તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 3.1

3.1 પ્રપાઠક:

3.1.1 અનુવાક 1 દીક્ષિતવાદઃ
1 પ્રજાપતિર્ અકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ સ તપો ઽતપ્યત સ સર્પાન્ અસૃજત સો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ સ દ્વિતીયમ્ અતપ્યત સ વયાꣳસ્ય્ અસૃજત સો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ સ તૃતીયમ્ અતપ્યત સ એતં દીક્ષિતવાદમ્ અપશ્યત્ તમ્ અવદત્ તતો વૈ સ પ્રજા અસૃજત યત્ તપસ્ તપ્ત્વા દીક્ષિતવાદં વદતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ
2 સૃજતે યદ્ વૈ દીક્ષિતો ઽમેધ્યમ્ પશ્યત્ય્ અપાસ્માદ્ દીક્ષા ક્રામતિ નીલમ્ અસ્ય હરો વ્ય્ એતિ । અબદ્ધમ્ મનો દરિદ્રં ચક્ષુઃ સૂર્યો જ્યોતિષાꣳ શ્રેષ્ઠો દીક્ષે મા મા હાસીઃ । ઇત્ય્ આહ નાસ્માદ્ દીક્ષાપ ક્રામતિ નાસ્ય નીલં ન હરો વ્ય્ એતિ યદ્ વૈ દીક્ષિતમ્ અભિવર્ષતિ દિવ્યા આપો ઽશાન્તા ઓજો બલં દીક્ષામ્
3 તપો ઽસ્ય નિર્ ઘ્નન્તિ । ઉન્દતીર્ બલં ધત્તૌજો ધત્ત બલં ધત્ત મા મે દીક્ષામ્ મા તપો નિર્ વધિષ્ટ । ઇત્ય્ આહ । એતદ્ એવ સર્વમ્ આત્મન્ ધત્તે નાસ્યૌજો બલં ન દીક્ષાં ન તપો નિર્ ઘ્નન્તિ । અગ્નિર્ વૈ દીક્ષિતસ્ય દેવતા સો ઽસ્માદ્ એતર્હિ તિર ઇવ યર્હિ યાતિ તમ્ ઈશ્વરꣳ રક્ષાꣳસિ હન્તોઃ ।
4 ભદ્રાદ્ અભિ શ્રેયઃ પ્રેહિ બૃહસ્પતિઃ પુરએતા તે અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિસ્ તમ્ એવાન્વારભતે સ એનꣳ સમ્ પારયતિ । એદમ્ અગન્મ દેવયજનમ્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ દેવયજનꣳ હ્ય્ એષ પૃથિવ્યા આગચ્છતિ યો યજતે વિશ્વે દેવા યદ્ અજુષન્ત પૂર્વ ઇત્ય્ આહ વિશ્વે હ્ય્ એતદ્ દેવા જોષયન્તે યદ્ બ્રાહ્મણા ઋક્સામાભ્યાં યજુષા સંતરન્ત ઇત્ય્ આહ । ઋક્સામાભ્યાꣳ હ્ય્ એષ યજુષા સંતરતિ યો યજતે રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદેમેત્ય્ આહાઽઽશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
3.1.2 અનુવાક 2 સોમોપસ્થાનાદિ
1 એષ તે ગાયત્રો ભાગ ઇતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ । એષ તે ત્રૈષ્ટુભો જાગતો ભાગ ઇતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ । છન્દોમાનાꣳ સામ્રાજ્યં ગચ્છેતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ । યો વૈ સોમꣳ રાજાનꣳ સામ્રાજ્યં લોકં ગમયિત્વા ક્રીણાતિ ગચ્છતિ સ્વાનાꣳ સામ્રાજ્યં છન્દાꣳસિ ખલુ વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞઃ સામ્રાજ્યો લોકઃ પુરસ્તાત્ સોમસ્ય ક્રયાદ્ એવમ્ અભિ મન્ત્રયેત સામ્રાજ્યમ્ એવ
2 એનં લોકં ગમયિત્વા ક્રીણાતિ ગચ્છતિ સ્વાનાꣳ સામ્રાજ્યમ્ યો વૈ તાનૂનપ્ત્રસ્ય પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ન પ્રાશ્નન્તિ ન જુહ્વત્ય્ અથ ક્વ તાનૂનપ્ત્રમ્ પ્રતિ તિષ્ઠતીતિ પ્રજાપતૌ મનસીતિ બ્રૂયાત્ ત્રિર્ અવ જિઘ્રેત્ પ્રજાપતૌ ત્વા મનસિ જુહોમિ । ઇત્ય્ એષા વૈ તાનૂનપ્ત્રસ્ય પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યો
3 વા અધ્વર્યોઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યતો મન્યેતાનભિક્રમ્ય હોષ્યામીતિ તત્ તિષ્ઠન્ન્ આ શ્રાવયેત્ એષા વા અધ્વર્યોઃ પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યદ્ અભિક્રમ્ય જુહુયાત્ પ્રતિષ્ઠાયા ઇયાત્ તસ્માત્ સમાનત્ર તિષ્ઠતા હોતવ્યમ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યો વા અધ્વર્યોઃ સ્વં વેદ સ્વવાન્ એવ ભવતિ સ્રુગ્ વા અસ્ય સ્વં વાયવ્યમ્ અસ્ય
4 સ્વં ચમસો ઽસ્ય સ્વં યદ્ વાયવ્યં વા ચમસં વાનન્વારભ્યાશ્રાવયેત્ સ્વાદ્ ઇયાત્ તસ્માદ્ અન્વારભ્યાશ્રાવ્યꣳ સ્વાદ્ એવ નૈતિ યો વૈ સોમમ્ અપ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્તોત્રમ્ ઉપાકરોત્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતઃ સોમો ભવત્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતઃ સ્તોમો ઽપ્રતિષ્ઠિતાન્ય્ ઉક્થાન્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતો યજમાનો ઽપ્રતિષ્ઠિતો ઽધ્વર્યુઃ । વાયવ્યં વૈ સોમસ્ય પ્રતિષ્ઠા ચમસો ઽસ્ય પ્રતિષ્ઠા સોમઃ સ્તોમસ્ય સ્તોમ ઉક્થાનાં ગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમ્ ઉપાકુર્યાત્ પ્રત્ય્ એવ સોમꣳ સ્થાપયતિ પ્રતિ સ્તોમમ્ પ્રત્ય્ ઉક્થાનિ પ્રતિ યજમાનસ્ તિષ્ઠતિ પ્રત્ય્ અધ્વર્યુઃ ॥
3.1.3 અનુવાક 3 સોમક્રયણીપદાઞ્જનાદિ
1 યજ્ઞં વા એતત્ સમ્ ભરન્તિ યત્ સોમક્રયણ્યૈ પદમ્ । યજ્ઞમુખꣳ હવિર્ધાને યર્હિ હવિર્ધાને પ્રાચી પ્રવર્તયેયુસ્ તર્હિ તેનાક્ષમ્ ઉપાઞ્જ્યાત્ । યજ્ઞમુખ એવ યજ્ઞમ્ અનુ સં તનોતિ પ્રાઞ્ચમ્ અગ્નિમ્ પ્ર હરન્ત્ય્ ઉત્ પત્નીમ્ આ નયન્ત્ય્ અન્વ્ અનાꣳસિ પ્ર વર્તયન્તિ । અથ વા અસ્યૈષ ધિષ્ણિયો હીયતે સો ઽનુ ધ્યાયતિ સ ઈશ્વરો રુદ્રો ભૂત્વા
2 પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્ય શમયિતોઃ । યર્હિ પશુમ્ આપ્રીતમ્ ઉદઞ્ચં નયન્તિ તર્હિ તસ્ય પશુશ્રપણꣳ હરેત્ તેનૈવૈનમ્ ભાગિનં કરોતિ યજમાનો વા આહવનીયઃ । યજમાનં વા એતદ્ વિ કર્ષન્તે યદ્ આહવનીયાત્ પશુશ્રપણꣳ હરન્તિ સ વૈવ સ્યાન્ નિર્મન્થ્યં વા કુર્યાદ્ યજમાનસ્ય સાત્મત્વાય યદિ પશોર્ અવદાનં નશ્યેદ્ આજ્યસ્ય પ્રત્યાખ્યાયમ્ અવ દ્યેત્ સૈવ તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । યે પશું વિમથ્નીરન્ યસ્ તાન્ કામયેત । આર્તિમ્ આર્છેયુર્ ઇતિ કુવિદ્ અઙ્ગેતિ નમોવૃક્તિવત્યર્ચાઽઽગ્નીધ્રે જુહુયાત્ । નમોવૃક્તિમ્ એવૈષાં વૃઙ્ક્તે તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છન્તિ ॥
3.1.4 અનુવાક 4 પશૂપાકરણાદિ મન્ત્રાઃ
1 પ્રજાપતેર્ જાયમાનાઃ પ્રજા જાતાશ્ ચ યા ઇમાઃ । તસ્મૈ પ્રતિ પ્ર વેદય ચિકિત્વાꣳ અનુ મન્યતામ્ ॥ ઇમમ્ પશુમ્ પશુપતે તે અદ્ય બધ્નામ્ય્ અગ્ને સુકૃતસ્ય મધ્યે । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટં દેવાનામ્ ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ ॥ પ્રજાનન્તઃ પ્રતિ ગૃહ્ણન્તિ પૂર્વે પ્રાણમ્ અઙ્ગેભ્યઃ પર્ય્ આચરન્તમ્ । સુવર્ગં યાહિ પથિભિર્ દેવયાનૈર્ ઓષધીષુ પ્રતિ તિષ્ઠા શરીરૈઃ ॥ યેષામ્ ઈશે
2 પશુપતિઃ પશૂનાં ચતુષ્પદામ્ ઉત ચ દ્વિપદામ્ । નિષ્ક્રીતો ઽયં યજ્ઞિયમ્ ભાગમ્ એતુ રાયસ્ પોષા યજમાનસ્ય સન્તુ ॥ યે બધ્યમાનમ્ અનુ બધ્યમાના અભ્યેક્ષન્ત મનસા ચક્ષુષા ચ । અગ્નિસ્ તાꣳ અગ્રે પ્ર મુમોક્તુ દેવઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ॥ ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપા વિરૂપાઃ સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । વાયુસ્ તાꣳ અગ્રે પ્ર મુમોક્તુ દેવઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ॥ પ્રમુઞ્ચમાનાઃ
3 ભુવનસ્ય રેતો ગાતું ધત્ત યજમાનાય દેવાઃ । ઉપાકૃતꣳ શશમાનં યદ્ અસ્થાજ્ જીવં દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ ॥ નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુના યજ્ઞો દેવેભિઃ સહ દેવયાનઃ । જીવં દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ યત્ પશુર્ માયુમ્ અકૃતોરો વા પદ્ભિર્ આહતે । અગ્નિર્ મા તસ્માદ્ એનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વ્ અꣳહસઃ ॥ શમિતાર ઉપેતન યજ્ઞમ્
4 દેવેભિર્ ઇન્વિતમ્ । પાશાત્ પશુમ્ પ્ર મુઞ્ચત બન્ધાદ્ યજ્ઞપતિમ્ પરિ ॥ અદિતિઃ પાશમ્ પ્ર મુમોક્ત્વ્ એતં નમઃ પશુભ્યઃ પશુપતયે કરોમિ । અરાતીયન્તમ્ અધરં કૃણોમિ યં દ્વિષ્મસ્ તસ્મિન્ પ્રતિ મુઞ્ચામિ પાશમ્ ॥ ત્વામ્ ઉ તે દધિરે હવ્યવાહꣳ શૃતંકર્તારમ્ ઉત યજ્ઞિયં ચ । અગ્ને સદક્ષઃ સતનુર્ હિ ભૂત્વાથ હવ્યા જાતવેદો જુષસ્વ ॥ જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાન્ ત્વꣳ હિ હોતા પ્રથમો બભૂથ । ઘૃતેન ત્વં તનુવો વર્ધયસ્વ સ્વાહાકૃતꣳ હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ ॥ સ્વાહા દેવેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા ॥
3.1.5 અનુવાક 5 પશૂપાકરણાદિ મન્ત્રબ્રાહ્મણમ્
1 પ્રાજાપત્યા વૈ પશવસ્ તેષાꣳ રુદ્રો ઽધિપતિઃ । યદ્ એતાભ્યામ્ ઉપાકરોતિ તાભ્યામ્ એવૈનમ્ પ્રતિપ્રોચ્યા લભત આત્મનો ઽનાવ્રસ્કાય દ્વાભ્યામ્ ઉપાકરોતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઉપાકૃત્ય પઞ્ચ જુહોતિ પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે મૃત્યવે વા એષ નીયતે યત્ પશુસ્ તં યદ્ અન્વારભેત પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્ । નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુનેત્ય્ આહ વ્યાવૃત્ત્યૈ ।
2 યત્ પશુર્ માયુમ્ અકૃતેતિ જુહોતિ શાન્ત્યૈ શમિતાર ઉપેતનેત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । વપાયાં વા આહ્રિયમાણાયામ્ અગ્નેર્ મેધો ઽપ ક્રામતિ ત્વામ્ ઉ તે દધિરે હવ્યવાહમ્ ઇતિ વપામ્ અભિ જુહોતિ । અગ્નેર્ એવ મેધમ્ અવ રુન્દ્ધે । અથો શૃતત્વાય પુરસ્તાત્સ્વાહાકૃતયો વા અન્યે દેવા ઉપરિષ્ટાત્સ્વાહાકૃતયો ઽન્યે સ્વાહા દેવેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહેત્ય્ અભિતો વપાં જુહોતિ તાન્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ ॥

3.1.6 અનુવાક 6 આગ્નીધ્રાદ્યભિમર્શનમ્
1 યો વા અયથાદેવતં યજ્ઞમ્ ઉપચરત્ય્ આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયાન્ ભવતિ યો યથાદેવતં ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ । આગ્નેય્યર્ચાગ્નીધ્રમ્ અભિ મૃશેદ્ વૈષ્ણવ્યા હવિર્ધાનમ્ આગ્નેય્યા સ્રુચો વાયવ્યયા વાયવ્યાન્ય્ ઐન્દ્રિયા સદો યથાદેવતમ્ એવ યજ્ઞમ્ ઉપ ચરતિ ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ યુનજ્મિ તે પૃથિવીં જ્યોતિષા સહ યુનજ્મિ વાયુમ્ અન્તરિક્ષેણ
2 તે સહ યુનજ્મિ વાચꣳ સહ સૂર્યેણ તે યુનજ્મિ તિસ્રો વિપૃચઃ સૂર્યસ્ય તે અગ્નિર્ દેવતા ગાયત્રી છન્દ ઉપાꣳશોઃ પાત્રમ્ અસિ સોમો દેવતા ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો ઽન્તર્યામસ્ય પાત્રમ્ અસીન્દ્રો દેવતા જગતી છન્દ ઇન્દ્રવાયુવોઃ પાત્રમ્ અસિ બૃહસ્પતિર્ દેવતાનુષ્ટુપ્ છન્દો મિત્રાવરુણયોઃ પાત્રમ્ અસ્ય્ અશ્વિનૌ દેવતા પઙ્ક્તિશ્ છન્દો ઽશ્વિનોઃ પાત્રમ્ અસિ સૂર્યો દેવતા બૃહતી
3 છન્દઃ શુક્રસ્ય પાત્રમ્ અસિ ચન્દ્રમા દેવતા સતોબૃહતી છન્દો મન્થિનઃ પાત્રમ્ અસિ વિશ્વે દેવા દેવતોષ્ણિહા છન્દ આગ્રયણસ્ય પાત્રમ્ અસીન્દ્રો દેવતા કકુચ્ છન્દ ઉક્થાનામ્ પાત્રમ્ અસિ પૃથિવી દેવતા વિરાટ્ છન્દો ધ્રુવસ્ય પાત્રમ્ અસિ ॥
3.1.7 અનુવાક 7 મત્સરિણોર્યજમાનયોઃ નૈમિત્તિકઃ પ્રયોગઃ
1 ઇષ્ટર્ગો વા અધ્વર્યુર્ યજમાનસ્યેષ્ટર્ગઃ ખલુ વૈ પૂર્વો ઽર્ષ્ટુઃ ક્ષીયતે । આસન્યાન્ મા મન્ત્રાત્ પાહિ કસ્યાશ્ ચિદ્ અભિશસ્ત્યાઃ । ઇતિ પુરા પ્રાતરનુવાકાજ્ જુહુયાદ્ આત્મન એવ તદ્ અધ્વર્યુઃ પુરસ્તાચ્ છર્મ નહ્યતે ઽનાર્ત્યૈ સંવેશાય ત્વોપવેશાય ત્વા ગાયત્રિયાસ્ ત્રિષ્ટુભો જગત્યા અભિભૂત્યૈ સ્વાહા પ્રાણાપાનૌ મૃત્યોર્ મા પાતમ્ પ્રાણાપાનૌ મા મા હાસિષ્ટં દેવતાસુ વા એતે પ્રાણાપાનયોઃ
2 વ્યાયચ્છન્તે યેષાꣳ સોમઃ સમૃચ્છતે સંવેશાય ત્વોપવેશાય ત્વા । ઇત્ય્ આહ છન્દાꣳસિ વૈ સંવેશ ઉપવેશશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્ય છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે પ્રેતિવન્ત્ય્ આજ્યાનિ ભવન્ત્ય્ અભિજિત્યૈ મરુત્વતીઃ પ્રતિપદો વિજિત્યૈ । ઉભે બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ । ઇયં વાવ રથંતરમ્ અસૌ બૃહદ્ આભ્યામ્ એવૈનમ્ અન્તર્ એતિ । અદ્ય વાવ રથંતરꣳ શ્વો બૃહદ્ અદ્યાશ્વાદ્ એવૈનમ્ અન્તર્ એતિ ભૂતમ્
3 વાવ રથંતરમ્ ભવિષ્યદ્ બૃહદ્ ભૂતાશ્ ચૈવૈનમ્ ભવિષ્યતશ્ ચાન્તર્ એતિ પરિમિતં વાવ રથંતરમ્ અપરિમિતમ્ બૃહત્ પરિમિતાચ્ ચૈવૈનમ્ અપરિમિતાચ્ ચાન્તર્ એતિ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની વસિષ્ઠેનાસ્પર્ધેતાꣳ સ એતજ્ જમદગ્નિર્ વિહવ્યમ્ અપશ્યત્ તેન વૈ સ વસિષ્ઠસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવૃઙ્ક્ત યદ્ વિહવ્યꣳ શસ્યત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તદ્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે યસ્ય ભૂયાꣳસો યજ્ઞક્રતવ ઇત્ય્ આહુઃ સ દેવતા વૃઙ્ક્ત ઇતિ યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમઃ સોમઃ પરસ્તાત્ સ્યાદ્ ઉક્થ્યં કુર્વીત યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ સ્યાદ્ અતિરાત્રં કુર્વીત યજ્ઞક્રતુભિર્ એવાસ્ય દેવતા વૃઙ્ક્તે વસીયાન્ ભવતિ ॥
3.1.8 અનુવાક 8 ઉપાંશુગ્રહાર્થો અભિષવઃ
1 નિગ્રાભ્યા સ્થ દેવશ્રુત આયુર્ મે તર્પયત પ્રાણમ્ મે તર્પયતાપાનમ્ મે તર્પયત વ્યાનમ્ મે તર્પયત ચક્ષુર્ મે તર્પયત શ્રોત્રમ્ મે તર્પયત મનો મે તર્પયત વાચમ્ મે તર્પયતાત્માનમ્ મે તર્પયતાઙ્ગાનિ મે તર્પયત પ્રજામ્ મે તર્પયત પશૂન્ મે તર્પયત ગૃહાન્ મે તર્પયત ગણાન્ મે તર્પયત સર્વગણમ્ મા તર્પયત તર્પયત મા
2 ગણા મે મા વિ તૃષન્ । ઓષધયો વૈ સોમસ્ય વિશો વિશઃ ખલુ વૈ રાજ્ઞઃ પ્રદાતોર્ ઈશ્વરા ઐન્દ્રઃ સોમઃ । અવીવૃધં વો મનસા સુજાતા ઋતપ્રજાતા ભગ ઇદ્ વઃ સ્યામ । ઇન્દ્રેણ દેવીર્ વીરુધઃ સંવિદાના અનુ મન્યન્તાꣳ સવનાય સોમમ્ ઇત્ય્ આહૌષધીભ્ય એવૈનꣳ સ્વાયૈ વિશઃ સ્વાયૈ દેવતાયૈ નિર્યાચ્યાભિ ષુણોતિ યો વૈ સોમસ્યાભિષૂયમાણસ્ય
3 પ્રથમો ઽꣳશુ સ્કન્દતિ સ ઈશ્વર ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્ય નિર્હન્તોસ્ તમ્ અભિ મન્ત્રયેત । આ માસ્કાન્ત્ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્ પોષેણેન્દ્રિયમ્ મે વીર્યમ્ મા નિર્ વધીઃ । ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્ત ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્ય પ્રજાયૈ પશૂનામ્ અનિર્ઘાતાય દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
3.1.9 અનુવાક 9 સવનાહુત્યાદિ મન્ત્રાઃ
1 યો વૈ દેવાન્ દેવયશસેનાર્પયતિ મનુષ્યાન્ મનુષ્યયશસેન દેવયશસ્ય્ એવ દેવેષુ ભવતિ મનુષ્યયશસી મનુષ્યેષુ યાન્ પ્રાચીનમ્ આગ્રયણાદ્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તાન્ ઉપાꣳશુ ગૃહ્ણીયાદ્ યાન્ ઊર્ધ્વાꣳસ્ તાન્ ઉપબ્દિમતો દેવાન્ એવ તદ્ દેવયશસેનાર્પયતિ મનુષ્યાન્ મનુષ્યયશસેન દેવયશસ્ય્ એવ દેવેષુ ભવતિ મનુષ્યયશસી મનુષ્યેષુ । અગ્નિઃ પ્રાતઃસવને પાત્વ્ અસ્માન્ વૈશ્વાનરો મહિના વિશ્વશમ્ભૂઃ । સ નઃ પાવકો દ્રવિણં દધાતુ ॥
2 આયુષ્મન્તઃ સહભક્ષાઃ સ્યામ ॥ વિશ્વે દેવા મરુત ઇન્દ્રો અસ્માન્ અસ્મિન્ દ્વિતીયે સવને ન જહ્યુઃ । આયુષ્મન્તઃ પ્રિયમ્ એષાં વદન્તો વયં દેવાનાꣳ સુમતૌ સ્યામ ॥ ઇદં ત્રિતીયꣳ સવનં કવીનામ્ ઋતેન યે ચમસમ્ ઐરયન્ત । તે સૌધન્વનાઃ સુવર્ આનશાનાઃ સ્વિષ્ટિં નો અભિ વસીયો નયન્તુ ॥ આયતનવતીર્ વા અન્યા આહુતયો હૂયન્તે ઽનાયતના અન્યાઃ । યા આઘારવતીસ્ તા આયતનવતીર્ યાઃ
3 સૌમ્યાસ્ તા અનાયતના ઐન્દ્રવાયવમ્ આદાયાઘારમ્ આ ઘારયેત્ । અધ્વરો યજ્ઞો ઽયમ્ અસ્તુ દેવા ઓષધીભ્યઃ પશવે નો જનાય વિશ્વસ્મૈ ભૂતાયાધ્વરો ઽસિ સ પિન્વસ્વ ઘૃતવદ્ દેવ સોમ । ઇતિ સૌમ્યા એવ તદ્ આહુતીર્ આયતનવતીઃ કરોત્ય્ આયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ । અથો દ્યાવાપૃથિવી એવ ઘૃતેન વ્ય્ ઉનત્તિ તે વ્યુનત્તે ઉપજીવનીયે ભવત ઉપજીવનીયો ભવતિ
4 ય એવં વેદ । એષ તે રુદ્ર ભાગો યં નિરયાચથાસ્ તં જુષસ્વ વિદેર્ ગૌપત્યꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીર્યꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્ મનુઃ પુત્રેભ્યો દાયં વ્યભજત્ સ નાભાનેદિષ્ઠમ્ બ્રહ્મચર્યં વસન્તં નિર્ અભજત્ સ આગચ્છત્ સો ઽબ્રવીત્
કથા મા નિર્ અભાગ્ ઇતિ ન ત્વા નિર્ અભાક્ષમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ અઙ્ગિરસ ઇમે સત્ત્રમ્ આસતે તે
5 સુવર્ગં લોકં ન પ્ર જાનન્તિ તેભ્ય ઇદમ્ બ્રાહ્મણમ્ બ્રૂહિ તે સુવર્ગં લોકમ્ યન્તો ય એષામ્ પશવસ્ તાꣳસ્ તે દાસ્યન્તીતિ તદ્ એભ્યો ઽબ્રવીત્ તે સુવર્ગં લોકં યન્તો ય એષામ્ પશવ આસન્ તાન્ અસ્મા અદદુસ્ તમ્ પશુભિશ્ ચરન્તં યજ્ઞવાસ્તૌ રુદ્ર આગચ્છત્ સો ઽબ્રવીન્ મમ વા ઇમે પશવ ઇત્ય્ અદુર્ વૈ
6 મહ્યમ્ ઇમાન્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ ન વૈ તસ્ય ત ઈશત ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યદ્ યજ્ઞવાસ્તૌ હીયતે મમ વૈ તદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યજ્ઞવાસ્તુ નાભ્યવેત્યમ્ । સો ઽબ્રવીદ્ યજ્ઞે મા ભજાથ તે પશૂન્ નાભિ મꣳસ્ય ઇતિ તસ્મા એતમ્ મન્થિનઃ સꣳસ્રાવમ્ અજુહોત્ તતો વૈ તસ્ય રુદ્રઃ પશૂન્ નાભ્ય્ અમન્યત
યત્રૈતમ્ એવં વિદ્વાન્ મન્થિનઃ સꣳસ્રાવં જુહોતિ ન તત્ર રુદ્રઃ પશૂન્ અભિ મન્યતે ॥
3.1.10 અનુવાક 10 પ્રવૃત્તહોમાદિ મન્ત્રાઃ
1 જુષ્ટો વાચો ભૂયાસં જુષ્ટો વાચસ્ પતયે દેવિ વાક્ । યદ્ વાચો મધુમત્ તસ્મિન્ મા ધાઃ સ્વાહા સરસ્વત્યૈ ॥ ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધય ગાયત્રેણ રથંતરમ્ । બૃહદ્ ગાયત્રવર્તનિ ॥ યસ્ તે દ્રપ્સ સ્કન્દતિ યસ્ તે અꣳશુર્ બાહુચ્યુતો ધિષણયોર્ ઉપસ્થાત્ । અધ્વર્યોર્ વા પરિ યસ્ તે પવિત્રાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોમિ ॥ યો દ્રપ્સો અꣳશુઃ પતિતઃ પૃથિવ્યામ્ પરિવાપાત્

2 પુરોડાશાત્ કરમ્ભાત્ । ધાનાસોમાન્ મન્થિન ઇન્દ્ર શુક્રાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોતિ ॥ યસ્ તે દ્રપ્સો મધુમાꣳ ઇન્દ્રિયાવાન્ત્ સ્વાહાકૃતઃ પુનર્ અપ્યેતિ દેવાન્ । દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ અન્તરિક્ષાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોમિ ॥ અધ્વર્યુર્ વા ઋત્વિજામ્ પ્રથમો યુજ્યતે તેન સ્તોમો યોક્તવ્યઃ । ઇત્ય્ આહુઃ । વાગ્ અગ્રેગા અગ્ર એત્વ્ ઋજુગા દેવેભ્યો યશો મયિ દધતી પ્રાણાન્ પશુષુ પ્રજામ્ મયિ
3 ચ યજમાને ચ । ઇત્ય્ આહ વાચમ્ એવ તદ્ યજ્ઞમુખે યુનક્તિ વાસ્તુ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ ગ્રહાન્ ગૃહીત્વા બહિષ્પવમાનꣳ સર્પન્તિ પરાઞ્ચો હિ યન્તિ પરાચીભિઃ સ્તુવતે વૈષ્ણવ્યર્ચા પુનર્ એત્યોપ તિષ્ઠતે યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞમ્ એવાકર્ વિષ્ણો ત્વં નો અન્તમઃ શર્મ યચ્છ સહન્ત્ય । પ્ર તે ધારા મધુશ્ચુત ઉત્સં દુહ્રત અક્ષિતમ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ એવાસ્ય શયાનસ્યોપશુષ્યતિ તદ્ એવાસ્યૈતેનાઽઽ પ્યાયયતિ ॥
3.1.11 અનુવાક 11 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 અગ્નિના રયિમ્ અશ્નવત્ પોષમ્ એવ દિવેદિવે । યશસં વીરવત્તમમ્ ॥ ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞો નૃવત્સખા સદમ્ ઇદ્ અપ્રમૃષ્યઃ । ઇડાવાꣳ એષો અસુર પ્રજાવાન્ દીર્ઘો રયિઃ પૃથુબુધ્નઃ સભાવાન્ ॥ આ પ્યાયસ્વ સં તે ॥ ઇહ ત્વષ્ટારમ્ અગ્રિયં વિશ્વરૂપમ્ ઉપ હ્વયે । અસ્માકમ્ અસ્તુ કેવલઃ ॥ તન્ નસ્ તુરીપમ્ અધ પોષયિત્નુ દેવ ત્વષ્ટર્ વિ રરાણઃ સ્યસ્વ । યતો વીરઃ
2 કર્મણ્યઃ સુદક્ષો યુક્તગ્રાવા જાયતે દેવકામઃ ॥ શિવસ્ ત્વષ્ટર્ ઇહા ગહિ વિભુઃ પોષ ઉત ત્મના । યજ્ઞેયજ્ઞે ન ઉદ્ અવ ॥ પિશંગરૂપઃ સુભરો વયોધાઃ શ્રુષ્ટી વીરો જાયતે દેવકામઃ । પ્રજાં ત્વષ્ટા વિ ષ્યતુ નાભિમ્ અસ્મે અથા દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ ॥ પ્ર ણો દેવી । આ નો દિવઃ ॥ પીપિવાꣳસꣳ સરસ્વત સ્તનં યો વિશ્વદર્શતઃ । ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્ ॥
3 યે તે સરસ્વ ઊર્મયો મધુમન્તો ઘૃતશ્ચુતઃ । તેષાં તે સુમ્નમ્ ઈમહે ॥ યસ્ય વ્રતમ્ પશવો યન્તિ સર્વે યસ્ય વ્રતમ્ ઉપતિષ્ઠન્ત આપઃ । યસ્ય વ્રતે પુષ્ટિપતિર્ નિવિષ્ટસ્ તꣳ સરસ્વન્તમ્ અવસે હુવેમ ॥ દિવ્યꣳ સુપર્ણં વયસમ્ બૃહન્તમ્ અપાં ગર્ભં વૃષભમ્ ઓષધીનામ્ । અભીપતો વૃષ્ટ્યા તર્પયન્તં તꣳ સરસ્વન્તમ્ અવસે હુવેમ ॥ સિનીવાલિ પૃથુષ્ટુકે યા દેવાનામ્ અસિ સ્વસા । જુષસ્વ હવ્ય
4 માહુતમ્ પ્રજાં દેવિ દિદિડ્ઢિ નઃ ॥ યા સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિઃ સુષૂમા બહુસૂવરી । તસ્યૈ વિશ્પત્નિયૈ હવિઃ સિનીવાલ્યૈ જુહોતન ॥ ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ । ઇન્દ્રં નરઃ ॥ અસિતવર્ણા હરયઃ સુપર્ણા મિહો વસાના દિવમ્ ઉત્ પતન્તિ । ત આઽવવૃત્રન્ત્ સદનાનિ કૃત્વાઽઽદ્ ઇત્ પૃથિવી ઘૃતૈર્ વ્ય્ ઉદ્યતે ॥ હિરણ્યકેશો રજસો વિસારે ઽહિર્ ધુનિર્ વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ । શુચિભ્રાજા ઉષસઃ
5 નવેદા યશસ્વતીર્ અપસ્યુવો ન સત્યાઃ ॥ આ તે સુપર્ણા અમિનન્ત એવૈઃ કૃષ્ણો નોનાવ વૃષભો યદીદમ્ । શિવાભિર્ ન સ્મયમાનાભિર્ આગાત્ પતન્તિ મિહ સ્તનયન્ત્ય્ અભ્રા ॥ વાશ્રેવ વિદ્યુન્ મિમાતિ વત્સં ન માતા સિષક્તિ । યદ્ એષાં વૃષ્ટિર્ અસર્જિ ॥ પર્વતશ્ ચિન્ મહિ વૃદ્ધો બિભાય દિવશ્ ચિત્ સાનુ રેજત સ્વને વઃ । યત્ ક્રીડથ મરુતઃ
6 ઋષ્ટિમન્ત આપ ઇવ સધ્રિયઞ્ચો ધવધ્વે ॥ અભિ ક્રન્દ સ્તનય ગર્ભમ્ આ ધા ઉદન્વતા પરિ દીયા રથેન । દૃતિꣳ સુ કર્ષ વિષિતં ન્યઞ્ચꣳ સમા ભવન્તૂદ્વતા નિપાદાઃ ॥ ત્વં ત્યા ચિદ્ અચ્યુતાગ્ને પશુર્ ન યવસે । ધામા હ યત્ તે અજર વના વૃશ્ચન્તિ શિક્વસઃ ॥ અગ્ને ભૂરીણિ તવ જાતવેદો દેવ સ્વધાવો ઽમૃતસ્ય ધામ । યાશ્ ચ
7 માયા માયિનાં વિશ્વમિન્વ ત્વે પૂર્વીઃ સંદધુઃ પૃષ્ટબન્ધો ॥ દિવો નો વૃષ્ટિમ્ મરુતો રરીધ્વમ્ પ્ર પિન્વત વૃષ્ણો અશ્વસ્ય ધારાઃ । અર્વાઙ્ એતેન સ્તનયિત્નુનેહ્ય્ અપો નિષિઞ્ચન્ન્ અસુરઃ પિતા નઃ ॥ પિન્વન્ત્ય્ અપો મરુતઃ સુદાનવઃ પયો ઘૃતવદ્ વિદથેષ્વ્ આભુવઃ । અત્યં ન મિહે વિ નયન્તિ વાજિનમ્ ઉત્સં દુહન્તિ સ્તનયન્તમ્ અક્ષિતમ્ ॥ ઉદપ્રુતો મરુતસ્ તાꣳ ઇયર્ત વૃષ્ટિમ્
8 યે વિશ્વે મરુતો જુનન્તિ । ક્રોશાતિ ગર્દા કન્યેવ તુન્ના પેરું તુઞ્જાના પત્યેવ જાયા ॥ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી મધુના સમ્ ઉક્ષત પયસ્વતીઃ કૃણુતાપ ઓષધીઃ । ઊર્જં ચ તત્ર સુમતિં ચ પિન્વથ યત્રા નરો મરુતઃ સિઞ્ચથા મધુ ॥ ઉદ્ ઉ ત્યમ્ । ચિત્રમ્ ॥ ઔર્વભૃગુવચ્ છુચિમ્ અપ્નવાનવદ્ આ હુવે । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥ આ સવꣳ સવિતુર્ યથા ભગસ્યેવ ભુજિꣳ હુવે । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥ હુવે વાતસ્વનં કવિમ્ પર્જન્યક્રન્દ્યꣳ સહઃ । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥
3.1.1 અનુવાક

દીક્ષિતવાદઃ

પ્રજાપતિર્ અકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ
સ તપો ઽતપ્યત સ સર્પાન્ અસૃજત
સો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ
સ દ્વિતીયમ્ અતપ્યત સ વયાꣳસ્ય્ અસૃજત
સો ઽકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ
સ તૃતીયમ્ અતપ્યત સ એતં દીક્ષિતવાદમ્ અપશ્યત્ તમ્ અવદત્ તતો વૈ સ પ્રજા અસૃજત
યત્ તપસ્ તપ્ત્વા દીક્ષિતવાદં વદતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ

સૃજતે
યદ્ વૈ દીક્ષિતો ઽમેધ્યમ્ પશ્યત્ય્ અપાસ્માદ્ દીક્ષા ક્રામતિ નીલમ્ અસ્ય હરો વ્ય્ એતિ ।
અબદ્ધમ્ મનો દરિદ્રં ચક્ષુઃ સૂર્યો જ્યોતિષાꣳ શ્રેષ્ઠો દીક્ષે મા મા હાસીઃ ।
ઇત્ય્ આહ
નાસ્માદ્ દીક્ષાપ ક્રામતિ નાસ્ય નીલં ન હરો વ્ય્ એતિ
યદ્ વૈ દીક્ષિતમ્ અભિવર્ષતિ દિવ્યા આપો ઽશાન્તા ઓજો બલં દીક્ષામ્

તપો ઽસ્ય નિર્ ઘ્નન્તિ ।
ઉન્દતીર્ બલં ધત્તૌજો ધત્ત બલં ધત્ત મા મે દીક્ષામ્ મા તપો નિર્ વધિષ્ટ ।
ઇત્ય્ આહ ।
એતદ્ એવ સર્વમ્ આત્મન્ ધત્તે
નાસ્યૌજો બલં ન દીક્ષાં ન તપો નિર્ ઘ્નન્તિ ।
અગ્નિર્ વૈ દીક્ષિતસ્ય દેવતા
સો ઽસ્માદ્ એતર્હિ તિર ઇવ યર્હિ યાતિ તમ્ ઈશ્વરꣳ રક્ષાꣳસિ હન્તોઃ

ભદ્રાદ્ અભિ શ્રેયઃ પ્રેહિ બૃહસ્પતિઃ પુરએતા તે અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિસ્ તમ્ એવાન્વારભતે સ એનꣳ સમ્ પારયતિ ।
એદમ્ અગન્મ દેવયજનમ્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ
દેવયજનꣳ હ્ય્ એષ પૃથિવ્યા આગચ્છતિ યો યજતે
વિશ્વે દેવા યદ્ અજુષન્ત પૂર્વ ઇત્ય્ આહ વિશ્વે હ્ય્ એતદ્ દેવા જોષયન્તે યદ્ બ્રાહ્મણા ઋક્સામાભ્યાં યજુષા સંતરન્ત ઇત્ય્ આહ ।
ઋક્સામાભ્યાꣳ હ્ય્ એષ યજુષા સંતરતિ યો યજતે
રાયસ્ પોષેણ સમ્ ઇષા મદેમેત્ય્ આહાઽઽશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
3.1.2 અનુવાક

સોમોપસ્થાનાદિ

એષ તે ગાયત્રો ભાગ ઇતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ ।
એષ તે ત્રૈષ્ટુભો જાગતો ભાગ ઇતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ ।
છન્દોમાનાꣳ સામ્રાજ્યં ગચ્છેતિ મે સોમાય બ્રૂતાત્ ।
યો વૈ સોમꣳ રાજાનꣳ સામ્રાજ્યં લોકં ગમયિત્વા ક્રીણાતિ ગચ્છતિ સ્વાનાꣳ સામ્રાજ્યં છન્દાꣳસિ ખલુ વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞઃ સામ્રાજ્યો લોકઃ
પુરસ્તાત્ સોમસ્ય ક્રયાદ્ એવમ્ અભિ મન્ત્રયેત
સામ્રાજ્યમ્ એવ

એનં લોકં ગમયિત્વા ક્રીણાતિ ગચ્છતિ સ્વાનાꣳ સામ્રાજ્યમ્
યો વૈ તાનૂનપ્ત્રસ્ય પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
ન પ્રાશ્નન્તિ ન જુહ્વત્ય્ અથ ક્વ તાનૂનપ્ત્રમ્ પ્રતિ તિષ્ઠતીતિ પ્રજાપતૌ મનસીતિ બ્રૂયાત્
ત્રિર્ અવ જિઘ્રેત્
પ્રજાપતૌ ત્વા મનસિ જુહોમિ ।
ઇત્ય્ એષા વૈ તાનૂનપ્ત્રસ્ય પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યો

વા અધ્વર્યોઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યતો મન્યેતાનભિક્રમ્ય હોષ્યામીતિ તત્ તિષ્ઠન્ન્ આ શ્રાવયેત્
એષા વા અધ્વર્યોઃ પ્રતિષ્ઠા ય એવં વેદ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યદ્ અભિક્રમ્ય જુહુયાત્ પ્રતિષ્ઠાયા ઇયાત્ તસ્માત્ સમાનત્ર તિષ્ઠતા હોતવ્યમ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
યો વા અધ્વર્યોઃ સ્વં વેદ સ્વવાન્ એવ ભવતિ
સ્રુગ્ વા અસ્ય સ્વં વાયવ્યમ્ અસ્ય

સ્વં ચમસો ઽસ્ય સ્વં યદ્ વાયવ્યં વા ચમસં વાનન્વારભ્યાશ્રાવયેત્ સ્વાદ્ ઇયાત્ તસ્માદ્ અન્વારભ્યાશ્રાવ્યꣳ સ્વાદ્ એવ નૈતિ
યો વૈ સોમમ્ અપ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્તોત્રમ્ ઉપાકરોત્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતઃ સોમો ભવત્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતઃ સ્તોમો ઽપ્રતિષ્ઠિતાન્ય્ ઉક્થાન્ય્ અપ્રતિષ્ઠિતો યજમાનો ઽપ્રતિષ્ઠિતો ઽધ્વર્યુઃ ।
વાયવ્યં વૈ સોમસ્ય પ્રતિષ્ઠા ચમસો ઽસ્ય પ્રતિષ્ઠા સોમઃ સ્તોમસ્ય સ્તોમ ઉક્થાનાં ગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમ્ ઉપાકુર્યાત્
પ્રત્ય્ એવ સોમꣳ સ્થાપયતિ પ્રતિ સ્તોમમ્ પ્રત્ય્ ઉક્થાનિ પ્રતિ યજમાનસ્ તિષ્ઠતિ પ્રત્ય્ અધ્વર્યુઃ ॥
3.1.3 અનુવાક

સોમક્રયણીપદાઞ્જનાદિ

યજ્ઞં વા એતત્ સમ્ ભરન્તિ યત્ સોમક્રયણ્યૈ પદમ્ ।
યજ્ઞમુખꣳ હવિર્ધાને
યર્હિ હવિર્ધાને પ્રાચી પ્રવર્તયેયુસ્ તર્હિ તેનાક્ષમ્ ઉપાઞ્જ્યાત્ ।
યજ્ઞમુખ એવ યજ્ઞમ્ અનુ સં તનોતિ
પ્રાઞ્ચમ્ અગ્નિમ્ પ્ર હરન્ત્ય્ ઉત્ પત્નીમ્ આ નયન્ત્ય્ અન્વ્ અનાꣳસિ પ્ર વર્તયન્તિ ।
અથ વા અસ્યૈષ ધિષ્ણિયો હીયતે સો ઽનુ ધ્યાયતિ સ ઈશ્વરો રુદ્રો ભૂત્વા

પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્ય શમયિતોઃ ।
યર્હિ પશુમ્ આપ્રીતમ્ ઉદઞ્ચં નયન્તિ તર્હિ તસ્ય પશુશ્રપણꣳ હરેત્ તેનૈવૈનમ્ ભાગિનં કરોતિ
યજમાનો વા આહવનીયઃ ।
યજમાનં વા એતદ્ વિ કર્ષન્તે યદ્ આહવનીયાત્ પશુશ્રપણꣳ હરન્તિ
સ વૈવ સ્યાન્ નિર્મન્થ્યં વા કુર્યાદ્ યજમાનસ્ય સાત્મત્વાય
યદિ પશોર્ અવદાનં નશ્યેદ્ આજ્યસ્ય પ્રત્યાખ્યાયમ્ અવ દ્યેત્
સૈવ તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ।
યે પશું વિમથ્નીરન્ યસ્ તાન્ કામયેત ।
આર્તિમ્ આર્છેયુર્ ઇતિ કુવિદ્ અઙ્ગેતિ નમોવૃક્તિવત્યર્ચાઽઽગ્નીધ્રે જુહુયાત્ ।
નમોવૃક્તિમ્ એવૈષાં વૃઙ્ક્તે તાજગ્ આર્તિમ્ આર્છન્તિ ॥
3.1.4 અનુવાક

પશૂપાકરણાદિ મન્ત્રાઃ

પ્રજાપતેર્ જાયમાનાઃ પ્રજા જાતાશ્ ચ યા ઇમાઃ । તસ્મૈ પ્રતિ પ્ર વેદય ચિકિત્વાꣳ અનુ મન્યતામ્ ॥
ઇમમ્ પશુમ્ પશુપતે તે અદ્ય બધ્નામ્ય્ અગ્ને સુકૃતસ્ય મધ્યે । અનુ મન્યસ્વ સુયજા યજામ જુષ્ટં દેવાનામ્ ઇદમ્ અસ્તુ હવ્યમ્ ॥
પ્રજાનન્તઃ પ્રતિ ગૃહ્ણન્તિ પૂર્વે પ્રાણમ્ અઙ્ગેભ્યઃ પર્ય્ આચરન્તમ્ । સુવર્ગં યાહિ પથિભિર્ દેવયાનૈર્ ઓષધીષુ પ્રતિ તિષ્ઠા શરીરૈઃ ॥
યેષામ્ ઈશે

પશુપતિઃ પશૂનાં ચતુષ્પદામ્ ઉત ચ દ્વિપદામ્ । નિષ્ક્રીતો ઽયં યજ્ઞિયમ્ ભાગમ્ એતુ રાયસ્ પોષા યજમાનસ્ય સન્તુ ॥
યે બધ્યમાનમ્ અનુ બધ્યમાના અભ્યેક્ષન્ત મનસા ચક્ષુષા ચ । અગ્નિસ્ તાꣳ અગ્રે પ્ર મુમોક્તુ દેવઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ॥
ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપા વિરૂપાઃ સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । વાયુસ્ તાꣳ અગ્રે પ્ર મુમોક્તુ દેવઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ॥
પ્રમુઞ્ચમાનાઃ

ભુવનસ્ય રેતો ગાતું ધત્ત યજમાનાય દેવાઃ । ઉપાકૃતꣳ શશમાનં યદ્ અસ્થાજ્ જીવં દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ ॥
નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુના યજ્ઞો દેવેભિઃ સહ દેવયાનઃ । જીવં દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
યત્ પશુર્ માયુમ્ અકૃતોરો વા પદ્ભિર્ આહતે । અગ્નિર્ મા તસ્માદ્ એનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વ્ અꣳહસઃ ॥
શમિતાર ઉપેતન યજ્ઞમ્

દેવેભિર્ ઇન્વિતમ્ । પાશાત્ પશુમ્ પ્ર મુઞ્ચત બન્ધાદ્ યજ્ઞપતિમ્ પરિ ॥
અદિતિઃ પાશમ્ પ્ર મુમોક્ત્વ્ એતં નમઃ પશુભ્યઃ પશુપતયે કરોમિ । અરાતીયન્તમ્ અધરં કૃણોમિ યં દ્વિષ્મસ્ તસ્મિન્ પ્રતિ મુઞ્ચામિ પાશમ્ ॥
ત્વામ્ ઉ તે દધિરે હવ્યવાહꣳ શૃતંકર્તારમ્ ઉત યજ્ઞિયં ચ । અગ્ને સદક્ષઃ સતનુર્ હિ ભૂત્વાથ હવ્યા જાતવેદો જુષસ્વ ॥
જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાન્ ત્વꣳ હિ હોતા પ્રથમો બભૂથ । ઘૃતેન ત્વં તનુવો વર્ધયસ્વ સ્વાહાકૃતꣳ હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ ॥
સ્વાહા દેવેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા ॥
3.1.5 અનુવાક

પશૂપાકરણાદિ મન્ત્રબ્રાહ્મણમ્

પ્રાજાપત્યા વૈ પશવસ્ તેષાꣳ રુદ્રો ઽધિપતિઃ ।
યદ્ એતાભ્યામ્ ઉપાકરોતિ તાભ્યામ્ એવૈનમ્ પ્રતિપ્રોચ્યા લભત આત્મનો ઽનાવ્રસ્કાય
દ્વાભ્યામ્ ઉપાકરોતિ
દ્વિપાદ્ યજમાનઃ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઉપાકૃત્ય પઞ્ચ જુહોતિ
પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
મૃત્યવે વા એષ નીયતે યત્ પશુસ્
તં યદ્ અન્વારભેત પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્ ।
નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુનેત્ય્ આહ વ્યાવૃત્ત્યૈ

યત્ પશુર્ માયુમ્ અકૃતેતિ જુહોતિ શાન્ત્યૈ
શમિતાર ઉપેતનેત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
વપાયાં વા આહ્રિયમાણાયામ્ અગ્નેર્ મેધો ઽપ ક્રામતિ
ત્વામ્ ઉ તે દધિરે હવ્યવાહમ્ ઇતિ વપામ્ અભિ જુહોતિ ।
અગ્નેર્ એવ મેધમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અથો શૃતત્વાય
પુરસ્તાત્સ્વાહાકૃતયો વા અન્યે દેવા ઉપરિષ્ટાત્સ્વાહાકૃતયો ઽન્યે
સ્વાહા દેવેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહેત્ય્ અભિતો વપાં જુહોતિ
તાન્ એવોભયાન્ પ્રીણાતિ ॥
3.1.6 અનુવાક

આગ્નીધ્રાદ્યભિમર્શનમ્

યો વા અયથાદેવતં યજ્ઞમ્ ઉપચરત્ય્ આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે પાપીયાન્ ભવતિ યો યથાદેવતં ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ ।
આગ્નેય્યર્ચાગ્નીધ્રમ્ અભિ મૃશેદ્ વૈષ્ણવ્યા હવિર્ધાનમ્ આગ્નેય્યા સ્રુચો વાયવ્યયા વાયવ્યાન્ય્ ઐન્દ્રિયા સદો યથાદેવતમ્ એવ યજ્ઞમ્ ઉપ ચરતિ ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે વસીયાન્ ભવતિ
યુનજ્મિ તે પૃથિવીં જ્યોતિષા સહ યુનજ્મિ વાયુમ્ અન્તરિક્ષેણ

તે સહ યુનજ્મિ વાચꣳ સહ સૂર્યેણ તે યુનજ્મિ તિસ્રો વિપૃચઃ સૂર્યસ્ય તે
અગ્નિર્ દેવતા ગાયત્રી છન્દ ઉપાꣳશોઃ પાત્રમ્ અસિ સોમો દેવતા ત્રિષ્ટુપ્ છન્દો ઽન્તર્યામસ્ય પાત્રમ્ અસીન્દ્રો દેવતા જગતી છન્દ ઇન્દ્રવાયુવોઃ પાત્રમ્ અસિ બૃહસ્પતિર્ દેવતાનુષ્ટુપ્ છન્દો મિત્રાવરુણયોઃ પાત્રમ્ અસ્ય્ અશ્વિનૌ દેવતા પઙ્ક્તિશ્ છન્દો ઽશ્વિનોઃ પાત્રમ્ અસિ સૂર્યો દેવતા બૃહતી

છન્દઃ શુક્રસ્ય પાત્રમ્ અસિ ચન્દ્રમા દેવતા સતોબૃહતી છન્દો મન્થિનઃ પાત્રમ્ અસિ વિશ્વે દેવા દેવતોષ્ણિહા છન્દ આગ્રયણસ્ય પાત્રમ્ અસીન્દ્રો દેવતા કકુચ્ છન્દ ઉક્થાનામ્ પાત્રમ્ અસિ પૃથિવી દેવતા વિરાટ્ છન્દો ધ્રુવસ્ય પાત્રમ્ અસિ ॥
3.1.7 અનુવાક

મત્સરિણોર્યજમાનયોઃ નૈમિત્તિકઃ પ્રયોગઃ

ઇષ્ટર્ગો વા અધ્વર્યુર્ યજમાનસ્યેષ્ટર્ગઃ ખલુ વૈ પૂર્વો ઽર્ષ્ટુઃ ક્ષીયતે ।
આસન્યાન્ મા મન્ત્રાત્ પાહિ કસ્યાશ્ ચિદ્ અભિશસ્ત્યાઃ ।
ઇતિ પુરા પ્રાતરનુવાકાજ્ જુહુયાદ્ આત્મન એવ તદ્ અધ્વર્યુઃ પુરસ્તાચ્ છર્મ નહ્યતે ઽનાર્ત્યૈ
સંવેશાય ત્વોપવેશાય ત્વા ગાયત્રિયાસ્ ત્રિષ્ટુભો જગત્યા અભિભૂત્યૈ સ્વાહા
પ્રાણાપાનૌ મૃત્યોર્ મા પાતમ્ પ્રાણાપાનૌ મા મા હાસિષ્ટં દેવતાસુ વા એતે પ્રાણાપાનયોઃ

વ્યાયચ્છન્તે યેષાꣳ સોમઃ સમૃચ્છતે
સંવેશાય ત્વોપવેશાય ત્વા ।
ઇત્ય્ આહ છન્દાꣳસિ વૈ સંવેશ ઉપવેશશ્ છન્દોભિર્ એવાસ્ય છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે
પ્રેતિવન્ત્ય્ આજ્યાનિ ભવન્ત્ય્ અભિજિત્યૈ મરુત્વતીઃ પ્રતિપદો વિજિત્યૈ ।
ઉભે બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ ।
ઇયં વાવ રથંતરમ્ અસૌ બૃહદ્ આભ્યામ્ એવૈનમ્ અન્તર્ એતિ ।
અદ્ય વાવ રથંતરꣳ શ્વો બૃહદ્ અદ્યાશ્વાદ્ એવૈનમ્ અન્તર્ એતિ
ભૂતમ્

વાવ રથંતરમ્ ભવિષ્યદ્ બૃહદ્ ભૂતાશ્ ચૈવૈનમ્ ભવિષ્યતશ્ ચાન્તર્ એતિ
પરિમિતં વાવ રથંતરમ્ અપરિમિતમ્ બૃહત્ પરિમિતાચ્ ચૈવૈનમ્ અપરિમિતાચ્ ચાન્તર્ એતિ
વિશ્વામિત્રજમદગ્ની વસિષ્ઠેનાસ્પર્ધેતાꣳ સ એતજ્ જમદગ્નિર્ વિહવ્યમ્ અપશ્યત્ તેન વૈ સ વસિષ્ઠસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવૃઙ્ક્ત
યદ્ વિહવ્યꣳ શસ્યત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તદ્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
યસ્ય ભૂયાꣳસો યજ્ઞક્રતવ ઇત્ય્ આહુઃ
સ દેવતા વૃઙ્ક્ત ઇતિ
યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમઃ સોમઃ પરસ્તાત્ સ્યાદ્ ઉક્થ્યં કુર્વીત યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ સ્યાદ્ અતિરાત્રં કુર્વીત યજ્ઞક્રતુભિર્ એવાસ્ય દેવતા વૃઙ્ક્તે વસીયાન્ ભવતિ ॥
ટિપ્પણી- આ નો ભદ્રાઃ (ઋ. ૧.૮૯.૧) ઇત્યેતન્નિત્યપ્રયોગે વૈશ્વદેવશસ્ત્રગતં સૂક્તં, તસ્ય સ્થાને મમાગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વસ્તુ(તૈ.સં. ૪.૭.૧૪) ઇત્યેતત્ સૂક્તં માત્સર્યગ્રસ્તઃ પ્રયુઞ્જીત - સાયણભાષ્ય
3.1.8 અનુવાક

ઉપાંશુગ્રહાર્થો અભિષવઃ

નિગ્રાભ્યા સ્થ દેવશ્રુત આયુર્ મે તર્પયત પ્રાણમ્ મે તર્પયતાપાનમ્ મે તર્પયત વ્યાનમ્ મે તર્પયત ચક્ષુર્ મે તર્પયત શ્રોત્રમ્ મે તર્પયત મનો મે તર્પયત વાચમ્ મે તર્પયતાત્માનમ્ મે તર્પયતાઙ્ગાનિ મે તર્પયત પ્રજામ્ મે તર્પયત પશૂન્ મે તર્પયત ગૃહાન્ મે તર્પયત ગણાન્ મે તર્પયત સર્વગણમ્ મા તર્પયત તર્પયત મા

ગણા મે મા વિ તૃષન્ ।
ઓષધયો વૈ સોમસ્ય વિશો વિશઃ ખલુ વૈ રાજ્ઞઃ પ્રદાતોર્ ઈશ્વરા ઐન્દ્રઃ સોમઃ ।
અવીવૃધં વો મનસા સુજાતા ઋતપ્રજાતા ભગ ઇદ્ વઃ સ્યામ । ઇન્દ્રેણ દેવીર્ વીરુધઃ સંવિદાના અનુ મન્યન્તાꣳ સવનાય સોમમ્
ઇત્ય્ આહૌષધીભ્ય એવૈનꣳ સ્વાયૈ વિશઃ સ્વાયૈ દેવતાયૈ નિર્યાચ્યાભિ ષુણોતિ
યો વૈ સોમસ્યાભિષૂયમાણસ્ય

પ્રથમો ઽꣳશુ સ્કન્દતિ સ ઈશ્વર ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્ય નિર્હન્તોસ્ તમ્ અભિ મન્ત્રયેત ।
આ માસ્કાન્ત્ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્ પોષેણેન્દ્રિયમ્ મે વીર્યમ્ મા નિર્ વધીઃ ।
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્ત ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્ય પ્રજાયૈ પશૂનામ્ અનિર્ઘાતાય
દ્રપ્સશ્ ચસ્કન્દ પૃથિવીમ્ અનુ દ્યામ્ ઇમં ચ યોનિમ્ અનુ યશ્ ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં યોનિમ્ અનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્ય્ અનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
3.1.9 અનુવાક

સવનાહુત્યાદિ મન્ત્રાઃ

યો વૈ દેવાન્ દેવયશસેનાર્પયતિ મનુષ્યાન્ મનુષ્યયશસેન દેવયશસ્ય્ એવ દેવેષુ ભવતિ મનુષ્યયશસી મનુષ્યેષુ
યાન્ પ્રાચીનમ્ આગ્રયણાદ્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તાન્ ઉપાꣳશુ ગૃહ્ણીયાદ્ યાન્ ઊર્ધ્વાꣳસ્ તાન્ ઉપબ્દિમતો દેવાન્ એવ તદ્ દેવયશસેનાર્પયતિ મનુષ્યાન્ મનુષ્યયશસેન દેવયશસ્ય્ એવ દેવેષુ ભવતિ મનુષ્યયશસી મનુષ્યેષુ ।
અગ્નિઃ પ્રાતઃસવને પાત્વ્ અસ્માન્ વૈશ્વાનરો મહિના વિશ્વશમ્ભૂઃ । સ નઃ પાવકો દ્રવિણં દધાતુ

આયુષ્મન્તઃ સહભક્ષાઃ સ્યામ ॥
વિશ્વે દેવા મરુત ઇન્દ્રો અસ્માન્ અસ્મિન્ દ્વિતીયે સવને ન જહ્યુઃ । આયુષ્મન્તઃ પ્રિયમ્ એષાં વદન્તો વયં દેવાનાꣳ સુમતૌ સ્યામ ॥
ઇદં ત્રિતીયꣳ સવનં કવીનામ્ ઋતેન યે ચમસમ્ ઐરયન્ત । તે સૌધન્વનાઃ સુવર્ આનશાનાઃ સ્વિષ્ટિં નો અભિ વસીયો નયન્તુ ॥
આયતનવતીર્ વા અન્યા આહુતયો હૂયન્તે ઽનાયતના અન્યાઃ ।
યા આઘારવતીસ્ તા આયતનવતીર્ યાઃ

સૌમ્યાસ્ તા અનાયતના ઐન્દ્રવાયવમ્ આદાયાઘારમ્ આ ઘારયેત્ ।
અધ્વરો યજ્ઞો ઽયમ્ અસ્તુ દેવા ઓષધીભ્યઃ પશવે નો જનાય વિશ્વસ્મૈ ભૂતાયાધ્વરો ઽસિ સ પિન્વસ્વ ઘૃતવદ્ દેવ સોમ ।
ઇતિ
સૌમ્યા એવ તદ્ આહુતીર્ આયતનવતીઃ કરોત્ય્ આયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ ।
અથો દ્યાવાપૃથિવી એવ ઘૃતેન વ્ય્ ઉનત્તિ
તે વ્યુનત્તે ઉપજીવનીયે ભવત ઉપજીવનીયો ભવતિ

ય એવં વેદ ।
એષ તે રુદ્ર ભાગો યં નિરયાચથાસ્ તં જુષસ્વ વિદેર્ ગૌપત્યꣳ રાયસ્ પોષꣳ સુવીર્યꣳ સંવત્સરીણાꣳ સ્વસ્તિમ્
મનુઃ પુત્રેભ્યો દાયં વ્યભજત્ સ નાભાનેદિષ્ઠમ્ બ્રહ્મચર્યં વસન્તં નિર્ અભજત્ સ આગચ્છત્ સો ઽબ્રવીત્
કથા મા નિર્ અભાગ્ ઇતિ
ન ત્વા નિર્ અભાક્ષમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ અઙ્ગિરસ ઇમે સત્ત્રમ્ આસતે તે

સુવર્ગં લોકં ન પ્ર જાનન્તિ તેભ્ય ઇદમ્ બ્રાહ્મણમ્ બ્રૂહિ તે સુવર્ગં લોકમ્ યન્તો ય એષામ્ પશવસ્ તાꣳસ્ તે દાસ્યન્તીતિ
તદ્ એભ્યો ઽબ્રવીત્ તે સુવર્ગં લોકં યન્તો ય એષામ્ પશવ આસન્ તાન્ અસ્મા અદદુસ્
તમ્ પશુભિશ્ ચરન્તં યજ્ઞવાસ્તૌ રુદ્ર આગચ્છત્ સો ઽબ્રવીન્ મમ વા ઇમે પશવ ઇત્ય્ અદુર્ વૈ

મહ્યમ્ ઇમાન્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ ન વૈ તસ્ય ત ઈશત ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યદ્ યજ્ઞવાસ્તૌ હીયતે મમ વૈ તદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યજ્ઞવાસ્તુ નાભ્યવેત્યમ્ ।
સો ઽબ્રવીદ્ યજ્ઞે મા ભજાથ તે પશૂન્ નાભિ મꣳસ્ય ઇતિ
તસ્મા એતમ્ મન્થિનઃ સꣳસ્રાવમ્ અજુહોત્ તતો વૈ તસ્ય રુદ્રઃ પશૂન્ નાભ્ય્ અમન્યત
યત્રૈતમ્ એવં વિદ્વાન્ મન્થિનઃ સꣳસ્રાવં જુહોતિ ન તત્ર રુદ્રઃ પશૂન્ અભિ મન્યતે ॥
3.1.10 અનુવાક

પ્રવૃત્તહોમાદિ મન્ત્રાઃ

જુષ્ટો વાચો ભૂયાસં જુષ્ટો વાચસ્ પતયે દેવિ વાક્ । યદ્ વાચો મધુમત્ તસ્મિન્ મા ધાઃ સ્વાહા સરસ્વત્યૈ ॥
ઋચા સ્તોમꣳ સમ્ અર્ધય ગાયત્રેણ રથંતરમ્ । બૃહદ્ ગાયત્રવર્તનિ ॥
યસ્ તે દ્રપ્સ સ્કન્દતિ યસ્ તે અꣳશુર્ બાહુચ્યુતો ધિષણયોર્ ઉપસ્થાત્ । અધ્વર્યોર્ વા પરિ યસ્ તે પવિત્રાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોમિ ॥
યો દ્રપ્સો અꣳશુઃ પતિતઃ પૃથિવ્યામ્ પરિવાપાત્

પુરોડાશાત્ કરમ્ભાત્ । ધાનાસોમાન્ મન્થિન ઇન્દ્ર શુક્રાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોતિ ॥
યસ્ તે દ્રપ્સો મધુમાꣳ ઇન્દ્રિયાવાન્ત્ સ્વાહાકૃતઃ પુનર્ અપ્યેતિ દેવાન્ । દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ અન્તરિક્ષાત્ સ્વાહાકૃતમ્ ઇન્દ્રાય તં જુહોમિ ॥
અધ્વર્યુર્ વા ઋત્વિજામ્ પ્રથમો યુજ્યતે તેન સ્તોમો યોક્તવ્યઃ ।
ઇત્ય્ આહુઃ ।
વાગ્ અગ્રેગા અગ્ર એત્વ્ ઋજુગા દેવેભ્યો યશો મયિ દધતી પ્રાણાન્ પશુષુ પ્રજામ્ મયિ

ચ યજમાને ચ ।
ઇત્ય્ આહ વાચમ્ એવ તદ્ યજ્ઞમુખે યુનક્તિ
વાસ્તુ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ ગ્રહાન્ ગૃહીત્વા બહિષ્પવમાનꣳ સર્પન્તિ
પરાઞ્ચો હિ યન્તિ પરાચીભિઃ સ્તુવતે વૈષ્ણવ્યર્ચા પુનર્ એત્યોપ તિષ્ઠતે યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞમ્ એવાકર્
વિષ્ણો ત્વં નો અન્તમઃ શર્મ યચ્છ સહન્ત્ય । પ્ર તે ધારા મધુશ્ચુત ઉત્સં દુહ્રત અક્ષિતમ્
ઇત્ય્ આહ યદ્ એવાસ્ય શયાનસ્યોપશુષ્યતિ તદ્ એવાસ્યૈતેનાઽઽ પ્યાયયતિ ॥
3.1.11 અનુવાક 11 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

અગ્નિના રયિમ્ અશ્નવત્ પોષમ્ એવ દિવેદિવે । યશસં વીરવત્તમમ્ ॥
ગોમાꣳ અગ્ને ઽવિમાꣳ અશ્વી યજ્ઞો નૃવત્સખા સદમ્ ઇદ્ અપ્રમૃષ્યઃ । ઇડાવાꣳ એષો અસુર પ્રજાવાન્ દીર્ઘો રયિઃ પૃથુબુધ્નઃ સભાવાન્ ॥
આ પ્યાયસ્વ
સં તે ॥
ઇહ ત્વષ્ટારમ્ અગ્રિયં વિશ્વરૂપમ્ ઉપ હ્વયે । અસ્માકમ્ અસ્તુ કેવલઃ ॥
તન્ નસ્ તુરીપમ્ અધ પોષયિત્નુ દેવ ત્વષ્ટર્ વિ રરાણઃ સ્યસ્વ । યતો વીરઃ

કર્મણ્યઃ સુદક્ષો યુક્તગ્રાવા જાયતે દેવકામઃ ॥
શિવસ્ ત્વષ્ટર્ ઇહા ગહિ વિભુઃ પોષ ઉત ત્મના । યજ્ઞેયજ્ઞે ન ઉદ્ અવ ॥
પિશંગરૂપઃ સુભરો વયોધાઃ શ્રુષ્ટી વીરો જાયતે દેવકામઃ । પ્રજાં ત્વષ્ટા વિ ષ્યતુ નાભિમ્ અસ્મે અથા દેવાનામ્ અપ્ય્ એતુ પાથઃ ॥
પ્ર ણો દેવી ।
આ નો દિવઃ ॥
પીપિવાꣳસꣳ સરસ્વત સ્તનં યો વિશ્વદર્શતઃ । ધુક્ષીમહિ પ્રજામ્ ઇષમ્

યે તે સરસ્વ ઊર્મયો મધુમન્તો ઘૃતશ્ચુતઃ । તેષાં તે સુમ્નમ્ ઈમહે ॥
યસ્ય વ્રતમ્ પશવો યન્તિ સર્વે યસ્ય વ્રતમ્ ઉપતિષ્ઠન્ત આપઃ । યસ્ય વ્રતે પુષ્ટિપતિર્ નિવિષ્ટસ્ તꣳ સરસ્વન્તમ્ અવસે હુવેમ ॥
દિવ્યꣳ સુપર્ણં વયસમ્ બૃહન્તમ્ અપાં ગર્ભં વૃષભમ્ ઓષધીનામ્ । અભીપતો વૃષ્ટ્યા તર્પયન્તં તꣳ સરસ્વન્તમ્ અવસે હુવેમ ॥
સિનીવાલિ પૃથુષ્ટુકે યા દેવાનામ્ અસિ સ્વસા । જુષસ્વ હવ્ય

માહુતમ્ પ્રજાં દેવિ દિદિડ્ઢિ નઃ ॥
યા સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિઃ સુષૂમા બહુસૂવરી । તસ્યૈ વિશ્પત્નિયૈ હવિઃ સિનીવાલ્યૈ જુહોતન ॥
ઇન્દ્રં વો વિશ્વતસ્ પરિ ।
ઇન્દ્રં નરઃ ॥
અસિતવર્ણા હરયઃ સુપર્ણા મિહો વસાના દિવમ્ ઉત્ પતન્તિ । ત આઽવવૃત્રન્ત્ સદનાનિ કૃત્વાઽઽદ્ ઇત્ પૃથિવી ઘૃતૈર્ વ્ય્ ઉદ્યતે ॥
હિરણ્યકેશો રજસો વિસારે ઽહિર્ ધુનિર્ વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ । શુચિભ્રાજા ઉષસઃ

નવેદા યશસ્વતીર્ અપસ્યુવો ન સત્યાઃ ॥
આ તે સુપર્ણા અમિનન્ત એવૈઃ કૃષ્ણો નોનાવ વૃષભો યદીદમ્ । શિવાભિર્ ન સ્મયમાનાભિર્ આગાત્ પતન્તિ મિહ સ્તનયન્ત્ય્ અભ્રા ॥
વાશ્રેવ વિદ્યુન્ મિમાતિ વત્સં ન માતા સિષક્તિ । યદ્ એષાં વૃષ્ટિર્ અસર્જિ ॥
પર્વતશ્ ચિન્ મહિ વૃદ્ધો બિભાય દિવશ્ ચિત્ સાનુ રેજત સ્વને વઃ । યત્ ક્રીડથ મરુતઃ

ઋષ્ટિમન્ત આપ ઇવ સધ્રિયઞ્ચો ધવધ્વે ॥
અભિ ક્રન્દ સ્તનય ગર્ભમ્ આ ધા ઉદન્વતા પરિ દીયા રથેન । દૃતિꣳ સુ કર્ષ વિષિતં ન્યઞ્ચꣳ સમા ભવન્તૂદ્વતા નિપાદાઃ ॥
ત્વં ત્યા ચિદ્ અચ્યુતાગ્ને પશુર્ ન યવસે । ધામા હ યત્ તે અજર વના વૃશ્ચન્તિ શિક્વસઃ ॥
અગ્ને ભૂરીણિ તવ જાતવેદો દેવ સ્વધાવો ઽમૃતસ્ય ધામ । યાશ્ ચ

માયા માયિનાં વિશ્વમિન્વ ત્વે પૂર્વીઃ સંદધુઃ પૃષ્ટબન્ધો ॥
દિવો નો વૃષ્ટિમ્ મરુતો રરીધ્વમ્ પ્ર પિન્વત વૃષ્ણો અશ્વસ્ય ધારાઃ । અર્વાઙ્ એતેન સ્તનયિત્નુનેહ્ય્ અપો નિષિઞ્ચન્ન્ અસુરઃ પિતા નઃ ॥
પિન્વન્ત્ય્ અપો મરુતઃ સુદાનવઃ પયો ઘૃતવદ્ વિદથેષ્વ્ આભુવઃ । અત્યં ન મિહે વિ નયન્તિ વાજિનમ્ ઉત્સં દુહન્તિ સ્તનયન્તમ્ અક્ષિતમ્ ॥
ઉદપ્રુતો મરુતસ્ તાꣳ ઇયર્ત વૃષ્ટિમ્

યે વિશ્વે મરુતો જુનન્તિ । ક્રોશાતિ ગર્દા કન્યેવ તુન્ના પેરું તુઞ્જાના પત્યેવ જાયા ॥
ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી મધુના સમ્ ઉક્ષત પયસ્વતીઃ કૃણુતાપ ઓષધીઃ । ઊર્જં ચ તત્ર સુમતિં ચ પિન્વથ યત્રા નરો મરુતઃ સિઞ્ચથા મધુ ॥
ઉદ્ ઉ ત્યમ્ ।
ચિત્રમ્ ॥
ઔર્વભૃગુવચ્ છુચિમ્ અપ્નવાનવદ્ આ હુવે । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥ આ સવꣳ સવિતુર્ યથા ભગસ્યેવ ભુજિꣳ હુવે । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥
હુવે વાતસ્વનં કવિમ્ પર્જન્યક્રન્દ્યꣳ સહઃ । અગ્નિꣳ સમુદ્રવાસસમ્ ॥