તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 3.2

3.2 પ્રપાઠક:

3.2.1 અનુવાક 1 પવમાનગ્રહત્રયમ્
1 યો વૈ પવમાનાનામ્ અન્વારોહાન્ વિદ્વાન્ યજતે ઽનુ પવમાનાન્ આ રોહતિ ન પવમાનેભ્યો ઽવ છિદ્યતે શ્યેનો ઽસિ ગાયત્રચ્છન્દા અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય સુપર્ણો ઽસિ ત્રિષ્ટુપ્છન્દા અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય સઘાઽસિ જગતીછન્દા અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય । ઇત્ય્ આહ । એતે
2 વૈ પવમાનાનામ્ અન્વારોહાસ્ તાન્ ય એવં વિદ્વાન્ યજતે ઽનુ પવમાનાન્ આ રોહતિ ન પવમાનેભ્યો ઽવ ચ્છિદ્યતે યો વૈ પવમાનસ્ય સંતતિં વેદ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ન પુરાયુષઃ પ્ર મીયતે પશુમાન્ ભવતિ વિન્દતે પ્રજામ્ પવમાનસ્ય ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । અથ વા અસ્યૈતે ઽગૃહીતા દ્રોણકલશ આધવનીયઃ પૂતભૃત્ તાન્ યદ્ અગૃહીત્વોપાકુર્યાત્ પવમાનં વિ ॥
3 ચ્છિન્દ્યાત્ તં વિચ્છિદ્યમાનમ્ અધ્વર્યોઃ પ્રાણો ઽનુ વિ ચ્છિદ્યેત । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા । ઇતિ દ્રોણકલશમ્ અભિ મૃશેત્ । ઇન્દ્રાય ત્વા । ઇત્ય્ આધવનીયમ્ । વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્યઃ । ઇતિ પૂતભૃતમ્ પવમાનમ્ એવ તત્ સં તનોતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ન પુરાયુષઃ પ્ર મીયતે પશુમાન્ ભવતિ વિન્દતે પ્રજામ્ ॥
3.2.2 અનુવાક 2 સવનનિરૂપણમ્
1 ત્રીણિ વાવ સવનાનિ । અથ તૃતીયꣳ સવનમ્ અવ લુમ્પન્ત્ય્ અનꣳશુ કુર્વન્ત ઉપાꣳશુꣳ હુત્વોપાꣳશુપાત્રે ઽꣳશુમ્ અવાસ્ય તં તૃતીયસવને ઽપિસૃજ્યાભિ ષુણુયાદ્ યદ્ આપ્યાયયતિ તેનાꣳશુમદ્ યદ્ અભિષુણોતિ તેનર્જીષિ સર્વાણ્ય્ એવ તત્ સવનાન્ય્ અꣳશુમન્તિ શુક્રવન્તિ સમાવદ્વીર્યાણિ કરોતિ દ્વૌ સમુદ્રૌ વિતતાવ્ અજૂર્યૌ પર્યાવર્તેતે જઠરેવ પાદાઃ । તયોઃ પશ્યન્તો અતિ યન્ત્ય્ અન્યમ્ અપશ્યન્તઃ
2 સેતુનાઽતિ યન્ત્ય્ અન્યમ્ ॥ દ્વે દ્રધસી સતતી વસ્ત એકઃ કેશી વિશ્વા ભુવનાનિ વિદ્વાન્ । તિરોધાયૈત્ય્ અસિતં વસાનઃ શુક્રમ્ આ દત્તે અનુહાય જાર્યૈ ॥ દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતમ્ મહાયજ્ઞમ્ અપશ્યન્ તમ્ અતન્વત । અગ્નિહોત્રં વ્રતમ્ અકુર્વત તસ્માદ્ દ્વિવ્રતઃ સ્યાત્ । દ્વિર્ હ્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહ્વતિ પૌર્ણમાસં યજ્ઞમ્ અગ્નીષોમીયમ્
3 પશુમ્ અકુર્વત દાર્શ્યં યજ્ઞમ્ આગ્નેયમ્ પશુમ્ અકુર્વત વૈશ્વદેવમ્ પ્રાતઃસવનમ્ અકુર્વત વરુણપ્રઘાસાન્ માધ્યંદિનꣳ સવનꣳ સાકમેધાન્ પિતૃયજ્ઞં ત્ર્યમ્બકાꣳસ્ તૃતીયસવનમ્ અકુર્વત તમ્ એષામ્ અસુરા યજ્ઞમ્ અન્વવજિગાꣳસન્ તં નાન્વવાયન્ તે ઽબ્રુવન્ન્ અધ્વર્તવ્યા વા ઇમે દેવા અભૂવન્ન્ ઇતિ તદ્ અધ્વરસ્યાધ્વરત્વમ્ । તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । ય એવં વિદ્વાન્ત્ સોમેન યજતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
અધ્વરશબ્દસ્ય વિવેચનમ્
ચાતુર્માસોપરિ ટિપ્પણી
3.2.3 અનુવાક 3 સોમાવેક્ષણમ્
1 પરિભૂર્ અગ્નિમ્ પરિભૂર્ ઇન્દ્રમ્ પરિભૂર્ વિશ્વાન્ દેવાન્ પરિભૂર્ માꣳ સહ બ્રહ્મવર્ચસેન સ નઃ પવસ્વ શં ગવે શં જનાય શમ્ અર્વતે શꣳ રાજન્ન્ ઓષધીભ્યો ઽછિન્નસ્ય તે રયિપતે સુવીર્યસ્ય રાયસ્ પોષસ્ય દદિતારઃ સ્યામ । તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમ્ ઉન્ મૃજે ॥ પ્રાણાય મે વર્ચોદા વર્ચસે પવસ્વ । અપાનાય વ્યાનાય વાચે
2 દક્ષક્રતુભ્યામ્ । ચક્ષુર્ભ્યામ્ મે વર્ચોદૌ વર્ચસે પવેથામ્ । શ્રોત્રાય । આત્મને । અઙ્ગેભ્યઃ । આયુષે વીર્યાય વિષ્ણોઃ । ઇન્દ્રસ્ય વિશ્વેષાં દેવાનાં જઠરમ્ અસિ વર્ચોદા મે વર્ચસે પવસ્વ કો ઽસિ કો નામ કસ્મૈ ત્વા કાય ત્વા યં ત્વા સોમેનાતીતૃપં યં ત્વા સોમેનામીમદꣳ સુપ્રજાઃ પ્રજયા ભૂયાસꣳ સુવીરો વીરૈઃ સુવર્ચા વર્ચસા સુપોષઃ પોષૈર્ વિશ્વેભ્યો મે રૂપેભ્યો વર્ચોદાઃ
3 વર્ચસે પવસ્વ તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમ્ ઉન્ મૃજે ॥ બુભૂષન્ન્ અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તો ભૂત્યાભિપવતે બ્રહ્મવર્ચસકામો ઽવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તો બ્રહ્મવર્ચસેનાભિ પવત આમયાવી
4 અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્ત આયુષાભિ પવતે । અભિચરન્ન્ અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં વાચો દક્ષક્રતુભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યાꣳ શ્રોત્રાભ્યામ્ આત્મનો ઽઙ્ગેભ્ય આયુષો ઽન્તર્ એતિ તાજક્ પ્ર ધન્વતિ ॥
3.2.4 અનુવાક 4 સ્ફ્યાદ્યુપસ્થાનમન્ત્રાઃ
1 સ્ફ્યઃ સ્વસ્તિર્ વિઘનઃ સ્વસ્તિઃ પર્શુર્ વેદિઃ પરશુર્ નઃ સ્વસ્તિઃ । યજ્ઞિયા યજ્ઞકૃત સ્થ તે માસ્મિન્ યજ્ઞ ઉપ હ્વયધ્વમ્ ઉપ મા દ્યાવાપૃથિવી હ્વયેતામ્ ઉપાઽઽસ્તાવઃ કલશઃ સોમો અગ્નિર્ ઉપ દેવા ઉપ યજ્ઞ ઉપ મા હોત્રા ઉપહવે હ્વયન્તામ્ નમો ઽગ્નયે મખઘ્ને મખસ્ય મા યશો ઽર્યાત્ । ઇત્ય્ આહવનીયમ્ ઉપ તિષ્ઠતે યજ્ઞો વૈ મખઃ ॥
2 યજ્ઞં વાવ સ તદ્ અહન્ તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ નમો રુદ્રાય મખઘ્ને નમસ્કૃત્યા મા પાહિ । ઇત્ય્ આગ્નીધ્રં તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ નમ ઇન્દ્રાય મખઘ્ન ઇન્દ્રિયમ્ મે વીર્યમ્ મા નિર્ વધીઃ । ઇતિ હોત્રીયમ્ આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્ત ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાનિર્ઘાતાય યા વૈ
3 દેવતાઃ સદસ્ય્ આર્તિમ્ આઽર્પયન્તિ યસ્ તા વિદ્વાન્ પ્રસર્પતિ ન સદસ્ય્ આર્તિમ્ આર્છતિ નમો ઽગ્નયે મખઘ્ને । ઇત્ય્ આહૈતા વૈ દેવતાઃ સદસ્ય્ આર્તિમાઽર્પયન્તિ તા ય એવં વિદ્વાન્ પ્રસર્પતિ ન સદસ્યામાર્તિમ્ આર્છતિ દૃધે સ્થઃ શિથિરે સમીચી માઽꣳહસસ્ પાતમ્ । સૂર્યો મા દેવો દિવ્યાદ્ અꣳહસસ્ પાતુ વાયુર્ અન્તરિક્ષાત્
4 અગ્નિઃ પૃથિવ્યા યમઃ પિતૃભ્યઃ સરસ્વતી મનુષ્યેભ્યઃ । દેવી દ્વારૌ મા મા સં તાપ્તમ્ નમઃ સદસે નમઃ સદસસ્ પતયે નમઃ સખીનાં પુરોગાણાં ચક્ષુષે નમો દિવે નમઃ પૃથિવ્યૈ । અહે દૈધિષવ્યોદ્ અતસ્ તિષ્ઠાન્યસ્ય સદને સીદ યો ઽસ્મત્ પાકતરઃ । ઉન્ નિવત ઉદ્ ઉદ્વતશ્ ચ ગેષમ્ પાતમ્ મા દ્યાવાપૃથિવી અદ્યાહ્નઃ સદો વૈ પ્રસર્પન્તમ્
5 પિતરો ઽનુ પ્ર સર્પન્તિ ત એનમ્ ઈશ્વરા હિꣳસિતોઃ સદઃ પ્રસૃપ્ય દક્ષિણાર્ધમ્ પરેક્ષેત । આગન્ત પિતરઃ પિતૃમાન્ અહં યુષ્માભિર્ ભૂયાસꣳ સુપ્રજસો મયા યૂયમ્ ભૂયાસ્ત । ઇતિ તેભ્ય એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ ॥
3.2.5 અનુવાક 5 ભક્ષમન્ત્રાઃ
1 ભક્ષેહિ માઽઽ વિશ દીર્ઘાયુત્વાય શંતનુત્વાય રાયસ્ પોષાય વર્ચસે સુપ્રજાસ્ત્વાયેહિ વસો પુરોવસો પ્રિયો મે હૃદો ઽસિ । અશ્વિનોસ્ ત્વા બાહુભ્યાꣳ સઘ્યાસમ્ । નૃચક્ષસં ત્વા દેવ સોમ સુચક્ષા અવ ખ્યેષમ્ મન્દ્રાભિભૂતિઃ કેતુર્ યજ્ઞાનાં વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ મન્દ્રા સ્વર્વાચ્ય્ અદિતિર્ અનાહતશીર્ષ્ણી વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ । એહિ વિશ્વચર્ષણે
2 શમ્ભૂર્ મયોભૂઃ સ્વસ્તિ મા હરિવર્ણ પ્ર ચર ક્રત્વે દક્ષાય રાયસ્ પોષાય સુવીરતાયૈ
મા મા રાજન્ વિ બીભિષો મા મે હાર્દિ ત્વિષા વધીઃ । વૃષણે શુષ્માયાઽઽયુષે વર્ચસે ॥
વસુમદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદઃ પ્રાતઃસવનસ્ય ગાયત્રછન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ રુદ્રવદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદો માધ્યંદિનસ્ય સવનસ્ય ત્રિષ્ટુપ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય
3 પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ । આદિત્યવદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદસ્ તૃતીયસ્ય સવનસ્ય જગતીચ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ।
આ પ્યાયસ્વ સમ્ એતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સંગથે ॥ હિન્વ મે ગાત્રા હરિવો ગણાન્ મે મા વિ તીતૃષઃ । શિવો મે સપ્તર્ષીન્ ઉપ તિષ્ઠસ્વ મા મેઽવાઙ્ નાભિમ્ અતિ

4 ગાઃ ॥ અપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમાદર્શ્મ જ્યોતિર્ અવિદામ દેવાન્ । કિમ્ અસ્માન્ કૃણવદ્ અરાતિઃ કિમ્ ઉ ધૂર્તિર્ અમૃત મર્ત્યસ્ય ॥ યન્ મ આત્મનો મિન્દાઽભૂદ્ અગ્નિસ્ તત્ પુનર્ આહાર્ જાતવેદા વિચર્ષણિઃ । પુનર્ અગ્નિશ્ ચક્ષુર્ અદાત્ પુનર્ ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । પુનર્ મે અશ્વિના યુવં ચક્ષુર્ આ ધત્તમ્ અક્ષ્યોઃ ॥ ઇષ્ટયજુષસ્ તે દેવ સોમ સ્તુતસ્તોમસ્ય
5 શસ્તોક્થસ્ય હરિવત ઇન્દ્રપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ । આપૂર્યાઃ સ્થાઽઽ મા પૂરયત પ્રજયા ચ ધનેન ચ । એતત્ તે તત યે ચ ત્વામ્ અન્વ્ એતત્ તે પિતામહ પ્રપિતામહ યે ચ ત્વામ્ અનુ । અત્ર પિતરો યથાભાગમ્ મન્દધ્વમ્ । નમો વઃ પિતરો રસાય નમો વઃ પિતરઃ શુષ્માય નમો વઃ પિતરો જીવાય નમો વઃ પિતરઃ
6 સ્વધાયૈ નમો વઃ પિતરો મન્યવે નમો વઃ પિતરો ઘોરાય પિતરો નમો વઃ । ય એતસ્મિઁ લોકે સ્થ યુષ્માꣳસ્ તે ઽનુ યે ઽસ્મિઁ લોકે માં તે ઽનુ ય એતસ્મિઁ લોકે સ્થ યૂયં તેષાં વસિષ્ઠા ભૂયાસ્ત યે ઽસ્મિઁ લોકે ઽહં તેષાં વસિષ્ઠો ભૂયાસમ્ પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિ તા બભૂવ ।
7 યત્કામાસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો અસ્તુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥ દેવકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ મનુષ્યકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ પિતૃકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ । અપ્સુ ધૌતસ્ય સોમ દેવ તે નૃભિઃ સુતસ્યેષ્ટયજુષ સ્તુતસ્તોમસ્ય શસ્તોક્થસ્ય યો ભક્ષો અશ્વસનિર્ યો ગોસનિસ્ તસ્ય તે પિતૃભિર્ ભક્ષંકૃતસ્યોપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ॥
3.2.6 અનુવાક 6 પૃષદાજ્યમ્
1 મહીનામ્ પયો ઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનાં તનૂર્ ઋધ્યાસમ્ અદ્ય પૃષતીનાં ગ્રહમ્ પૃષતીનાં ગ્રહો ઽસિ વિષ્ણોર્ હૃદયમ્ અસ્ય્ એકમ્ ઇષ વિષ્ણુસ્ ત્વાઽનુ વિ ચક્રમે ભૂતિર્ દધ્ના ઘૃતેન વર્ધતાં તસ્ય મેષ્ટસ્ય વીતસ્ય દ્રવિણમ્ આ ગમ્યાજ્ જ્યોતિર્ અસિ વૈશ્વાનરમ્ પૃશ્નિયૈ દુગ્ધમ્ । યાવતી દ્યાવાપૃથિવી મહિત્વા યાવચ્ ચ સપ્ત સિન્ધવો વિતસ્થુઃ । તાવન્તમ્ ઇન્દ્ર તે
2 ગ્રહꣳ સહોર્જા ગૃહ્ણામ્ય્ અસ્તૃતમ્ ॥ યત્ કૃષ્ણશકુનઃ પૃષદાજ્યમ્ અવપૃશેચ્ છૂદ્રા અસ્ય પ્રમાયુકાઃ સ્યુર્ યચ્ છ્વાવમૃશેચ્ ચતુષ્પાદો ઽસ્ય પશવઃ પ્રમાયુકાઃ સ્યુર્ યત્ સ્કન્દેદ્ યજમાનઃ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ પશવો વૈ પૃષદાજ્યમ્ પશવો વા એતસ્ય સ્કન્દન્તિ યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ યત્ પૃષદાજ્યમ્ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ પશૂન્ એવાસ્મૈ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ પ્રાણો વૈ પૃષદાજ્યમ્ પ્રાણો વૈ
3 એતસ્ય સ્કન્દતિ યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ યત્ પૃષદાજ્યમ્ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ પ્રાણમ્ એવાસ્મૈ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ હિરણ્યમ્ અવધાય ગૃહ્ણાત્ય્ અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ પ્રાણઃ પૃષદાજ્યમ્ અમૃતમ્ એવાસ્ય પ્રાણે દધાતિ શતમાનમ્ ભવતિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અશ્વમ્ અવ ઘ્રાપયતિ પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રાજાપત્યઃ પ્રાણઃ સ્વાદ્ એવાસ્મૈ યોનેઃ પ્રાણં નિર્ મિમીતે વિ વા એતસ્ય યજ્ઞશ્ છિદ્યતે યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ વૈષ્ણવ્યર્ચા પુનર્ ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ ॥
3.2.7 અનુવાક 7 સ્તુતશસ્ત્રે
1 દેવ સવિતર્ એતત્ તે પ્રાહ તત્ પ્ર ચ સુવ પ્ર ચ યજ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મા । આયુષ્મત્યા ઋચો માગાત તનૂપાત્ સામ્નઃ સત્યા વ આશિષઃ સન્તુ સત્યા આકૂતયઃ । ઋતં ચ સત્યં ચ વદત સ્તુત દેવસ્ય સવિતુઃ પ્રસવે સ્તુતસ્ય સ્તુતમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ સ્તુતં દુહામ્ આ મા સ્તુતસ્ય સ્તુતં ગમ્યાત્ । શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રમ્
2 અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ શસ્ત્રં દુહામ્ આ મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રં ગમ્યાત્ । ઇન્દ્રિયાવન્તો વનામહે ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્ । સા મે સત્યાશીર્ દેવેષુ ભૂયાત્ । બ્રહ્મવર્ચસમ્ માગમ્યાત્ ॥ યજ્ઞો બભૂવ સ આ બભૂવ સ પ્ર જજ્ઞે સ વાવૃધે । સ દેવાનામ્ અધિપતિર્ બભૂવ સો અસ્માꣳ અધિપતીન્ કરોતુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥ યજ્ઞો વા વૈ
3 યજ્ઞપતિં દુહે યજ્ઞપતિર્ વા યજ્ઞં દુહે સ ય સ્તુતશસ્ત્રયોર્ દોહમ્ અવિદ્વાન્ યજતે તં યજ્ઞો દુહે સ ઇષ્ટ્વા પાપીયાન્ ભવતિ ય એનયોર્ દોહં વિદ્વાન્ યજતે સ યજ્ઞં દુહે સ ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ સ્તુતસ્ય સ્તુતમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ સ્તુતં દુહામ્ આ મા સ્તુતસ્ય સ્તુતં ગમ્યાચ્ છસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ શસ્ત્રં દુહામ્ આ મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રં ગમ્યાદ્ ઇત્ય્ આહૈષ વૈ સ્તુતશસ્ત્રયો દોહસ્ તં ય એવં વિદ્વાન્ યજતે દુહ એવ યજ્ઞમ્ ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ ॥
3.2.8 અનુવાક 8 પ્રસ્થિતયાજ્યાખ્યહોમાદિ મન્ત્રાઃ
1 શ્યેનાય પત્વને સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમો વિષ્ટમ્ભાય ધર્મણે સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમો પરિધયે જનપ્રથનાય સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઊર્જે હોત્રાણાꣳ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પયસે હોત્રાણાꣳ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઋતમ્ ઋતપાઃ સુવર્વાટ્ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમસ્ તૃમ્પન્તાꣳ હોત્રા મધોર્ ઘૃતસ્ય યજ્ઞપતિમ્ ઋષય એનસા
2 આહુઃ પ્રજા નિર્ભક્તા અનુતપ્યમાના મધવ્યૌ સ્તોકાવ્ અપ તૌ રરાધ સં નસ્ તાભ્યાꣳ સૃજતુ વિશ્વકર્મા ઘોરા ઋષયો નમો અસ્ત્વ્ એભ્યઃ । ચક્ષુષ એષામ્ મનસશ્ ચ સંધૌ બૃહસ્પતયે મહિ ષદ્ દ્યુમન્ નમઃ । નમો વિશ્વકર્મણે સ ઉ પાત્વ્ અસ્માન્ અનન્યાન્ત્ સોમપાન્ મન્યમાનઃ । પ્રાણસ્ય વિદ્વાન્ત્ સમરે ન ધીર એનશ્ ચકૃવાન્ મહિ બદ્ધ એષામ્ । તં વિશ્વકર્મન્
3 પ્ર મુઞ્ચા સ્વસ્તયે યે ભક્ષયન્તો ન વસૂન્ય્ આનૃહુઃ । યાન્ અગ્નયો ઽન્વતપ્યન્ત ધિષ્ણિયા ઇયં તેષામ્ અવયા દુરિષ્ટ્યૈ સ્વિષ્ટિં નસ્ તાં કૃણોતુ વિશ્વકર્મા નમઃ પિતૃભ્યો અભિ યે નો અખ્યન્ યજ્ઞકૃતો યજ્ઞકામાઃ સુદેવા અકામા વો દક્ષિણાં ન નીનિમ મા નસ્ તસ્માદ્ એનસઃ પાપયિષ્ટ યાવન્તો વૈ સદસ્યાસ્ તે સર્વે દક્ષિણ્યાસ્ તેભ્યો યો દક્ષિણાં ન
4 નયેદ્ ઐભ્યો વૃશ્ચ્યેત યદ્ વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ સદસ્યાન્ એવ તત્ પ્રીણાતિ । અસ્મે દેવાસો વપુષે ચિકિત્સત યમ્ આશિરા દમ્પતી વામમ્ અશ્નુતઃ । પુમાન્ પુત્રો જાયતે વિન્દતે વસ્વ્ અથ વિશ્વે અરપા એધતે ગૃહઃ ॥ આશીર્દાયા દમ્પતી વામમ્ અશ્નુતામ્ અરિષ્ટો રાયઃ સચતાꣳ સમોકસા । ય આઽસિચત્ સંદુગ્ધં કુમ્ભ્યા સહેષ્ટેન યામન્ન્ અમતિં જહાતુ સઃ ॥ સર્પિર્ગ્રીવી
5 પીવર્ય્ અસ્ય જાયા પીવાનઃ પુત્રા અકૃશાસો અસ્ય । સહ જાનિર્ યઃ સુમખસ્યમાન ઇન્દ્રાયાઽઽશિરꣳ સહ કુમ્ભ્યાઽદાત્ ॥ આશીર્ મ ઊર્જમ્ ઉત સુપ્રજાસ્ત્વમ્ ઇષં દધાતુ દ્રવિણꣳ સવર્ચસમ્ । સંજયન્ ક્ષેત્રાણિ સહસાહમ્ ઇન્દ્ર કૃણ્વાનો અન્યાꣳ અધરાન્ત્ સપત્નાન્ ॥ ભૂતમ્ અસિ ભૂતે મ ધા મુખમ્ અસિ મુખમ્ ભૂયાસમ્ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા પરિ ગૃહ્ણામિ વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ
6 પ્ર ચ્યાવયન્તુ દિવિ દેવાન્ દૃꣳહાન્તરિક્ષે વયાꣳસિ પૃથિવ્યામ્ પાર્થિવાન્ ધ્રુવં ધ્રુવેણ હવિષાવ સોમં નયામસિ । યથા નઃ સર્વમ્ ઇજ્ જગદ્ અયક્ષ્મꣳ સુમના અસત્ ॥ યથા ન ઇન્દ્ર ઇદ્ વિશઃ કેવલીઃ સર્વાઃ સમનસઃ કરત્ । યથા નઃ સર્વા ઇદ્ દિશો ઽસ્માકં કેવલીર્ અસન્ ॥
3.2.9 અનુવાક 9 પ્રતિગરાનન્તરભાવિમન્ત્રાઃ
1 યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયતે વજ્રમ્ એનમ્ અભિ પ્ર વર્તયતિ । ઉક્થશા ઇત્ય્ આહ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનં ગાયત્રિયૈવ પ્રાતઃસવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે । ઉક્થં વાચીત્ય્ આહ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનં ત્રિષ્ટુભૈવ માધ્યંદિને સવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે ॥

2 ઉક્થં વાચીન્દ્રાયેત્ય્ આહ તૃતીયસવનમ્ પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્ય્ અક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરો વજ્રો વજ્રેણૈવ તૃતીયસવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વા અધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ યો યથાસવનમ્ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્પાદયેત્ તેજઃ પ્રાતઃસવન આત્મન્ દધીતેન્દ્રિયમ્ માધ્યંદિને સવને પશૂꣳસ્ તૃતીયસવન ઇતિ । ઉક્થશા ઇત્ય્ આહ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ
3 ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રાતઃસવન એવ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ । અથો તેજો વૈ ગાયત્રી તેજઃ પ્રાતઃસવનં તેજ એવ પ્રાતઃસવન આત્મન્ ધત્તે । ઉક્થં વાચીત્ય્ આહ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ માધ્યંદિન એવ સવને પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ । અથો ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ ॥
4 ઇન્દ્રિયમ્ એવ માધ્યંદિને સવન આત્મન્ ધત્તે । ઉક્થં વાચીન્દ્રાયેત્ય્ આહ તૃતીયસવનમ્ પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્ય્ અક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરાઃ પશવો જાગતં તૃતીયસવનં તૃતીયસવન એવ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ । અથો પશવો વૈ જગતી પશવસ્ તૃતીયસવનમ્ પશૂન્ એવ તૃતીયસવન આત્મન્ ધત્તે યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયત આવ્યમ્ અસ્મિન્ દધાતિ તદ્ યન્ ન
5 અપહનીત પુરાઽસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહ આ વેવીરન્ । શોꣳસા મોદ ઇવેતિ પ્રત્યાહ્વયતે તેનૈવ તદ્ અપ હતે યથા વા આયતામ્ પ્રતીક્ષત એવમ્ અધ્વર્યુઃ પ્રતિગરમ્ પ્રતીક્ષતે યદ્ અભિપ્રતિગૃણીયાદ્ યથાઽઽયતયા સમૃચ્છતે તાદૃગ્ એવ તત્ । યદ્ અર્ધર્ચાલ્ લુપ્યેત યથા ધાવદ્ભ્યો હીયતે તાદૃગ્ એવ તત્ પ્રબાહુગ્ વા ઋત્વિજામ્ ઉદ્ગીથા ઉદ્ગીથ એવોદ્ગાતૃણામ્
6 ઋચઃ પ્રણવ ઉક્થશꣳસિનામ્ પ્રતિગરો ઽધ્વર્યૂણામ્ । ય એવં વિદ્વાન્ પ્રતિગૃણાત્ય્ અન્નાદ એવ ભવત્ય્ આસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે । ઇયમ્ વૈ હોતાસાવ્ અધ્વર્યુઃ । યદ્ આસીનઃ શꣳસત્ય્ અસ્યા એવ તદ્ હોતા નૈત્ય્ આસ્ત ઇવ હીયમ્ અથો ઇમામ્ એવ તેન યજમાનો દુહે યત્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાત્ય્ અમુષ્યા એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ નૈતિ ॥
7 તિષ્ઠતીવ હ્ય્ અસાવ્ અથો અમૂમ્ એવ તેન યજમાનો દુહે યદ્ આસીનઃ શꣳસતિ તસ્માદ્ ઇતઃપ્રદાનં દેવા ઉપ જીવન્તિ યત્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાતિ તસ્માદ્ અમુતઃપ્રદાનમ્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ યત્ પ્રાઙ્ આસીનઃ શꣳસતિ પ્રત્યઙ્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાતિ તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયતે વજ્રમ્ એનમ્ અભિ પ્ર વર્તયતિ પરાઙ્ આ વર્તતે વજ્રમ્ એવ તન્ નિ કરોતિ ॥
3.2.10 અનુવાક 10 પ્રતિનિર્ગ્રાહ્ય મન્ત્રાઃ
1 ઉપયામગૃહીતોઽસિ વાક્ષસદ્ અસિ વાક્પાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસ્ય્ ઋતસદ્ અસિ ચક્ષુષ્પાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ શ્રુતસદ્ અસિ શ્રોત્રપાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ દેવેભ્યસ્ ત્વા વિશ્વદેવેભ્યસ્ ત્વા વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્યઃ । વિષ્ણવ્ ઉરુક્રમૈષ તે સોમસ્ તꣳ રક્ષસ્વ
2 તં તે દુશ્ચક્ષા માઽવ ખ્યત્ । મયિ વસુઃ પુરોવસુર્ વાક્પા વાચમ્ મે પાહિ મયિ વસુર્ વિદદ્વસુશ્ ચક્ષુષ્પાશ્ ચક્ષુર્ મે પાહિ મયિ વસુઃ સંયદ્વસુઃ શ્રોત્રપાઃ શ્રોત્રમ્ મે પાહિ ભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ પ્રાણપાઃ પ્રાણમ્ મે પાહિ ધૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ અપાનપા અપાનમ્ મે પાહિ યો ન ઇન્દ્રવાયૂ મિત્રાવરુણૌ । અશ્વિનાવ્ અભિદાસતિ ભ્રાતૃવ્ય ઉત્પિપીતે શુભસ્ પતી ઇદમ્ અહં તમ્ અધરમ્ પાદયામિ યથેન્દ્રાહમ્ ઉત્તમશ્ ચેતયાનિ ॥
3.2.11 અનુવાક 11 ત્રૈધાતવીયેષ્ટિ મન્ત્રાઃ
1 પ્ર સો અગ્ને તવોતિભિઃ સુવીરાભિસ્ તરતિ વાજકર્મભિઃ । યસ્ય ત્વꣳ સખ્યમ્ આવિથ ॥ પ્ર હોત્રે પૂર્વ્યં વચો ઽગ્નયે ભરતા બૃહત્ । વિપાં જ્યોતીꣳષિ બિભ્રતે ન વેધસે ॥
અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થા તિસ્રસ્ તે જિહ્વા ઋતજાત પૂર્વીઃ । તિસ્ર ઉ તે તનુવો દેવવાતાસ્ તાભિર્ નઃ પાહિ ગિરો અપ્રયુચ્છન્ ॥ સં વાં કર્મણા સમ્ ઇષા
2 હિનોમીન્દ્રાવિષ્ણૂ અપસસ્ પારે અસ્ય । જુષેથાં યજ્ઞં દ્રવિણં ચ ધત્તમ્ અરિષ્ટૈર્ નઃ પથિભિઃ પારયન્તા ॥ ઉભા જિગ્યથુર્ ન પરા જયેથે ન પરા જિગ્યે કતરશ્ ચનૈનોઃ । ઇન્દ્રશ્ ચ વિષ્ણો યદ્ અપસ્પૃધેથાં ત્રેધા સહસ્રં વિ તદ્ ઐરયેથામ્ ॥ ત્રીણ્ય્ આયૂꣳષિ તવ જાતવેદસ્ તિસ્ર આજાનીર્ ઉષસસ્ તે અગ્ને । તાભિર્ દેવાનામ્ અવો યક્ષિ વિદ્વાન્ અથા
3 ભવ યજમાનાય શં યોઃ ॥ અગ્નિસ્ ત્રીણિ ત્રિધાતૂન્ય્ આ ક્ષેતિ વિદથા કવિઃ । સ ત્રીꣳર્ એકાદશાꣳ ઇહ । યક્ષચ્ ચ પિપ્રયચ્ ચ નો વિપ્રો દૂતઃ પરિષ્કૃતઃ । નભન્તામ્ અન્યકે સમે ॥ ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃꣳહિતાઃ શમ્બરસ્ય નવ પુરો નવતિં ચ શ્નથિષ્ટમ્ । શતં વર્ચિનઃ સહસ્રં ચ સાકꣳ હથો અપ્રત્યસુરસ્ય વીરાન્ ॥ ઉત માતા મહિષમ્ અન્વ્ અવેનદ્ અમી ત્વા જહતિ પુત્ર દેવાઃ । અથાબ્રવીદ્ વૃત્રમ્ ઇન્દ્રો હનિષ્યન્ત્ સખે વિષ્ણો વિતરં વિ ક્રમસ્વ ॥
3.2.1 અનુવાક 1 પવમાનગ્રહત્રયમ્

યો વૈ પવમાનાનામ્ અન્વારોહાન્ વિદ્વાન્ યજતે ઽનુ પવમાનાન્ આ રોહતિ ન પવમાનેભ્યો ઽવ છિદ્યતે
શ્યેનો ઽસિ ગાયત્રચ્છન્દા અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય
સુપર્ણો ઽસિ ત્રિષ્ટુપ્છન્દા અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય
સઘાઽસિ જગતીછન્દા અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય ।
ઇત્ય્ આહ ।
એતે

વૈ પવમાનાનામ્ અન્વારોહાસ્
તાન્ ય એવં વિદ્વાન્ યજતે ઽનુ પવમાનાન્ આ રોહતિ ન પવમાનેભ્યો ઽવ ચ્છિદ્યતે
યો વૈ પવમાનસ્ય સંતતિં વેદ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ન પુરાયુષઃ પ્ર મીયતે પશુમાન્ ભવતિ વિન્દતે પ્રજામ્
પવમાનસ્ય ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ।
અથ વા અસ્યૈતે ઽગૃહીતા દ્રોણકલશ આધવનીયઃ પૂતભૃત્ તાન્ યદ્ અગૃહીત્વોપાકુર્યાત્ પવમાનં વિ

ચ્છિન્દ્યાત્ તં વિચ્છિદ્યમાનમ્ અધ્વર્યોઃ પ્રાણો ઽનુ વિ ચ્છિદ્યેત ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા ।
ઇતિ દ્રોણકલશમ્ અભિ મૃશેત્ ।
ઇન્દ્રાય ત્વા ।
ઇત્ય્ આધવનીયમ્ ।
વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્યઃ ।
ઇતિ પૂતભૃતમ્ પવમાનમ્ એવ તત્ સં તનોતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ન પુરાયુષઃ પ્ર મીયતે પશુમાન્ ભવતિ વિન્દતે પ્રજામ્ ॥
3.2.2 અનુવાક

સવનનિરૂપણમ્

ત્રીણિ વાવ સવનાનિ ।
અથ તૃતીયꣳ સવનમ્ અવ લુમ્પન્ત્ય્ અનꣳશુ કુર્વન્ત ઉપાꣳશુꣳ હુત્વોપાꣳશુપાત્રે ઽꣳશુમ્ અવાસ્ય તં તૃતીયસવને ઽપિસૃજ્યાભિ ષુણુયાદ્ યદ્ આપ્યાયયતિ તેનાꣳશુમદ્ યદ્ અભિષુણોતિ તેનર્જીષિ
સર્વાણ્ય્ એવ તત્ સવનાન્ય્ અꣳશુમન્તિ શુક્રવન્તિ સમાવદ્વીર્યાણિ કરોતિ
દ્વૌ સમુદ્રૌ વિતતાવ્ અજૂર્યૌ પર્યાવર્તેતે જઠરેવ પાદાઃ । તયોઃ પશ્યન્તો અતિ યન્ત્ય્ અન્યમ્ અપશ્યન્તઃ

સેતુનાઽતિ યન્ત્ય્ અન્યમ્ ॥
દ્વે દ્રધસી સતતી વસ્ત એકઃ કેશી વિશ્વા ભુવનાનિ વિદ્વાન્ । તિરોધાયૈત્ય્ અસિતં વસાનઃ શુક્રમ્ આ દત્તે અનુહાય જાર્યૈ ॥
દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા એતમ્ મહાયજ્ઞમ્ અપશ્યન્
તમ્ અતન્વત ।
અગ્નિહોત્રં વ્રતમ્ અકુર્વત
તસ્માદ્ દ્વિવ્રતઃ સ્યાત્ ।
દ્વિર્ હ્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહ્વતિ
પૌર્ણમાસં યજ્ઞમ્ અગ્નીષોમીયમ્

પશુમ્ અકુર્વત
દાર્શ્યં યજ્ઞમ્ આગ્નેયમ્ પશુમ્ અકુર્વત
વૈશ્વદેવમ્ પ્રાતઃસવનમ્ અકુર્વત
વરુણપ્રઘાસાન્ માધ્યંદિનꣳ સવનꣳ સાકમેધાન્ પિતૃયજ્ઞં ત્ર્યમ્બકાꣳસ્ તૃતીયસવનમ્ અકુર્વત
તમ્ એષામ્ અસુરા યજ્ઞમ્ અન્વવજિગાꣳસન્ તં નાન્વવાયન્
તે ઽબ્રુવન્ન્ અધ્વર્તવ્યા વા ઇમે દેવા અભૂવન્ન્ ઇતિ
તદ્ અધ્વરસ્યાધ્વરત્વમ્ ।
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ત્ સોમેન યજતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
3.2.3 અનુવાક

સોમાવેક્ષણમ્

પરિભૂર્ અગ્નિમ્ પરિભૂર્ ઇન્દ્રમ્ પરિભૂર્ વિશ્વાન્ દેવાન્ પરિભૂર્ માꣳ સહ બ્રહ્મવર્ચસેન સ નઃ પવસ્વ શં ગવે શં જનાય શમ્ અર્વતે શꣳ રાજન્ન્ ઓષધીભ્યો ઽછિન્નસ્ય તે રયિપતે સુવીર્યસ્ય રાયસ્ પોષસ્ય દદિતારઃ સ્યામ । તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમ્ ઉન્ મૃજે ॥
પ્રાણાય મે વર્ચોદા વર્ચસે પવસ્વ ।
અપાનાય
વ્યાનાય
વાચે

દક્ષક્રતુભ્યામ્ ।
ચક્ષુર્ભ્યામ્ મે વર્ચોદૌ વર્ચસે પવેથામ્ ।
શ્રોત્રાય ।
આત્મને ।
અઙ્ગેભ્યઃ ।
આયુષે
વીર્યાય
વિષ્ણોઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય
વિશ્વેષાં દેવાનાં જઠરમ્ અસિ વર્ચોદા મે વર્ચસે પવસ્વ
કો ઽસિ કો નામ કસ્મૈ ત્વા કાય ત્વા યં ત્વા સોમેનાતીતૃપં યં ત્વા સોમેનામીમદꣳ સુપ્રજાઃ પ્રજયા ભૂયાસꣳ સુવીરો વીરૈઃ સુવર્ચા વર્ચસા સુપોષઃ પોષૈર્
વિશ્વેભ્યો મે રૂપેભ્યો વર્ચોદાઃ

વર્ચસે પવસ્વ તસ્ય મે રાસ્વ તસ્ય તે ભક્ષીય તસ્ય ત ઇદમ્ ઉન્ મૃજે ॥
બુભૂષન્ન્ અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તો ભૂત્યાભિપવતે
બ્રહ્મવર્ચસકામો ઽવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તો બ્રહ્મવર્ચસેનાભિ પવત
આમયાવી

અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્ત આયુષાભિ પવતે ।
અભિચરન્ન્ અવેક્ષેતૈષ વૈ પાત્રિયઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્ તમ્ એવ તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં વાચો દક્ષક્રતુભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યાꣳ શ્રોત્રાભ્યામ્ આત્મનો ઽઙ્ગેભ્ય આયુષો ઽન્તર્ એતિ તાજક્ પ્ર ધન્વતિ ॥
3.2.4 અનુવાક

સ્ફ્યાદ્યુપસ્થાનમન્ત્રાઃ

સ્ફ્યઃ સ્વસ્તિર્ વિઘનઃ સ્વસ્તિઃ પર્શુર્ વેદિઃ પરશુર્ નઃ સ્વસ્તિઃ । યજ્ઞિયા યજ્ઞકૃત સ્થ તે માસ્મિન્ યજ્ઞ ઉપ હ્વયધ્વમ્
ઉપ મા દ્યાવાપૃથિવી હ્વયેતામ્ ઉપાઽઽસ્તાવઃ કલશઃ સોમો અગ્નિર્ ઉપ દેવા ઉપ યજ્ઞ ઉપ મા હોત્રા ઉપહવે હ્વયન્તામ્
નમો ઽગ્નયે મખઘ્ને મખસ્ય મા યશો ઽર્યાત્ ।
ઇત્ય્ આહવનીયમ્ ઉપ તિષ્ઠતે યજ્ઞો વૈ મખઃ

યજ્ઞં વાવ સ તદ્ અહન્ તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ
નમો રુદ્રાય મખઘ્ને નમસ્કૃત્યા મા પાહિ ।
ઇત્ય્ આગ્નીધ્રં તસ્મા એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ
નમ ઇન્દ્રાય મખઘ્ન ઇન્દ્રિયમ્ મે વીર્યમ્ મા નિર્ વધીઃ ।
ઇતિ હોત્રીયમ્ આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્ત ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાનિર્ઘાતાય
યા વૈ

દેવતાઃ સદસ્ય્ આર્તિમ્ આઽર્પયન્તિ યસ્ તા વિદ્વાન્ પ્રસર્પતિ ન સદસ્ય્ આર્તિમ્ આર્છતિ નમો ઽગ્નયે મખઘ્ને ।
ઇત્ય્ આહૈતા વૈ દેવતાઃ સદસ્ય્ આર્તિમાઽર્પયન્તિ તા ય એવં વિદ્વાન્ પ્રસર્પતિ ન સદસ્યામાર્તિમ્ આર્છતિ
દૃધે સ્થઃ શિથિરે સમીચી માઽꣳહસસ્ પાતમ્ ।
સૂર્યો મા દેવો દિવ્યાદ્ અꣳહસસ્ પાતુ વાયુર્ અન્તરિક્ષાત્

અગ્નિઃ પૃથિવ્યા યમઃ પિતૃભ્યઃ સરસ્વતી મનુષ્યેભ્યઃ ।
દેવી દ્વારૌ મા મા સં તાપ્તમ્
નમઃ સદસે નમઃ સદસસ્ પતયે નમઃ સખીનાં પુરોગાણાં ચક્ષુષે નમો દિવે નમઃ પૃથિવ્યૈ ।
અહે દૈધિષવ્યોદ્ અતસ્ તિષ્ઠાન્યસ્ય સદને સીદ યો ઽસ્મત્ પાકતરઃ ।
ઉન્ નિવત ઉદ્ ઉદ્વતશ્ ચ ગેષમ્
પાતમ્ મા દ્યાવાપૃથિવી અદ્યાહ્નઃ
સદો વૈ પ્રસર્પન્તમ્

પિતરો ઽનુ પ્ર સર્પન્તિ ત એનમ્ ઈશ્વરા હિꣳસિતોઃ સદઃ પ્રસૃપ્ય દક્ષિણાર્ધમ્ પરેક્ષેત ।
આગન્ત પિતરઃ પિતૃમાન્ અહં યુષ્માભિર્ ભૂયાસꣳ સુપ્રજસો મયા યૂયમ્ ભૂયાસ્ત ।
ઇતિ તેભ્ય એવ નમસ્કૃત્ય સદઃ પ્ર સર્પત્ય્ આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ ॥
3.2.5 અનુવાક

ભક્ષમન્ત્રાઃ

ભક્ષેહિ માઽઽ વિશ દીર્ઘાયુત્વાય શંતનુત્વાય રાયસ્ પોષાય વર્ચસે સુપ્રજાસ્ત્વાયેહિ વસો પુરોવસો પ્રિયો મે હૃદો ઽસિ ।
અશ્વિનોસ્ ત્વા બાહુભ્યાꣳ સઘ્યાસમ્ ।
નૃચક્ષસં ત્વા દેવ સોમ સુચક્ષા અવ ખ્યેષમ્
મન્દ્રાભિભૂતિઃ કેતુર્ યજ્ઞાનાં વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ મન્દ્રા સ્વર્વાચ્ય્ અદિતિર્ અનાહતશીર્ષ્ણી વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ ।
એહિ વિશ્વચર્ષણે

શમ્ભૂર્ મયોભૂઃ સ્વસ્તિ મા હરિવર્ણ પ્ર ચર ક્રત્વે દક્ષાય રાયસ્ પોષાય સુવીરતાયૈ
મા મા રાજન્ વિ બીભિષો મા મે હાર્દિ ત્વિષા વધીઃ । વૃષણે શુષ્માયાઽઽયુષે વર્ચસે ॥
વસુમદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદઃ પ્રાતઃસવનસ્ય ગાયત્રછન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ
રુદ્રવદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદો માધ્યંદિનસ્ય સવનસ્ય ત્રિષ્ટુપ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય

પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ।
આદિત્યવદ્ગણસ્ય સોમ દેવ તે મતિવિદસ્ તૃતીયસ્ય સવનસ્ય જગતીચ્છન્દસ ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશꣳસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ।
આ પ્યાયસ્વ સમ્ એતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સંગથે ॥
હિન્વ મે ગાત્રા હરિવો ગણાન્ મે મા વિ તીતૃષઃ । શિવો મે સપ્તર્ષીન્ ઉપ તિષ્ઠસ્વ મા મેઽવાઙ્ નાભિમ્ અતિ

ગાઃ ॥
અપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમાદર્શ્મ જ્યોતિર્ અવિદામ દેવાન્ । કિમ્ અસ્માન્ કૃણવદ્ અરાતિઃ કિમ્ ઉ ધૂર્તિર્ અમૃત મર્ત્યસ્ય ॥
યન્ મ આત્મનો મિન્દાઽભૂદ્ અગ્નિસ્ તત્ પુનર્ આહાર્ જાતવેદા વિચર્ષણિઃ । પુનર્ અગ્નિશ્ ચક્ષુર્ અદાત્ પુનર્ ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । પુનર્ મે અશ્વિના યુવં ચક્ષુર્ આ ધત્તમ્ અક્ષ્યોઃ ॥
ઇષ્ટયજુષસ્ તે દેવ સોમ સ્તુતસ્તોમસ્ય

શસ્તોક્થસ્ય હરિવત ઇન્દ્રપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ।
આપૂર્યાઃ સ્થાઽઽ મા પૂરયત પ્રજયા ચ ધનેન ચ ।
એતત્ તે તત યે ચ ત્વામ્ અન્વ્ એતત્ તે પિતામહ પ્રપિતામહ યે ચ ત્વામ્ અનુ ।
અત્ર પિતરો યથાભાગમ્ મન્દધ્વમ્ ।
નમો વઃ પિતરો રસાય નમો વઃ પિતરઃ શુષ્માય નમો વઃ પિતરો જીવાય નમો વઃ પિતરઃ

સ્વધાયૈ નમો વઃ પિતરો મન્યવે નમો વઃ પિતરો ઘોરાય પિતરો નમો વઃ ।
ય એતસ્મિઁ લોકે સ્થ યુષ્માꣳસ્ તે ઽનુ યે ઽસ્મિઁ લોકે માં તે ઽનુ
ય એતસ્મિઁ લોકે સ્થ યૂયં તેષાં વસિષ્ઠા ભૂયાસ્ત યે ઽસ્મિઁ લોકે ઽહં તેષાં વસિષ્ઠો ભૂયાસમ્
પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિ તા બભૂવ

યત્કામાસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો અસ્તુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
દેવકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ મનુષ્યકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ પિતૃકૃતસ્યૈનસો ઽવયજનમ્ અસિ ।
અપ્સુ ધૌતસ્ય સોમ દેવ તે નૃભિઃ સુતસ્યેષ્ટયજુષ સ્તુતસ્તોમસ્ય શસ્તોક્થસ્ય યો ભક્ષો અશ્વસનિર્ યો ગોસનિસ્ તસ્ય તે પિતૃભિર્ ભક્ષંકૃતસ્યોપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ ॥
3.2.6 અનુવાક 6 પૃષદાજ્યમ્

મહીનામ્ પયો ઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનાં તનૂર્ ઋધ્યાસમ્ અદ્ય પૃષતીનાં ગ્રહમ્ પૃષતીનાં ગ્રહો ઽસિ વિષ્ણોર્ હૃદયમ્ અસ્ય્ એકમ્ ઇષ વિષ્ણુસ્ ત્વાઽનુ વિ ચક્રમે ભૂતિર્ દધ્ના ઘૃતેન વર્ધતાં તસ્ય મેષ્ટસ્ય વીતસ્ય દ્રવિણમ્ આ ગમ્યાજ્ જ્યોતિર્ અસિ વૈશ્વાનરમ્ પૃશ્નિયૈ દુગ્ધમ્ ।
યાવતી દ્યાવાપૃથિવી મહિત્વા યાવચ્ ચ સપ્ત સિન્ધવો વિતસ્થુઃ । તાવન્તમ્ ઇન્દ્ર તે

ગ્રહꣳ સહોર્જા ગૃહ્ણામ્ય્ અસ્તૃતમ્ ॥
યત્ કૃષ્ણશકુનઃ પૃષદાજ્યમ્ અવપૃશેચ્ છૂદ્રા અસ્ય પ્રમાયુકાઃ સ્યુર્ યચ્ છ્વાવમૃશેચ્ ચતુષ્પાદો ઽસ્ય પશવઃ પ્રમાયુકાઃ સ્યુર્ યત્ સ્કન્દેદ્ યજમાનઃ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્
પશવો વૈ પૃષદાજ્યમ્ પશવો વા એતસ્ય સ્કન્દન્તિ યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ યત્ પૃષદાજ્યમ્ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ પશૂન્ એવાસ્મૈ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ
પ્રાણો વૈ પૃષદાજ્યમ્ પ્રાણો વૈ

એતસ્ય સ્કન્દતિ યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ યત્ પૃષદાજ્યમ્ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ પ્રાણમ્ એવાસ્મૈ પુનર્ ગૃહ્ણાતિ
હિરણ્યમ્ અવધાય ગૃહ્ણાત્ય્ અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ પ્રાણઃ પૃષદાજ્યમ્ અમૃતમ્ એવાસ્ય પ્રાણે દધાતિ
શતમાનમ્ ભવતિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અશ્વમ્ અવ ઘ્રાપયતિ પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ પ્રાજાપત્યઃ પ્રાણઃ સ્વાદ્ એવાસ્મૈ યોનેઃ પ્રાણં નિર્ મિમીતે
વિ વા એતસ્ય યજ્ઞશ્ છિદ્યતે યસ્ય પૃષદાજ્યꣳ સ્કન્દતિ વૈષ્ણવ્યર્ચા પુનર્ ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ ॥
3.2.7 અનુવાક

સ્તુતશસ્ત્રે

દેવ સવિતર્ એતત્ તે પ્રાહ તત્ પ્ર ચ સુવ પ્ર ચ યજ
બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મા ।
આયુષ્મત્યા ઋચો માગાત તનૂપાત્ સામ્નઃ
સત્યા વ આશિષઃ સન્તુ સત્યા આકૂતયઃ ।
ઋતં ચ સત્યં ચ વદત
સ્તુત દેવસ્ય સવિતુઃ પ્રસવે
સ્તુતસ્ય સ્તુતમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ સ્તુતં દુહામ્ આ મા સ્તુતસ્ય સ્તુતં ગમ્યાત્ ।
શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રમ્

અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ શસ્ત્રં દુહામ્ આ મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રં ગમ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયાવન્તો વનામહે ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્ ।
સા મે સત્યાશીર્ દેવેષુ ભૂયાત્ ।
બ્રહ્મવર્ચસમ્ માગમ્યાત્ ॥
યજ્ઞો બભૂવ સ આ બભૂવ સ પ્ર જજ્ઞે સ વાવૃધે । સ દેવાનામ્ અધિપતિર્ બભૂવ સો અસ્માꣳ અધિપતીન્ કરોતુ વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
યજ્ઞો વા વૈ

યજ્ઞપતિં દુહે યજ્ઞપતિર્ વા યજ્ઞં દુહે
સ ય સ્તુતશસ્ત્રયોર્ દોહમ્ અવિદ્વાન્ યજતે તં યજ્ઞો દુહે સ ઇષ્ટ્વા પાપીયાન્ ભવતિ ય એનયોર્ દોહં વિદ્વાન્ યજતે સ યજ્ઞં દુહે સ ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ
સ્તુતસ્ય સ્તુતમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ સ્તુતં દુહામ્ આ મા સ્તુતસ્ય સ્તુતં ગમ્યાચ્ છસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રમ્ અસ્ય્ ઊર્જમ્ મહ્યꣳ શસ્ત્રં દુહામ્ આ મા શસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રં ગમ્યાદ્ ઇત્ય્ આહૈષ વૈ સ્તુતશસ્ત્રયો દોહસ્ તં ય એવં વિદ્વાન્ યજતે દુહ એવ યજ્ઞમ્ ઇષ્ટ્વા વસીયાન્ ભવતિ ॥
3.2.8 અનુવાક

પ્રસ્થિતયાજ્યાખ્યહોમાદિ મન્ત્રાઃ

શ્યેનાય પત્વને સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમો વિષ્ટમ્ભાય ધર્મણે સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમો પરિધયે જનપ્રથનાય સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઊર્જે હોત્રાણાꣳ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પયસે હોત્રાણાꣳ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમઃ પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમ ઋતમ્ ઋતપાઃ સુવર્વાટ્ સ્વાહા વટ્ સ્વયમભિગૂર્તાય નમસ્
તૃમ્પન્તાꣳ હોત્રા મધોર્ ઘૃતસ્ય
યજ્ઞપતિમ્ ઋષય એનસા

આહુઃ પ્રજા નિર્ભક્તા અનુતપ્યમાના મધવ્યૌ સ્તોકાવ્ અપ તૌ રરાધ સં નસ્ તાભ્યાꣳ સૃજતુ વિશ્વકર્મા
ઘોરા ઋષયો નમો અસ્ત્વ્ એભ્યઃ । ચક્ષુષ એષામ્ મનસશ્ ચ સંધૌ બૃહસ્પતયે મહિ ષદ્ દ્યુમન્ નમઃ । નમો વિશ્વકર્મણે સ ઉ પાત્વ્ અસ્માન્
અનન્યાન્ત્ સોમપાન્ મન્યમાનઃ । પ્રાણસ્ય વિદ્વાન્ત્ સમરે ન ધીર એનશ્ ચકૃવાન્ મહિ બદ્ધ એષામ્ । તં વિશ્વકર્મન્

પ્ર મુઞ્ચા સ્વસ્તયે
યે ભક્ષયન્તો ન વસૂન્ય્ આનૃહુઃ । યાન્ અગ્નયો ઽન્વતપ્યન્ત ધિષ્ણિયા ઇયં તેષામ્ અવયા દુરિષ્ટ્યૈ સ્વિષ્ટિં નસ્ તાં કૃણોતુ વિશ્વકર્મા
નમઃ પિતૃભ્યો અભિ યે નો અખ્યન્ યજ્ઞકૃતો યજ્ઞકામાઃ સુદેવા અકામા વો દક્ષિણાં ન નીનિમ મા નસ્ તસ્માદ્ એનસઃ પાપયિષ્ટ
યાવન્તો વૈ સદસ્યાસ્ તે સર્વે દક્ષિણ્યાસ્ તેભ્યો યો દક્ષિણાં ન

નયેદ્ ઐભ્યો વૃશ્ચ્યેત યદ્ વૈશ્વકર્મણાનિ જુહોતિ સદસ્યાન્ એવ તત્ પ્રીણાતિ ।
અસ્મે દેવાસો વપુષે ચિકિત્સત યમ્ આશિરા દમ્પતી વામમ્ અશ્નુતઃ । પુમાન્ પુત્રો જાયતે વિન્દતે વસ્વ્ અથ વિશ્વે અરપા એધતે ગૃહઃ ॥
આશીર્દાયા દમ્પતી વામમ્ અશ્નુતામ્ અરિષ્ટો રાયઃ સચતાꣳ સમોકસા । ય આઽસિચત્ સંદુગ્ધં કુમ્ભ્યા સહેષ્ટેન યામન્ન્ અમતિં જહાતુ સઃ ॥
સર્પિર્ગ્રીવી

પીવર્ય્ અસ્ય જાયા પીવાનઃ પુત્રા અકૃશાસો અસ્ય । સહ જાનિર્ યઃ સુમખસ્યમાન ઇન્દ્રાયાઽઽશિરꣳ સહ કુમ્ભ્યાઽદાત્ ॥
આશીર્ મ ઊર્જમ્ ઉત સુપ્રજાસ્ત્વમ્ ઇષં દધાતુ દ્રવિણꣳ સવર્ચસમ્ । સંજયન્ ક્ષેત્રાણિ સહસાહમ્ ઇન્દ્ર કૃણ્વાનો અન્યાꣳ અધરાન્ત્ સપત્નાન્ ॥
ભૂતમ્ અસિ ભૂતે મ ધા મુખમ્ અસિ મુખમ્ ભૂયાસમ્ ।
દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં ત્વા પરિ ગૃહ્ણામિ
વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ

પ્ર ચ્યાવયન્તુ
દિવિ દેવાન્ દૃꣳહાન્તરિક્ષે વયાꣳસિ પૃથિવ્યામ્ પાર્થિવાન્
ધ્રુવં ધ્રુવેણ હવિષાવ સોમં નયામસિ । યથા નઃ સર્વમ્ ઇજ્ જગદ્ અયક્ષ્મꣳ સુમના અસત્ ॥
યથા ન ઇન્દ્ર ઇદ્ વિશઃ કેવલીઃ સર્વાઃ સમનસઃ કરત્ । યથા નઃ સર્વા ઇદ્ દિશો ઽસ્માકં કેવલીર્ અસન્ ॥
3.2.9 અનુવાક 9 પ્રતિગરાનન્તરભાવિમન્ત્રાઃ

યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયતે વજ્રમ્ એનમ્ અભિ પ્ર વર્તયતિ ।
ઉક્થશા ઇત્ય્ આહ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનં ગાયત્રિયૈવ પ્રાતઃસવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે ।
ઉક્થં વાચીત્ય્ આહ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનં ત્રિષ્ટુભૈવ માધ્યંદિને સવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે

ઉક્થં વાચીન્દ્રાયેત્ય્ આહ તૃતીયસવનમ્ પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્ય્ અક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરો વજ્રો વજ્રેણૈવ તૃતીયસવને વજ્રમ્ અન્તર્ ધત્તે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વા અધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ યો યથાસવનમ્ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્પાદયેત્ તેજઃ પ્રાતઃસવન આત્મન્ દધીતેન્દ્રિયમ્ માધ્યંદિને સવને પશૂꣳસ્ તૃતીયસવન ઇતિ ।
ઉક્થશા ઇત્ય્ આહ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રતિગીર્ય ત્રીણ્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ

ત્રિપદા ગાયત્રી ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રાતઃસવન એવ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ ।
અથો તેજો વૈ ગાયત્રી તેજઃ પ્રાતઃસવનં તેજ એવ પ્રાતઃસવન આત્મન્ ધત્તે ।
ઉક્થં વાચીત્ય્ આહ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ પ્રતિગીર્ય ચત્વાર્ય્ એતાન્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ માધ્યંદિન એવ સવને પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ ।
અથો ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયમ્ માધ્યંદિનꣳ સવનમ્

ઇન્દ્રિયમ્ એવ માધ્યંદિને સવન આત્મન્ ધત્તે ।
ઉક્થં વાચીન્દ્રાયેત્ય્ આહ તૃતીયસવનમ્ પ્રતિગીર્ય સપ્તૈતાન્ય્ અક્ષરાણિ સપ્તપદા શક્વરી શાક્વરાઃ પશવો જાગતં તૃતીયસવનં તૃતીયસવન એવ પ્રતિગરે છન્દાꣳસિ સમ્ પાદયતિ ।
અથો પશવો વૈ જગતી પશવસ્ તૃતીયસવનમ્ પશૂન્ એવ તૃતીયસવન આત્મન્ ધત્તે
યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયત આવ્યમ્ અસ્મિન્ દધાતિ તદ્ યન્ ન

અપહનીત પુરાઽસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહ આ વેવીરન્ ।
શોꣳસા મોદ ઇવેતિ પ્રત્યાહ્વયતે તેનૈવ તદ્ અપ હતે
યથા વા આયતામ્ પ્રતીક્ષત એવમ્ અધ્વર્યુઃ પ્રતિગરમ્ પ્રતીક્ષતે
યદ્ અભિપ્રતિગૃણીયાદ્ યથાઽઽયતયા સમૃચ્છતે તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યદ્ અર્ધર્ચાલ્ લુપ્યેત યથા ધાવદ્ભ્યો હીયતે તાદૃગ્ એવ તત્
પ્રબાહુગ્ વા ઋત્વિજામ્ ઉદ્ગીથા ઉદ્ગીથ એવોદ્ગાતૃણામ્

ઋચઃ પ્રણવ ઉક્થશꣳસિનામ્ પ્રતિગરો ઽધ્વર્યૂણામ્ ।
ય એવં વિદ્વાન્ પ્રતિગૃણાત્ય્ અન્નાદ એવ ભવત્ય્ આસ્ય પ્રજાયાં વાજી જાયતે ।
ઇયમ્ વૈ હોતાસાવ્ અધ્વર્યુઃ ।
યદ્ આસીનઃ શꣳસત્ય્ અસ્યા એવ તદ્ હોતા નૈત્ય્ આસ્ત ઇવ હીયમ્ અથો ઇમામ્ એવ તેન યજમાનો દુહે
યત્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાત્ય્ અમુષ્યા એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ નૈતિ

તિષ્ઠતીવ હ્ય્ અસાવ્ અથો અમૂમ્ એવ તેન યજમાનો દુહે
યદ્ આસીનઃ શꣳસતિ તસ્માદ્ ઇતઃપ્રદાનં દેવા ઉપ જીવન્તિ યત્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાતિ તસ્માદ્ અમુતઃપ્રદાનમ્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ
યત્ પ્રાઙ્ આસીનઃ શꣳસતિ પ્રત્યઙ્ તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાતિ તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે
યદ્ વૈ હોતાઽધ્વર્યુમ્ અભ્યાહ્વયતે વજ્રમ્ એનમ્ અભિ પ્ર વર્તયતિ પરાઙ્ આ વર્તતે વજ્રમ્ એવ તન્ નિ કરોતિ ॥
3.2.10 અનુવાક

પ્રતિનિર્ગ્રાહ્ય મન્ત્રાઃ

ઉપયામગૃહીતોઽસિ વાક્ષસદ્ અસિ વાક્પાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસ્ય્ ઋતસદ્ અસિ ચક્ષુષ્પાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ શ્રુતસદ્ અસિ શ્રોત્રપાભ્યાં ત્વા ક્રતુપાભ્યામ્ અસ્ય યજ્ઞસ્ય ધ્રુવસ્યાધ્યક્ષાભ્યાં ગૃહ્ણામિ
દેવેભ્યસ્ ત્વા
વિશ્વદેવેભ્યસ્ ત્વા
વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્યઃ ।
વિષ્ણવ્ ઉરુક્રમૈષ તે સોમસ્ તꣳ રક્ષસ્વ

તં તે દુશ્ચક્ષા માઽવ ખ્યત્ ।
મયિ વસુઃ પુરોવસુર્ વાક્પા વાચમ્ મે પાહિ
મયિ વસુર્ વિદદ્વસુશ્ ચક્ષુષ્પાશ્ ચક્ષુર્ મે પાહિ
મયિ વસુઃ સંયદ્વસુઃ શ્રોત્રપાઃ શ્રોત્રમ્ મે પાહિ
ભૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ પ્રાણપાઃ પ્રાણમ્ મે પાહિ
ધૂર્ અસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મીનામ્ અપાનપા અપાનમ્ મે પાહિ
યો ન ઇન્દ્રવાયૂ
મિત્રાવરુણૌ ।
અશ્વિનાવ્ અભિદાસતિ ભ્રાતૃવ્ય ઉત્પિપીતે શુભસ્ પતી ઇદમ્ અહં તમ્ અધરમ્ પાદયામિ યથેન્દ્રાહમ્ ઉત્તમશ્ ચેતયાનિ ॥
3.2.11 અનુવાક

ત્રૈધાતવીયેષ્ટિ મન્ત્રાઃ

પ્ર સો અગ્ને તવોતિભિઃ સુવીરાભિસ્ તરતિ વાજકર્મભિઃ । યસ્ય ત્વꣳ સખ્યમ્ આવિથ ॥
પ્ર હોત્રે પૂર્વ્યં વચો ઽગ્નયે ભરતા બૃહત્ । વિપાં જ્યોતીꣳષિ બિભ્રતે ન વેધસે ॥
અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થા તિસ્રસ્ તે જિહ્વા ઋતજાત પૂર્વીઃ । તિસ્ર ઉ તે તનુવો દેવવાતાસ્ તાભિર્ નઃ પાહિ ગિરો અપ્રયુચ્છન્ ॥
સં વાં કર્મણા સમ્ ઇષા

હિનોમીન્દ્રાવિષ્ણૂ અપસસ્ પારે અસ્ય । જુષેથાં યજ્ઞં દ્રવિણં ચ ધત્તમ્ અરિષ્ટૈર્ નઃ પથિભિઃ પારયન્તા ॥
ઉભા જિગ્યથુર્ ન પરા જયેથે ન પરા જિગ્યે કતરશ્ ચનૈનોઃ । ઇન્દ્રશ્ ચ વિષ્ણો યદ્ અપસ્પૃધેથાં ત્રેધા સહસ્રં વિ તદ્ ઐરયેથામ્ ॥
ત્રીણ્ય્ આયૂꣳષિ તવ જાતવેદસ્ તિસ્ર આજાનીર્ ઉષસસ્ તે અગ્ને । તાભિર્ દેવાનામ્ અવો યક્ષિ વિદ્વાન્ અથા

ભવ યજમાનાય શં યોઃ ॥
અગ્નિસ્ ત્રીણિ ત્રિધાતૂન્ય્ આ ક્ષેતિ વિદથા કવિઃ । સ ત્રીꣳર્ એકાદશાꣳ ઇહ । યક્ષચ્ ચ પિપ્રયચ્ ચ નો વિપ્રો દૂતઃ પરિષ્કૃતઃ । નભન્તામ્ અન્યકે સમે ॥
ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃꣳહિતાઃ શમ્બરસ્ય નવ પુરો નવતિં ચ શ્નથિષ્ટમ્ । શતં વર્ચિનઃ સહસ્રં ચ સાકꣳ હથો અપ્રત્યસુરસ્ય વીરાન્ ॥
ઉત માતા મહિષમ્ અન્વ્ અવેનદ્ અમી ત્વા જહતિ પુત્ર દેવાઃ । અથાબ્રવીદ્ વૃત્રમ્ ઇન્દ્રો હનિષ્યન્ત્ સખે વિષ્ણો વિતરં વિ ક્રમસ્વ ॥