaiva syān nirmanthyaṃ vā kuryād yajamānasya sātmatvāya
yadi paśor avadānaṃ naśyed ājyasya pratyākhyāyam ava dyet
saiva tataḥ prāyaścittiḥ /
ye paśuṃ vimathnīran yas tān kāmayeta /
ārtim ārcheyur iti kuvid aṅgeti namovṛktivatyarcā''gnīdhre juhuyāt /
namovṛktim evaiṣāṃ vṛṅkte tājag ārtim ārchanti //
3.1.4 anuvāka

paśūpākaraṇādi mantrāḥ

prajāpater jāyamānāḥ prajā jātāś ca yā imāḥ / tasmai prati pra vedaya cikitvāꣳ anu manyatām //
imam paśum paśupate te adya badhnāmy agne sukṛtasya madhye / anu manyasva suyajā yajāma juṣṭaṃ devānām idam astu havyam //
prajānantaḥ prati gṛhṇanti pūrve prāṇam aṅgebhyaḥ pary ācarantam / suvargaṃ yāhi pathibhir devayānair oṣadhīṣu prati tiṣṭhā śarīraiḥ //
yeṣām īśe

paśupatiḥ paśūnāṃ catuṣpadām uta ca dvipadām / niṣkrīto 'yaṃ yajñiyam bhāgam etu rāyas poṣā yajamānasya santu //
ye badhyamānam anu badhyamānā abhyekṣanta manasā cakṣuṣā ca / agnis tāꣳ agre pra mumoktu devaḥ prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ //
ya āraṇyāḥ paśavo viśvarūpā virūpāḥ santo bahudhaikarūpāḥ / vāyus tāꣳ agre pra mumoktu devaḥ prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ //
pramuñcamānāḥ

bhuvanasya reto gātuṃ dhatta yajamānāya devāḥ / upākṛtaꣳ śaśamānaṃ yad asthāj jīvaṃ devānām apy etu pāthaḥ //
nānā prāṇo yajamānasya paśunā yajño devebhiḥ saha devayānaḥ / jīvaṃ devānām apy etu pāthaḥ satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ //
yat paśur māyum akṛtoro vā padbhir āhate / agnir mā tasmād enaso viśvān muñcatv aꣳhasaḥ //
śamitāra upetana yajñam

devebhir invitam / pāśāt paśum pra muñcata bandhād yajñapatim pari //
aditiḥ pāśam pra mumoktv etaṃ namaḥ paśubhyaḥ paśupataye karomi / arātīyantam adharaṃ kṛṇomi yaṃ dviṣmas tasmin prati muñcāmi pāśam //
tvām u te dadhire havyavāhaꣳ śṛtaṃkartāram uta yajñiyaṃ ca / agne sadakṣaḥ satanur hi bhūtvātha havyā jātavedo juṣasva //
jātavedo vapayā gaccha devān tvaꣳ hi hotā prathamo babhūtha / ghṛtena tvaṃ tanuvo vardhayasva svāhākṛtaꣳ havir adantu devāḥ //
svāhā devebhyo devebhyaḥ svāhā //
3.1.5 anuvāka

paśūpākaraṇādi mantrabrāhmaṇam

prājāpatyā vai paśavas teṣāꣳ rudro 'dhipatiḥ /
yad etābhyām upākaroti tābhyām evainam pratiprocyā labhata ātmano 'nāvraskāya
dvābhyām upākaroti
dvipād yajamānaḥ
pratiṣṭhityai /
upākṛtya pañca juhoti
pāṅktāḥ paśavaḥ
paśūn evāva runddhe
mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus
taṃ yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syāt /
nānā prāṇo yajamānasya paśunety āha vyāvṛttyai

yat paśur māyum akṛteti juhoti śāntyai
śamitāra upetanety āha
yathāyajur evaitat /
vapāyāṃ vā āhriyamāṇāyām agner medho 'pa krāmati
tvām u te dadhire havyavāham iti vapām abhi juhoti /
agner eva medham ava runddhe /
atho śṛtatvāya
purastātsvāhākṛtayo vā anye devā upariṣṭātsvāhākṛtayo 'nye
svāhā devebhyo devebhyaḥ svāhety abhito vapāṃ juhoti
tān evobhayān prīṇāti //
3.1.6 anuvāka

āgnīdhrādyabhimarśanam

yo vā ayathādevataṃ yajñam upacaraty ā devatābhyo vṛścyate pāpīyān bhavati yo yathādevataṃ na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati /
āgneyyarcāgnīdhram abhi mṛśed vaiṣṇavyā havirdhānam āgneyyā sruco vāyavyayā vāyavyāny aindriyā sado yathādevatam eva yajñam upa carati na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati
yunajmi te pṛthivīṃ jyotiṣā saha yunajmi vāyum antarikṣeṇa

te saha yunajmi vācaꣳ saha sūryeṇa te yunajmi tisro vipṛcaḥ sūryasya te
agnir devatā gāyatrī chanda upāꣳśoḥ pātram asi somo devatā triṣṭup chando 'ntaryāmasya pātram asīndro devatā jagatī chanda indravāyuvoḥ pātram asi bṛhaspatir devatānuṣṭup chando mitrāvaruṇayoḥ pātram asy aśvinau devatā paṅktiś chando 'śvinoḥ pātram asi sūryo devatā bṛhatī

chandaḥ śukrasya pātram asi candramā devatā satobṛhatī chando manthinaḥ pātram asi viśve devā devatoṣṇihā chanda āgrayaṇasya pātram asīndro devatā kakuc chanda ukthānām pātram asi pṛthivī devatā virāṭ chando dhruvasya pātram asi //
3.1.7 anuvāka

matsariṇoryajamānayoḥ naimittikaḥ prayogaḥ

iṣṭargo vā adhvaryur yajamānasyeṣṭargaḥ khalu vai pūrvo 'rṣṭuḥ kṣīyate /
āsanyān mā mantrāt pāhi kasyāś cid abhiśastyāḥ /
iti purā prātaranuvākāj juhuyād ātmana eva tad adhvaryuḥ purastāc charma nahyate 'nārtyai
saṃveśāya tvopaveśāya tvā gāyatriyās triṣṭubho jagatyā abhibhūtyai svāhā
prāṇāpānau mṛtyor mā pātam prāṇāpānau mā mā hāsiṣṭaṃ devatāsu vā ete prāṇāpānayoḥ

vyāyacchante yeṣāꣳ somaḥ samṛcchate
saṃveśāya tvopaveśāya tvā /
ity āha chandāꣳsi vai saṃveśa upaveśaś chandobhir evāsya chandāꣳsi vṛṅkte
pretivanty ājyāni bhavanty abhijityai marutvatīḥ pratipado vijityai /
ubhe bṛhadrathantare bhavataḥ /
iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhad ābhyām evainam antar eti /
adya vāva rathaṃtaraꣳ śvo bṛhad adyāśvād evainam antar eti
bhūtam

vāva rathaṃtaram bhaviṣyad bṛhad bhūtāś caivainam bhaviṣyataś cāntar eti
parimitaṃ vāva rathaṃtaram aparimitam bṛhat parimitāc caivainam aparimitāc cāntar eti
viśvāmitrajamadagnī vasiṣṭhenāspardhetāꣳ sa etaj jamadagnir vihavyam apaśyat tena vai sa vasiṣṭhasyendriyaṃ vīryam avṛṅkta
yad vihavyaꣳ śasyata indriyam eva tad vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte
yasya bhūyāꣳso yajñakratava ity āhuḥ
sa devatā vṛṅkta iti
yady agniṣṭomaḥ somaḥ parastāt syād ukthyaṃ kurvīta yady ukthyaḥ syād atirātraṃ kurvīta yajñakratubhir evāsya devatā vṛṅkte vasīyān bhavati //
ṭippaṇī- ā no bhadrāḥ (ṛ. १.८९.१) ityetannityaprayoge vaiśvadevaśastragataṃ sūktaṃ, tasya sthāne mamāgne varco vihaveṣvastu(tai.saṃ. ४.७.१४) ityetat sūktaṃ mātsaryagrastaḥ prayuñjīta - sāyaṇabhāṣya
3.1.8 anuvāka

upāṃśugrahārtho abhiṣavaḥ

nigrābhyā stha devaśruta āyur me tarpayata prāṇam me tarpayatāpānam me tarpayata vyānam me tarpayata cakṣur me tarpayata śrotram me tarpayata mano me tarpayata vācam me tarpayatātmānam me tarpayatāṅgāni me tarpayata prajām me tarpayata paśūn me tarpayata gṛhān me tarpayata gaṇān me tarpayata sarvagaṇam mā tarpayata tarpayata mā

gaṇā me mā vi tṛṣan /
oṣadhayo vai somasya viśo viśaḥ khalu vai rājñaḥ pradātor īśvarā aindraḥ somaḥ /
avīvṛdhaṃ vo manasā sujātā ṛtaprajātā bhaga id vaḥ syāma / indreṇa devīr vīrudhaḥ saṃvidānā anu manyantāꣳ savanāya somam
ity āhauṣadhībhya evainaꣳ svāyai viśaḥ svāyai devatāyai niryācyābhi ṣuṇoti
yo vai somasyābhiṣūyamāṇasya

prathamo 'ꣳśu skandati sa īśvara indriyaṃ vīryam prajām paśūn yajamānasya nirhantos tam abhi mantrayeta /
ā māskānt saha prajayā saha rāyas poṣeṇendriyam me vīryam mā nir vadhīḥ /
ity āśiṣam evaitām ā śāsta indriyasya vīryasya prajāyai paśūnām anirghātāya
drapsaś caskanda pṛthivīm anu dyām imaṃ ca yonim anu yaś ca pūrvaḥ / tṛtīyaṃ yonim anu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomy anu sapta hotrāḥ //
3.1.9 anuvāka

savanāhutyādi mantrāḥ

yo vai devān devayaśasenārpayati manuṣyān manuṣyayaśasena devayaśasy eva deveṣu bhavati manuṣyayaśasī manuṣyeṣu
yān prācīnam āgrayaṇād grahān gṛhṇīyāt tān upāꣳśu gṛhṇīyād yān ūrdhvāꣳs tān upabdimato devān eva tad devayaśasenārpayati manuṣyān manuṣyayaśasena devayaśasy eva deveṣu bhavati manuṣyayaśasī manuṣyeṣu /
agniḥ prātaḥsavane pātv asmān vaiśvānaro mahinā viśvaśambhūḥ / sa naḥ pāvako draviṇaṃ dadhātu

āyuṣmantaḥ sahabhakṣāḥ syāma //
viśve devā maruta indro asmān asmin dvitīye savane na jahyuḥ / āyuṣmantaḥ priyam eṣāṃ vadanto vayaṃ devānāꣳ sumatau syāma //
idaṃ tritīyaꣳ savanaṃ kavīnām ṛtena ye camasam airayanta / te saudhanvanāḥ suvar ānaśānāḥ sviṣṭiṃ no abhi vasīyo nayantu //
āyatanavatīr vā anyā āhutayo hūyante 'nāyatanā anyāḥ /
yā āghāravatīs tā āyatanavatīr yāḥ

saumyās tā anāyatanā aindravāyavam ādāyāghāram ā ghārayet /
adhvaro yajño 'yam astu devā oṣadhībhyaḥ paśave no janāya viśvasmai bhūtāyādhvaro 'si sa pinvasva ghṛtavad deva soma /
iti
saumyā eva tad āhutīr āyatanavatīḥ karoty āyatanavān bhavati ya evaṃ veda /
atho dyāvāpṛthivī eva ghṛtena vy unatti
te vyunatte upajīvanīye bhavata upajīvanīyo bhavati

ya evaṃ veda /
eṣa te rudra bhāgo yaṃ nirayācathās taṃ juṣasva vider gaupatyaꣳ rāyas poṣaꣳ suvīryaꣳ saṃvatsarīṇāꣳ svastim
manuḥ putrebhyo dāyaṃ vyabhajat sa nābhānediṣṭham brahmacaryaṃ vasantaṃ nir abhajat sa āgacchat so 'bravīt
kathā mā nir abhāg iti
na tvā nir abhākṣam ity abravīd aṅgirasa ime sattram āsate te

suvargaṃ lokaṃ na pra jānanti tebhya idam brāhmaṇam brūhi te suvargaṃ lokam yanto ya eṣām paśavas tāꣳs te dāsyantīti
tad ebhyo 'bravīt te suvargaṃ lokaṃ yanto ya eṣām paśava āsan tān asmā adadus
tam paśubhiś carantaṃ yajñavāstau rudra āgacchat so 'bravīn mama vā ime paśava ity adur vai

mahyam imān ity abravīn na vai tasya ta īśata ity abravīd yad yajñavāstau hīyate mama vai tad iti tasmād yajñavāstu nābhyavetyam /
so 'bravīd yajñe mā bhajātha te paśūn nābhi maꣳsya iti
tasmā etam manthinaḥ saꣳsrāvam ajuhot tato vai tasya rudraḥ paśūn nābhy amanyata
yatraitam evaṃ vidvān manthinaḥ saꣳsrāvaṃ juhoti na tatra rudraḥ paśūn abhi manyate //
3.1.10 anuvāka

pravṛttahomādi mantrāḥ

juṣṭo vāco bhūyāsaṃ juṣṭo vācas pataye devi vāk / yad vāco madhumat tasmin mā dhāḥ svāhā sarasvatyai //
ṛcā stomaꣳ sam ardhaya gāyatreṇa rathaṃtaram / bṛhad gāyatravartani //
yas te drapsa skandati yas te aꣳśur bāhucyuto dhiṣaṇayor upasthāt / adhvaryor vā pari yas te pavitrāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhomi //
yo drapso aꣳśuḥ patitaḥ pṛthivyām parivāpāt

puroḍāśāt karambhāt / dhānāsomān manthina indra śukrāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhoti //
yas te drapso madhumāꣳ indriyāvānt svāhākṛtaḥ punar apyeti devān / divaḥ pṛthivyāḥ pary antarikṣāt svāhākṛtam indrāya taṃ juhomi //
adhvaryur vā ṛtvijām prathamo yujyate tena stomo yoktavyaḥ /
ity āhuḥ /
vāg agregā agra etv ṛjugā devebhyo yaśo mayi dadhatī prāṇān paśuṣu prajām mayi

ca yajamāne ca /
ity āha vācam eva tad yajñamukhe yunakti
vāstu vā etad yajñasya kriyate yad grahān gṛhītvā bahiṣpavamānaꣳ sarpanti
parāñco hi yanti parācībhiḥ stuvate vaiṣṇavyarcā punar etyopa tiṣṭhate yajño vai viṣṇur yajñam evākar
viṣṇo tvaṃ no antamaḥ śarma yaccha sahantya / pra te dhārā madhuścuta utsaṃ duhrata akṣitam
ity āha yad evāsya śayānasyopaśuṣyati tad evāsyaitenā'' pyāyayati //
3.1.11 anuvāka 11 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

agninā rayim aśnavat poṣam eva divedive / yaśasaṃ vīravattamam //
gomāꣳ agne 'vimāꣳ aśvī yajño nṛvatsakhā sadam id apramṛṣyaḥ / iḍāvāꣳ eṣo asura prajāvān dīrgho rayiḥ pṛthubudhnaḥ sabhāvān //
ā pyāyasva
saṃ te //
iha tvaṣṭāram agriyaṃ viśvarūpam upa hvaye / asmākam astu kevalaḥ //
tan nas turīpam adha poṣayitnu deva tvaṣṭar vi rarāṇaḥ syasva / yato vīraḥ

karmaṇyaḥ sudakṣo yuktagrāvā jāyate devakāmaḥ //
śivas tvaṣṭar ihā gahi vibhuḥ poṣa uta tmanā / yajñeyajñe na ud ava //
piśaṃgarūpaḥ subharo vayodhāḥ śruṣṭī vīro jāyate devakāmaḥ / prajāṃ tvaṣṭā vi ṣyatu nābhim asme athā devānām apy etu pāthaḥ //
pra ṇo devī /
ā no divaḥ //
pīpivāꣳsaꣳ sarasvata stanaṃ yo viśvadarśataḥ / dhukṣīmahi prajām iṣam

ye te sarasva ūrmayo madhumanto ghṛtaścutaḥ / teṣāṃ te sumnam īmahe //
yasya vratam paśavo yanti sarve yasya vratam upatiṣṭhanta āpaḥ / yasya vrate puṣṭipatir niviṣṭas taꣳ sarasvantam avase huvema //
divyaꣳ suparṇaṃ vayasam bṛhantam apāṃ garbhaṃ vṛṣabham oṣadhīnām / abhīpato vṛṣṭyā tarpayantaṃ taꣳ sarasvantam avase huvema //
sinīvāli pṛthuṣṭuke yā devānām asi svasā / juṣasva havya

māhutam prajāṃ devi didiḍḍhi naḥ //
yā supāṇiḥ svaṅguriḥ suṣūmā bahusūvarī / tasyai viśpatniyai haviḥ sinīvālyai juhotana //
indraṃ vo viśvatas pari /
indraṃ naraḥ //
asitavarṇā harayaḥ suparṇā miho vasānā divam ut patanti / ta ā'vavṛtrant sadanāni kṛtvā''d it pṛthivī ghṛtair vy udyate //
hiraṇyakeśo rajaso visāre 'hir dhunir vāta iva dhrajīmān / śucibhrājā uṣasaḥ

navedā yaśasvatīr apasyuvo na satyāḥ //
ā te suparṇā aminanta evaiḥ kṛṣṇo nonāva vṛṣabho yadīdam / śivābhir na smayamānābhir āgāt patanti miha stanayanty abhrā //
vāśreva vidyun mimāti vatsaṃ na mātā siṣakti / yad eṣāṃ vṛṣṭir asarji //
parvataś cin mahi vṛddho bibhāya divaś cit sānu rejata svane vaḥ / yat krīḍatha marutaḥ

ṛṣṭimanta āpa iva sadhriyañco dhavadhve //
abhi kranda stanaya garbham ā dhā udanvatā pari dīyā rathena / dṛtiꣳ su karṣa viṣitaṃ nyañcaꣳ samā bhavantūdvatā nipādāḥ //
tvaṃ tyā cid acyutāgne paśur na yavase / dhāmā ha yat te ajara vanā vṛścanti śikvasaḥ //
agne bhūrīṇi tava jātavedo deva svadhāvo 'mṛtasya dhāma / yāś ca

māyā māyināṃ viśvaminva tve pūrvīḥ saṃdadhuḥ pṛṣṭabandho //
divo no vṛṣṭim maruto rarīdhvam pra pinvata vṛṣṇo aśvasya dhārāḥ / arvāṅ etena stanayitnunehy apo niṣiñcann asuraḥ pitā naḥ //
pinvanty apo marutaḥ sudānavaḥ payo ghṛtavad vidatheṣv ābhuvaḥ / atyaṃ na mihe vi nayanti vājinam utsaṃ duhanti stanayantam akṣitam //
udapruto marutas tāꣳ iyarta vṛṣṭim

ye viśve maruto junanti / krośāti gardā kanyeva tunnā peruṃ tuñjānā patyeva jāyā //
ghṛtena dyāvāpṛthivī madhunā sam ukṣata payasvatīḥ kṛṇutāpa oṣadhīḥ / ūrjaṃ ca tatra sumatiṃ ca pinvatha yatrā naro marutaḥ siñcathā madhu //
ud u tyam /
citram //
aurvabhṛguvac chucim apnavānavad ā huve / agniꣳ samudravāsasam // ā savaꣳ savitur yathā bhagasyeva bhujiꣳ huve / agniꣳ samudravāsasam //
huve vātasvanaṃ kavim parjanyakrandyaꣳ sahaḥ / agniꣳ samudravāsasam //