Taittiriya Samhita · Chapter 2.5

2.5 prapāṭhaka: 5 prakṛteṣṭau śeṣavidhīnāmanubrāhmaṇam
2.5.1 anuvāka 1 iṣṭividhānam/ agnīṣomīyahavirvidhyupodghātaḥ
1 viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām / tasya trīṇi śīrṣāṇy āsant somapānaꣳ surāpānam annādanam / sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam avadat paro'kṣam asurebhyaḥ sarvasmai vai pratyakṣam bhāgaṃ vadanti yasmā eva paro'kṣaṃ vadanti tasya bhāga uditas tasmād indro 'bibhed īdṛṅ vai rāṣṭraṃ vi paryāvartayatīti tasya vajram ādāya śīrṣāṇy acchinad yat somapānam
2 āsīt sa kapiñjalo 'bhavat yat surāpānaꣳ sa kalaviṅko yad annādanaꣳ sa tittiriḥ / tasyāñjalinā brahmahatyām upāgṛhṇāt tāꣳ saṃvatsaraṃ abibhas tam bhūtāny abhy akrośan brahmahann iti / sa pṛthivīm upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhāṇeti sābravīd varaṃ vṛṇai khātāt parābhaviṣyantī manye tato mā parā bhūvam iti purā te
3 saṃvatsarād api rohād ity abravīt tasmāt purā saṃvatsarāt pṛthivyai khātam api rohati vārevṛtaꣳ hy asyai tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇāt tat svakṛtam iriṇam abhavat tasmād āhitāgniḥ śraddhādevaḥ svakṛta iriṇe nāva syed brahmahatyāyai hy eṣa varṇaḥ / sa vanaspatīn upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti te 'bruvan varaṃ vṛṇāmahai vṛkṇāt
4 parābhaviṣyanto manyāmahe tato mā parā bhūmeti / āvraścanād vo bhūyāꣳsa ut tiṣṭhān ity abravīt tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyāꣳsa ut tiṣṭhanti vārevṛtaꣳ hy eṣām / tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sa niryāso 'bhavat tasmān niryāsasya nāśyam brahmahatyāyai hy eṣa varṇo 'tho khalu ya eva lohito yo vā''vraścanān niryeṣati tasya nā''śyam
5 kāmam anyasya / sa strīṣaꣳsādam upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti tā abruvan varaṃ vṛṇāmahā ṛtviyāt prajāṃ vindāmahai kāmam ā vijanitoḥ sam bhavāmeti tasmād ṛtviyāt striyaḥ prajāṃ vindante kāmam ā vijanitoḥ sam bhavanti vārevṛtaꣳ hy āsām / tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sā malavadvāsā abhavat tasmān malavadvāsasā na saṃ vadeta
6 na sahā''sīta nāsyā annam adyād brahmahatyāyai hy eṣā varṇam pratimucyā''ste / atho khalv āhur abhyañjanaṃ vāva striyā annam abhyañjanam eva na pratigṛhyaṃ kāmam anyad iti / yām malavadvāsasaꣳ sambhavanti yas tato jāyate so 'bhiśasto yām araṇye tasyai steno yām parācīṃ tasyai hrītamukhy apagalbho yā snāti tasyā apsu māruko yā
7 abhyaṅkte tasyai duścarmā yā pralikhate tasyai khalatir apamārī yā''ṅkte tasyai kāṇo yā dato dhāvate tasyai śyāvadan yā nakhāni nikṛntate tasyai kunakhī yā kṛṇatti tasyai klībo yā rajjuꣳ sṛjati tasyā udbandhuko yā parṇena pibati tasyā unmāduko yā kharveṇa pibati tasyai kharvas tisro rātrīr vrataṃ cared añjalinā vā pibed akharveṇa vā pātreṇa prajāyai gopīthāya //
2.5.2 anuvāka 2 agnīṣomīya puroḍāśaḥ
1 tvaṣṭā hataputro vīndraꣳ somam āharat tasminn indra upahavam aicchata taṃ nopāhvayata putram me 'vadhīr iti sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭāhavanīyam upa prāvartayat svāhendraśatrur vardhasveti yad avartayat tad vṛtrasya vṛtratvam / yad abravīt svāhendraśatrur vardhasveti tasmād asya //
2 indraḥ śatrur abhavat sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat sa iṣumātramiṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata sa imām̐llokān avṛṇot / yad imām̐llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam / tasmād indro 'bibhet sa prajāpatim upādhāvat / śatrur me 'janīti tasmai vajraꣳ siktvā prāyacchat / etena jahīti tenābhy āyata tāv abrūtām agnīṣomau mā
3 pra hār āvam antaḥ sva iti mama vai yuvaꣳ stha ity abravīn mām abhy etam iti tau bhāgadheyam aicchetām / tābhyām etam agnīṣomīyam ekādaśakapālam pūrṇamāse prāyacchat tāv abrūtām abhi saṃdaṣṭau vai svo na śaknuva aitum iti sa indra ātmanaḥ śītarūrāv ajanayat tac chītarūrayor janma ya evaꣳ śītarūrayor janma veda
4 nainaꣳ śītarūru hatas tābhyām enam abhy anayat tasmāj jañjabhyamānād agnīṣomau nir akrāmatām prāṇāpānau vā enaṃ tad ajahitām prāṇo vai dakṣo 'pānaḥ kratus tasmāj jañjabhyamāno brūyāt / mayi dakṣakratū iti prāṇāpānāv evātman dhatte sarvam āyur eti sa devatā vṛtrān nirhūya vārtraghnaꣳ haviḥ pūrṇamāse nir avapat / ghnanti vā enam pūrṇamāsa ā
5 amāvāsyāyām pyāyayanti tasmād vārtraghnī pūrṇamāse 'nūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyām / tat saꣳsthāpya vārtraghnaꣳ havir vajram ādāya punar abhy āyata te abrūtāṃ dyāvāpṛthivī mā pra hār āvayor vai śrita iti te abrūtām / varaṃ vṛṇāvahai nakṣatravihitā'ham asānīty asāv abravīc citravihitā'ham itīyam /
tasmān nakṣatravihitā'sau citravihite 'yam / ya evaṃ dyāvāpṛthivyoḥ
6 varaṃ vedainaṃ varo gacchati sa ābhyām eva prasūta indro vṛtram ahan te devā vṛtraꣳ hatvā'gnīṣomāv abruvan havyaṃ no vahatam iti tāv abrūtām apatejasau vai tyau vṛtre vai tyayos teja iti te 'bruvan ka idam acchaitīti gaur ity abruvan gaur vāva sarvasya mitram iti sābravīt /
7 varaṃ vṛṇai mayy eva sato 'bhayena bhunajādhvā iti tad gaur āharat tasmād gavi sato 'bhayena bhuñjate / etad vā agnes tejo yad ghṛtam etat somasya yat payaḥ / ya evam agnīṣomayos tejo veda tejasvy eva bhavati brahmavādino vadanti kiṃdevatyam paurṇamāsam iti prājāpatyam iti brūyāt tenendraṃ jyeṣṭham putraṃ niravāsāyayad iti tasmāj jyeṣṭham putraṃ dhanena niravasāyayanti //
2.5.3 anuvāka 3 paurṇamāsyāṃ vaimṛdha puroḍāśaḥ, amāvāsyāyāṃ sāṃnāyyādiyāgaḥ
1 indraṃ vṛtraṃ jaghanivāꣳsam mṛdho 'bhi prāvepanta sa etaṃ vaimṛdham pūṇamāse 'nunirvāpyam apaśyat taṃ nir avapat tena vai sa mṛdho 'pāhata yad vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati mṛdha eva tena yajamāno 'pa hate / indro vṛtraꣳ hatvā devatābhiś cendriyeṇa ca vy ārdhyata sa etam āgneyam aṣṭākapālam amāvāsyāyām apaśyad aindraṃ dadhi //
2 taṃ nir avapat tena vai sa devatāś cendriyaṃ cāvārunddha yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyām bhavaty aindraṃ dadhi devatāś caiva tenendriyaṃ ca yajamāno 'va runddhe / indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryam pṛthivīm anu vy ārchat tad oṣadhayo vīrudho 'bhavan sa prajāpatim upādhāvad vṛtram me jaghnuṣa indriyaṃ vīryam
3 pṛthivīm anu vy ārat tad oṣadhayo vīrudho 'bhūvan iti tat paśava oṣadhībhyo 'dhy ātmant sam anayan tat praty aduhan yat samanayan tat sāṃnāyyasya sāṃnāyyatvaṃ yat pratyaduhan tat pratidhuṣaḥ pratidhuktvam / sam anaiṣuḥ praty adhukṣan na tu mayi śrayata ity abravīd etad asmai

4 śṛtaṃ kurutety abravīt tad asmai śṛtam akurvann indriyaṃ vāvāsmin vīryaṃ tad aśrayan tac chṛtasya śṛtatvam / sam anaiṣuḥ praty adhukṣañ chṛtam akran na tu mā dhinotīty abravīd etad asmai dadhi kurutety abravīt tad asmai dadhy akurvan tad enam adhinot tad dadhno dadhitvam brahmavādino vadanti dadhnaḥ pūrvasyāvadeyam /
5 dadhi hi pūrvaṃ kriyata ity anādṛtya tac chṛtasyaiva pūrvasyāva dyed indriyam evāsmin vīryaꣳ śritvā dadhnopariṣṭād dhinoti yathāpūrvam upaiti yat pūtīkair vā parṇavalkair vātañcyāt saumyaṃ tad yat kvalai rākṣasaṃ tad yat taṇḍulair vaiśvadevaṃ tad yad ātañcanena mānuṣaṃ tad yad dadhnā tat sendraṃ dadhnā ''tanakti
6 sendratvāya / agnihotroccheṣaṇam abhyātanakti yajñasya saṃtatyai / indro vṛtraꣳ hatvā parām parāvatam agacchad apārādham iti manyamānas taṃ devatāḥ praiṣam aicchant so 'bravīt prajāpatir yaḥ prathamo 'nuvindati tasya prathamam bhāgadheyam iti tam pitaro 'nv avindan tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate so 'māvāsyām praty āgacchat taṃ devā abhi sam agacchantāmā vai naḥ
7 adya vasu vasatītīndro hi devānāṃ vasu tad amāvāsyāyā amāvāsyatvam brahmavādino vadanti kiṃdevatyaꣳ sāṃnāyyam iti vaiśvadevam iti brūyād viśve hi tad devā bhāgadheyam abhi samagacchantety atho khalv aindram ity eva brūyād indraṃ vāva te tad bhiṣajyanto 'bhi sam agacchanteti //
2.5.4 anuvāka 4 bhrātṛvyavataḥ paśukāmasya ca paurṇamāsyām anunirvāpyau/ āgnāvaiṣṇavādiyāgavidhiḥ/
1 brahmavādino vadanti sa tvai darśapūrṇamāsau yajeta ya enau sendrau yajeteti vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati tena pūrṇamāsaḥ sendra aindraṃ dadhy amāvāsyāyāṃ tenāmāvāsyā sendrā ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sendrāv evainau yajate śvaḥśvo 'smā ījānāya vasīyo bhavati devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etām
2 iṣṭim apaśyan / āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaꣳ sarasvatyai caruꣳ sarasvate caruṃ tām paurṇamāsaꣳ saꣳsthāpyānu nir avapan tato devā abhavan parāsurāḥ / yo bhrātṛvyavānt syāt sa paurṇamāsaꣳ saꣳsthāpyaitām iṣṭim anu nir vapet paurṇamāsenaiva vajram bhrātṛvyāya prahṛtyāgnāvaiṣṇavena devatāś ca yajñaṃ ca bhrātṛvyasya vṛṅkte mithunān paśūnt sārasvatābhyāṃ yāvad evāsyāsti tat
3 sarvaṃ vṛṅkte paurṇamāsīm eva yajeta bhrātṛvyavān nāmāvāsyāꣳ hatvā bhrātṛvyaṃ nā'' pyāyayati sākamprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ / yasmai vā alpenāharanti nātmanā tṛpyati nānyasmai dadāti yasmai mahatā tṛpyaty ātmanā dadāty anyasmai mahatā pūrṇaꣳ hotavyam / tṛpta evainam indraḥ prajayā paśubhis tarpayati dārupātreṇa juhoti na hi mṛnmayam āhutiṃ ānaśe / audumbaram
4 bhavaty ūrg vā udumbara ūrk paśava ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe nāgataśrīr mahendraṃ yajeta trayo vai gataśriyaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanyas teṣām mahendro devatā yo vai svāṃ devatāṃ atiyajate pra svāyai devatāyai cyavate na parām prāpnoti pāpīyān bhavati saṃvatsaram indraṃ yajeta saṃvatsaraꣳ hi vrataṃ nāti svā //
5 evainaṃ devatejyamānā bhūtyā inddhe vasīyān bhavati saṃvatsarasya parastād agnaye vratapataye puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet saṃvatsaram evainaṃ vṛtraṃ jaghnivāꣳsam agnir vratapatir vratam ā lambhayati tato 'dhi kāmaṃ yajeta //
2.5.5 anuvāka 5 abhyudayeṣṭiḥ, dākṣāyaṇayajñaḥ
1 nāsomayājī saṃ nayed anāgataṃ vā etasya payo yo 'somayājī yad asomayājī saṃnayet parimoṣa eva so 'nṛtaṃ karoti / atho paraiva sicyate somayājy eva saṃ nayet payo vai somaḥ payaḥ sāṃnāyyam payasaiva paya ātman dhatte vi vā etam prajayā paśubhir ardhayati vardhayaty asya bhrātṛvyaṃ yasya havir niruptam purastāc candramāḥ //
2 abhy udeti tredhā taṇḍulān vi bhajed ye madhyamāḥ syus tān agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ kuryād ye sthaviṣṭhās tān indrāya pradātre dadhaꣳś carum / ye 'ṇiṣṭhās tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum agnir evāsmaiprajām prajanayati vṛddhām indraḥ pra yacchati yajño vai viṣṇuḥ paśavaḥ śipir yajña eva paśuṣu prati tiṣṭhati na dve
3 yajeta yat pūrvayā samprati yajetottarayā chambaṭ kuryād yad uttarayā samprati yajeta pūrvayā chambaṭ kuryān neṣṭir bhavati na yajñas tad anu hrīta mukhyapagalbho jāyate / ekām eva yajeta pragalbho 'sya jāyate / anādṛtya tad dve eva yajeta yajñamukham eva pūrvayālabhate yajata uttarayā devatā eva pūrvayāvarunddha indriyam uttarayā devalokam eva
4 pūrvayābhijayati manuṣyalokam uttarayā bhūyaso yajñakratūn upaiti / eṣā vai sumanā nāmeṣṭir yam adyejānam paścāc candramā abhy udety asminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati dākṣāyaṇayajñena suvargakāmo yajeta pūrṇamāse saṃ nayen maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajeta pūrṇamāse vai devānāꣳ sutas teṣām etam ardhamāsam prasutas teṣām maitrāvaruṇī vaśā'māvāsyāyām anūbandhyā yat
5 pūrvedyur yajate vedim eva tat karoti yad vatsān apākaroti sadohavirdhāne eva sam minoti yad yajate devair eva sutyāꣳ sam pādayati sa etam ardhamāsaꣳ sadhamādaṃ devaiḥ somam pibati yan maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajate yaivāsau devānāṃ vaśānūbandhyā so evaiṣaitasya sākṣād vā eṣa devān abhyārohati ya eṣāṃ yajñam
6 abhyārohati yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti yady avavidhyati pāpīyān bhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅ vyāvṛtkāma etena yajñena yajeta kṣurapavir hy eṣa yajñas tājak puṇyo vā bhavati pra vā mīyate tasyaitad vratam / nānṛtaṃ vaden na māꣳsam aśnīyān na striyam upeyān nāsya palpūlanena vāsaḥ palpūlayeyur etad dhi devāḥ sarvaṃ na kurvanti //
2.5.6 anuvāka 6 darśapūrṇamāsayoḥ somayāgena saha paurvāparyam
1 eṣa vai devaratho yad darśapūrṇamāsau yo darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānām ava syati / etāni vā aṅgāparūꣳṣi saṃvatsarasya yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate 'ṅgāparūꣳṣy eva saṃvatsarasya prati dadhāti / ete vai saṃvatsarasya cakṣuṣī yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate tābhyām eva suvargaṃ lokam anu paśyati //
2 eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate devānām eva vikrāntim anu vi kramate / eṣa vai devayānaḥ panthā yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate ya eva devayānaḥ panthās taꣳ samārohati / etau vai devānāꣳ harī yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate yāv eva devānāꣳ harī tābhyām
3 evaibhyo havyaṃ vahati / etad vai devānām āsyaṃ yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sākṣād eva devānām āsye juhoti / eṣa vai havirdhānī yo darśapūrṇamāsayājī sāyamprātar agnihotraṃ juhoti yajate darśapūrṇamāsāv aharahar havirdhānināꣳ sutaḥ / ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate havirdhāny asmīti sarvam evāsya barhiṣyaṃ dattam bhavati devā vā ahaḥ

4 yajñiyaṃ nāvindan te darśapūrṇamāsāv apunan tau vā etau pūtau medhyau yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate pūtāv evainau medhyau yajate nāmāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca striyam upeyāt / yad upeyān nirindriyaḥ syāt somasya vai rājño 'rdhamāsasya rātrayaḥ patnaya āsan tāsām amāvāsyāṃ ca paurṇamāsīṃ ca nopait //
5 te enam abhi samanahyetām / taṃ yakṣma ārchat / rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya yaj jāyābhyām avindat taj jāyenyasya ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti sa ete eva namasyann upādhāvat te abrūtām / varaṃ vṛṇāvahā āvaṃ devānām bhāgadhe asāva
6 āvad adhi devā ijyāntā iti tasmāt sadṛśīnāꣳ rātrīṇām amāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca devā ijyante / ete hi devānām bhāgadhe bhāgadhā asmai manuṣyā bhavanti ya evaṃ veda bhūtāni kṣudham aghnant sadyo manuṣyā ardhamāse devā māsi pitaraḥ saṃvatsare vanaspatayas
tasmād aharahar manuṣyā aśanam icchante 'rdhamāse devā ijyante māsi pitṛbhyaḥ kriyate saṃvatsare vanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti ya evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam //
2.5.7 anuvāka 7 sāmidhenī mantravyākhyānam
1 devā vai narci na yajuṣy aśrayanta te sāmann evāśrayanta hiṃ karoti sāmaivākar hiṃ karoti yatraiva devā aśrayanta tata evainān pra yuṅkte hiṃ karoti vāca evaiṣa yogaḥ / hiṃ karoti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate triḥ prathamām anv āha trir uttamām / yajñasyaiva tad barsam
2 nahyaty aprasraꣳsāya saṃtatam anv āha prāṇānām annādyasya saṃtatyai / atho rakṣasām apahatyai rāthaṃtarīm prathamām anv āha rāthaṃtaro vā ayaṃ lokaḥ / imam eva lokam abhi jayati trir vi gṛhṇāti traya ime lokāḥ / imān eva lokān abhi jayati bārhatīm uttamām anv āha bārhato vā asau lokaḥ / amum eva lokam abhi jayati pra vaḥ
3 vājā ity aniruktām prājāpatyām anv āha yajño vai prajāpatiḥ / yajñam eva prajāpatim ā rabhate pra vo vājā ity anv āha / annaṃ vai vājaḥ / annam evāva runddhe pra vo vājā ity anv āha tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate / agna ā yāhi vītaya ity āha tasmāt pratīcīḥ prajā jāyante pra vo vājāḥ
4 ity anv āha māsā vai vājā ardhamāsā abhidyavo devā haviṣmanto gaur ghṛtācī yajño devāñ jigāti yajamānaḥ sumnayuḥ / idam asīdam asīty eva yajñasya priyaṃ dhāmāva runddhe yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti pra vo vājā iti tasyānūcyāgna ā yāhi vītaya iti saṃ tatam uttaram ardharcam ā labheta //
5 prāṇenaivāsyāpānaṃ dadhāra sarvam āyur eti yo vā aratniꣳ sāmidhenīnāṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute / ardharcau saṃ dadhāti / eṣa vā aratniḥ sāmidhenīnām / ya evaṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute / ṛṣerṛṣer vā etā nirmitā yat sāmidhenyas tā yad asaṃyuktāḥ syuḥ prajayā paśubhir yajamānasya vi tiṣṭheran / ardharcau saṃdadhāti saṃ yunakty evainās tā asmai saṃyuktā avaruddhāḥ sarvām āśiṣaṃ duhre //
2.5.8 anuvāka 8 sāmidhenī mantravyākhyānam
1 ayajño vā eṣa yo 'sāmā / agna ā yāhi vītaya ity āha rāthaṃtarasyaiṣa varṇas taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha vāmadevyasyaiṣa varṇaḥ / bṛhad agne suvīryam ity āha bṛhata eṣa varṇaḥ / yad etaṃ tṛcam anvāha yajñam eva tat sāmanvantaṃ karoti / agnir amuṣmim̐ loka āsīd ādityo 'smin tāv imau lokāv aśāntau
2 āstām / te devā abruvan / etemau vi pary ūhāmeti / agna ā yāhi vītaya ity asmim̐ loke 'gnim adadhur bṛhad agne suvīryam ity amuṣmim̐ loka ādityam / tato vā imau lokāv aśāmyatām / yad evam anvāhānayor lokayoḥ śāntyai śāmyato 'smā imau lokau ya evaṃ veda pañcadaśa sāmidhenīr anv āha pañcadaśa
3 vā ardhamāsasya rātrayaḥ / ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate tāsāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiś cākṣarāṇi tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ / akṣaraśa eva saṃvatsaram āpnoti nṛmedhaś ca parucchepaś ca brahmavādyam avadetām asmin dārāv ārdre 'gniṃ janayāva yataro nau brahmīyān iti nṛmedho 'bhy avadat sa dhūmam ajanayat parucchepo 'bhy avadat so 'gnim ajanayat / ṛṣa ity abravīt //
4 yat samāvad vidva kathā tvam agnim ajījano nāham iti sāmidhenīnām evāhaṃ varṇaṃ vedety abravīt / yad ghṛtavat padam anūcyate sa āsāṃ varṇas taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha sāmidhenīṣv eva taj jyotir janayati striyas tena yad ṛca striyas tena yad gāyatriya striyas tena yat sāmidhenyaḥ /
vṛṣaṇvatīm anv āha //
5 tena puꣳsvatīs tena sendrās tena mithunāḥ / agnir devānāṃ dūta āsīd uśanā kāvyo 'surāṇām / tau prajāpatim praśnam aitām sa prajāpatir agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity abhi paryāvartata tato devā abhavan parāsurāḥ / yasyaivaṃ viduṣo 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity anvāha bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / adhvaravatīm anv āha bhrātṛvyam evaitayā
6 dhvarati śociṣkeśas tam īmaha ity āha pavitram evaitat / yajamānam evaitayā pavayati samiddho agna āhutety āha paridhim evaitam pari dadhāty askandāya yad ata ūrdhvam abhyādadhyād yathā bahiḥparidhi skandati tādṛg eva tat trayo vā agnayo havyavāhano devānāṃ kavyavāhanaḥ pitṛṇāꣳ saharakṣā asurāṇām / ta etarhy ā śaꣳsante māṃ variṣyate mām
7 iti vṛṇīdhvaꣳ havyavāhanam ity āha ya eva devānāṃ taṃ vṛṇīte / ārṣeyaṃ vṛṇīte bandhor eva naiti / atho saṃtatyai parastād arvāco vṛṇīte tasmāt parastād arvāñco manuṣyān pitaro 'nu pra pipate //
2.5.9 anuvāka 9 pravarādimantravyākhyānam
1 agne mahāꣳ asīty āha mahān hy eṣa yad agniḥ / brāhmaṇety āha brāhmaṇo hy eṣa bhāratety āhaiṣa hi devebhyo havyam bharati deveddha ity āha devā hy etam aindhata manviddha ity āha manur hy etam uttaro devebhya ainddha / ṛṣiṣṭuta ity āharṣayo hy etam astuvan viprānumadita ity āha /
2 viprā hy ete yac chuśruvāꣳsaḥ kaviśasta ity āha kavayo hy ete yac chuśruvāꣳsaḥ / brahmasaꣳśita ity āha brahmasaꣳśito hy eṣa ghṛtāhavana ity āha ghṛtāhutir hy asya priyatamā praṇīr yajñānām ity āha praṇīr hy eṣa yajñānām / rathīr adhvarāṇām ity āhaiṣa hi devarathaḥ / atūrto hotety āha na hy etaṃ kaś cana
3 tarati tūrṇir havyavāḍ ity āha sarvaꣳ hy eṣa tarati / āspātraṃ juhūr devānām ity āha juhūr hy eṣa devānām / camaso devapāna ity āha camaso hy eṣa devapānaḥ / arāꣳ ivāgne nemir devāꣳs tvam paribhūr asīty āha devān hy eṣa paribhūḥ /
yad brūyāt / ā vaha devān devayate yajamānāyeti bhrātṛvyam asmai
4 janayet / ā vaha devān yajamānāyety āha yajamānam evaitena vardhayati / agnim agna ā vaha somam ā vahety āha devatā eva tad yathāpūrvam upa hvayate / ā cāgne devān vaha suyajā ca yaja jātaveda ity āha / agnim eva tat saꣳ śyati so 'sya saꣳśito devebhyo havyaṃ vahati / agnir hotā

5 ity āha / agnir vai devānāꣳ hotā ya eva devānāꣳ hotā taṃ vṛṇīte smo vayam ity āhātmānam eva sattvaṃ gamayati sādhu te yajamāna devatety āhāśiṣam evaitām ā śāste yad brūyāt / yo 'gniꣳ hotāram avṛthā ity agninobhayato yajamānam pari gṛhṇīyāt pramāyukaḥ syāt / yajamānadevatyā vai juhūr bhrātṛvyadevatyo upabhṛt
6 yad dve iva brūyād bhrātṛvyam asmai janayet / ghṛtavatīm adhvaryo srucam ā'syasvety āha yajamānam evaitena vardhayati devāyuvam ity āha devān hy eṣāvati viśvavārām ity āha viśvaꣳ hy eṣāvati / īḍāmahai devāꣳ īḍenyān namasyāma vā īḍenyāḥ pitaro namasyā devā yajñiyāḥ / devatā eva tad yathābhāgaṃ yajati //
2.5.10 anuvāka 10 naimittikīnāṃ kāmyānāṃ ca sāmidhenīnāṃ vidhānam
1 trīꣳs tṛcān anu brūyād rājanyasya trayo vā anye rājanyāt puruṣā brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdras tān evāsmā anukān karoti pañcadaśānu brūyād rājanyasya pañcadaśo vai rājanyaḥ sva evainaꣳ stome prati ṣṭhāpayati triṣṭubhā pari dadhyāt / indriyaṃ vai triṣṭug indriyakāmaḥ khalu vai rājanyo yajate triṣṭubhaivāsmā indriyam pari gṛhṇāti yadi kāmayeta
2 brahmavarcasam astv iti gāyatriyā pari dadhyāt / brahmavarcasaṃ vai gāyatrī brahmavarcasam eva bhavati saptadaśānu brūyād vaiśyasya saptadaśo vai vaiśyaḥ sva evainaꣳ stome prati ṣṭhāpayati jagatyā pari dadhyāt / jāgatā vai paśavaḥ paśukāmaḥ khalu vai vaiśyo yajate jagatyaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti / ekaviꣳśatim anu brūyāt pratiṣṭhākāmasya / ekaviꣳśa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai /
3 caturviꣳśatim anu brūyād brahmavarcasakāmasya caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī gāyatrī brahmavarcasam / gāyatriyaivāsmai brahmavarcasam ava runddhe triꣳśatam anu brūyād annakāmasya triꣳśadakṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivāsmā annādyam ava runddhe dvātriꣳśatam anubrūyāt pratiṣṭhākāmasya dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug anuṣṭup chandasām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai ṣaṭtriꣳśatam anu brūyāt paśukāmasya ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavaḥ / bṛhatyaivāsmai paśūn
4 ava runddhe catuścatvāriꣳśatam anu brūyād indriyakāmasya catuścatvāriꣳśadakṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭup triṣṭubhaivāsmā indriyam ava runddhe / aṣṭācatvāriꣳśatam anu brūyāt paśukāmasya / aṣṭācatvariꣳśadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ / jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe sarvāṇi chandāꣳsy anu brūyād bahuyājinaḥ sarvāṇi vā etasya chandāꣳsy avarunddhāni yo bahuyājī / aparimitam anu brūyāt / aparimitasyāvaruddhyai //
2.5.11 anuvāka 11 sāmidhenīṣu hoturniyamaviśeṣaḥ
1 nivītam manuṣyāṇām prācīnāvītam pitṛṇām upavītaṃ devānām upa vyayate devalakṣmam eva tat kurute tiṣṭhann anv āha tiṣṭhan hy āśrutataraṃ vadati tiṣṭhann anv āha suvargasya lokasyābhijityai / āsīno yajati / asminn eva loke prati tiṣṭhati yat krauñcam anvāhā''suraṃ tat / yan mandram mānuṣaṃ tat / yad antarā tat sadevam antarānūcyam / sadevatvāya vidvāꣳso vai
2 purā hotāro 'bhūvan tasmād vidhṛtā adhvāno 'bhūvan na panthānaḥ sam arukṣan / antarvedy anyaḥ pādo bhavati bahirvedy anyaḥ / athānv āha / adhvanāṃ vidhṛtyai pathām asaꣳrohāya / atho bhūtaṃ caiva bhaviṣyac cāva runddhe / atho parimitaṃ caivāparimitaṃ cāva runddhe / atho grāmyāꣳś caiva paśūn āraṇyāꣳś cāva runddhe / atho
3 devalokaṃ caiva manuṣyalokaṃ cābhi jayati devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyan / sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai / atho sāmidhenīr evābhy anakti / alūkṣo bhavati ya evaṃ veda / atho tarpayaty evainās tṛpyati prajayā paśubhiḥ
4 ya evaṃ veda yad ekayāghārayed ekām prīṇīyāt / yad dvābhyāṃ dve prīṇīyāt / yat tisṛbhir ati tad recayet / manasā ghārayati manasā hy anāptam āpyate tiryañcam ā ghārayaty acchambaṭkāram / vāk ca manaś cārtīyetām ahaṃ devebhyo havyaṃ vahāmīti vāg abravīd ahaṃ devebhya iti manas tau prajāpatim praśnam aitām / so 'bravīt
5 prajāpatiḥ / dūtīr eva tvam manaso 'si yad dhi manasā dhyāyati tad vācā vadatīti tat khalu tubhyaṃ na vācā juhavann ity abravīt tasmān manasā prajāpataye juhvati mana iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān trir madhyamaṃ trayo vai prāṇāḥ
6 ime lokā imān eva lokān abhi jayati trir uttarārdhyaṃ trayo vai devayānāḥ panthānas tān evābhi jayati trir upa vājayati trayo vai devalokā devalokān evābhi jayati dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāti / atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai / āghāram ā ghārayati tira iva
7 vai suvargo lokaḥ suvargam evāsmai lokam pra rocayati / ṛjum ā ghārayaty ṛjur iva hi prāṇaḥ saṃtatam ā ghārayati prāṇānām annādyasya saṃtatyai / atho rakṣasām apahatyai yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād iti jihmaṃ tasyā'' ghārayet prāṇam evāsmāj jihmaṃ nayati tājak pra mīyate śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā dhruvā
8 āghāram āghārya dhruvāꣳ sam anakti / ātmann eva yajñasya śiraḥ prati dadhāti / agnir devānāṃ dūta āsīd daivyo 'surāṇām / tau prajāpatim praśnam aitām / sa prajāpatir brāhmaṇam abravīt / etad vi brūhīti / ā śrāvayetīdaṃ devāḥ śṛṇuteti vāva tad abravīd agnir devo hoteti ya eva devānāṃ tam avṛṇīta tato devāḥ
9 abhavan parāsurāḥ / yasyaivaṃ viduṣaḥ pravaram pravṛṇate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yad brāhmaṇaś cābrāhmaṇaś ca praśnam eyātām brāhmaṇāyādhi brūyāt / yad brāhmaṇāyādhyāhā''tmane 'dhy āha yad brāhmaṇam parāhā''tmanam parā''ha tasmād brāhmaṇo na parocyaḥ //
2.5.12 anuvāka 12 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ
1 āyuṣ ṭe / āyurdā agne / ā pyāyasva saṃ te / ava te heḍaḥ / ud uttamam pra ṇo devī / ā no divaḥ / agnāviṣṇū agnāviṣṇū imaṃ me varuṇa tat tvā yāmi / ud u tyam / citram apāṃ napād ā hy asthād upasthaṃ jihmānāmūrdhvo vidyutaṃ vasānaḥ / tasya jyeṣṭham mahimānaṃ vahantīr hiraṇyavarṇāḥ pari yanti yahvīḥ sam
2 anyā yanty upa yanty anyāḥ samānamūrvaṃ nadyaḥ pṛṇanti / tamū śuciꣳ śucayo dīdivāꣳsam apāṃ napātam pari tasthur āpaḥ // tam asmerā yuvatayo yuvānam marmṛjyamānāḥ pari yanty āpaḥ / sa śukreṇa śikvanā revad agnir dīdāyānidhmo ghṛtanirṇig apsu // indrāvaruṇayor ahaꣳ samrājor ava ā vṛṇe / tā no mṛḍāta īdṛśe // indrāvaruṇā yuvam adhvarāya naḥ
3 viśe janāya mahi śarma yacchatam / dīrghaprayajyum ati yo vanuṣyati vayaṃ jayema pṛtanāsu dūḍhyaḥ // ā no mitrāvaruṇā pra bāhavā tvaṃ no agne varuṇasya vidvān devasya heḍo 'va yāsisīṣṭhāḥ / yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāꣳsi pra mumugdhy asmat sa tvaṃ no agne 'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau / ava yakṣva no varuṇam

4 rarāṇo vīhi mṛḍīkaꣳ suhavo na edhi praprāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ / abhi yaḥ pūrum pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiḥ śivo naḥ pra te yakṣi pra ta iyarmi manma bhuvo yathā vandyo no haveṣu / dhanvann iva prapā asi tvam agna iyakṣave pūrave pratna rājan /
5 vi pājasā vi jyotiṣā sa tvam agne pratīkena praty oṣa yātudhānyaḥ / urukṣayeṣu dīdyat taꣳ supratīkaꣳ sudṛśaꣳ svañcam avidvāꣳso viduṣṭaraꣳ sapema / sa yakṣad viśvā vayunāni vidvān pra havyam agnir amṛteṣu vocat // aꣳhomuce viveṣa yan mā vi na indra / indra kṣatram indriyāṇi śatakrato anu te dāyi //
2.5.1 anuvāka 1 iṣṭividhānam/ agnīṣomīyahavirvidhyupodghātaḥ

viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām /
tasya trīṇi śīrṣāṇy āsant somapānaꣳ surāpānam annādanam /
sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam avadat paro'kṣam asurebhyaḥ sarvasmai vai pratyakṣam bhāgaṃ vadanti yasmā eva paro'kṣaṃ vadanti tasya bhāga uditas
tasmād indro 'bibhed
īdṛṅ vai rāṣṭraṃ vi paryāvartayatīti
tasya vajram ādāya śīrṣāṇy acchinad yat somapānam

āsīt sa kapiñjalo 'bhavat yat surāpānaꣳ sa kalaviṅko yad annādanaꣳ sa tittiriḥ / tasyāñjalinā brahmahatyām upāgṛhṇāt tāꣳ saṃvatsaraṃ abibhas tam bhūtāny abhy akrośan
brahmahann iti / sa pṛthivīm upāsīdad
asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhāṇeti
sābravīd
varaṃ vṛṇai khātāt parābhaviṣyantī manye tato mā parā bhūvam iti
purā te

saṃvatsarād api rohād ity abravīt tasmāt purā saṃvatsarāt pṛthivyai khātam api rohati vārevṛtaꣳ hy asyai
tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇāt tat svakṛtam iriṇam abhavat tasmād āhitāgniḥ śraddhādevaḥ svakṛta iriṇe nāva syed brahmahatyāyai hy eṣa varṇaḥ / sa vanaspatīn upāsīdad
asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti
te 'bruvan
varaṃ vṛṇāmahai vṛkṇāt

parābhaviṣyanto manyāmahe tato mā parā bhūmeti /
āvraścanād vo bhūyāꣳsa ut tiṣṭhān ity abravīt tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyāꣳsa ut tiṣṭhanti vārevṛtaꣳ hy eṣām /
tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sa niryāso 'bhavat tasmān niryāsasya nāśyam brahmahatyāyai hy eṣa varṇo 'tho khalu ya eva lohito yo vā''vraścanān niryeṣati tasya nā''śyam

kāmam anyasya / sa strīṣaꣳsādam upāsīdad
asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti
tā abruvan
varaṃ vṛṇāmahā ṛtviyāt prajāṃ vindāmahai kāmam ā vijanitoḥ sam bhavāmeti tasmād ṛtviyāt striyaḥ prajāṃ vindante kāmam ā vijanitoḥ sam bhavanti vārevṛtaꣳ hy āsām /
tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sā malavadvāsā abhavat tasmān malavadvāsasā na saṃ vadeta

na sahā''sīta nāsyā annam adyād brahmahatyāyai hy eṣā varṇam pratimucyā''ste /
atho khalv āhur
abhyañjanaṃ vāva striyā annam abhyañjanam eva na pratigṛhyaṃ kāmam anyad iti / yām malavadvāsasaꣳ sambhavanti yas tato jāyate so 'bhiśasto yām araṇye tasyai steno yām parācīṃ tasyai hrītamukhy apagalbho yā snāti tasyā apsu māruko yā

abhyaṅkte tasyai duścarmā yā pralikhate tasyai khalatir apamārī yā''ṅkte tasyai kāṇo yā dato dhāvate tasyai śyāvadan yā nakhāni nikṛntate tasyai kunakhī yā kṛṇatti tasyai klībo yā rajjuꣳ sṛjati tasyā udbandhuko yā parṇena pibati tasyā unmāduko yā kharveṇa pibati tasyai kharvas
tisro rātrīr vrataṃ cared añjalinā vā pibed akharveṇa vā pātreṇa prajāyai gopīthāya //
2.5.2 anuvāka

agnīṣomīya puroḍāśaḥ

tvaṣṭā hataputro vīndraꣳ somam āharat
tasminn indra upahavam aicchata
taṃ nopāhvayata
putram me 'vadhīr iti
sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat
tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭāhavanīyam upa prāvartayat
svāhendraśatrur vardhasveti
yad avartayat tad vṛtrasya vṛtratvam /
yad abravīt
svāhendraśatrur vardhasveti tasmād asya

indraḥ śatrur abhavat
sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat
sa iṣumātramiṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata
sa imām̐llokān avṛṇot /
yad imām̐llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam /
tasmād indro 'bibhet
sa prajāpatim upādhāvat /
śatrur me 'janīti
tasmai vajraꣳ siktvā prāyacchat /
etena jahīti tenābhy āyata
tāv abrūtām agnīṣomau
mā

pra hār āvam antaḥ sva iti
mama vai yuvaꣳ stha ity abravīn mām abhy etam iti
tau bhāgadheyam aicchetām /
tābhyām etam agnīṣomīyam ekādaśakapālam pūrṇamāse prāyacchat
tāv abrūtām
abhi saṃdaṣṭau vai svo na śaknuva aitum iti
sa indra ātmanaḥ śītarūrāv ajanayat
tac chītarūrayor janma
ya evaꣳ śītarūrayor janma veda

nainaꣳ śītarūru hatas
tābhyām enam abhy anayat
tasmāj jañjabhyamānād agnīṣomau nir akrāmatām
prāṇāpānau vā enaṃ tad ajahitām
prāṇo vai dakṣo 'pānaḥ kratus
tasmāj jañjabhyamāno brūyāt /
mayi dakṣakratū iti
prāṇāpānāv evātman dhatte
sarvam āyur eti
sa devatā vṛtrān nirhūya vārtraghnaꣳ haviḥ pūrṇamāse nir avapat /
ghnanti vā enam pūrṇamāsa ā

amāvāsyāyām pyāyayanti
tasmād vārtraghnī pūrṇamāse 'nūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyām /
tat saꣳsthāpya vārtraghnaꣳ havir vajram ādāya punar abhy āyata
te abrūtāṃ dyāvāpṛthivī
mā pra hār āvayor vai śrita iti
te abrūtām /
varaṃ vṛṇāvahai nakṣatravihitā'ham asānīty asāv abravīc citravihitā'ham itīyam /
tasmān nakṣatravihitā'sau citravihite 'yam /
ya evaṃ dyāvāpṛthivyoḥ

varaṃ vedainaṃ varo gacchati
sa ābhyām eva prasūta indro vṛtram ahan
te devā vṛtraꣳ hatvā'gnīṣomāv abruvan
havyaṃ no vahatam iti
tāv abrūtām
apatejasau vai tyau vṛtre vai tyayos teja iti
te 'bruvan
ka idam acchaitīti
gaur ity abruvan gaur vāva sarvasya mitram iti
sābravīt

varaṃ vṛṇai mayy eva sato 'bhayena bhunajādhvā iti
tad gaur āharat
tasmād gavi sato 'bhayena bhuñjate /
etad vā agnes tejo yad ghṛtam
etat somasya yat payaḥ /
ya evam agnīṣomayos tejo veda tejasvy eva bhavati
brahmavādino vadanti
kiṃdevatyam paurṇamāsam iti
prājāpatyam iti brūyāt
tenendraṃ jyeṣṭham putraṃ niravāsāyayad iti
tasmāj jyeṣṭham putraṃ dhanena niravasāyayanti //
2.5.3 anuvāka

paurṇamāsyāṃ vaimṛdha puroḍāśaḥ, amāvāsyāyāṃ sāṃnāyyādiyāgaḥ

indraṃ vṛtraṃ jaghanivāꣳsam mṛdho 'bhi prāvepanta sa etaṃ vaimṛdham pūṇamāse 'nunirvāpyam apaśyat taṃ nir avapat tena vai sa mṛdho 'pāhata yad vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati mṛdha eva tena yajamāno 'pa hate /
indro vṛtraꣳ hatvā devatābhiś cendriyeṇa ca vy ārdhyata sa etam āgneyam aṣṭākapālam amāvāsyāyām apaśyad aindraṃ dadhi

taṃ nir avapat tena vai sa devatāś cendriyaṃ cāvārunddha
yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyām bhavaty aindraṃ dadhi devatāś caiva tenendriyaṃ ca yajamāno 'va runddhe /
indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryam pṛthivīm anu vy ārchat tad oṣadhayo vīrudho 'bhavan
sa prajāpatim upādhāvad
vṛtram me jaghnuṣa indriyaṃ vīryam

pṛthivīm anu vy ārat tad oṣadhayo vīrudho 'bhūvan iti
tat paśava oṣadhībhyo 'dhy ātmant sam anayan tat praty aduhan yat samanayan tat sāṃnāyyasya sāṃnāyyatvaṃ yat pratyaduhan tat pratidhuṣaḥ pratidhuktvam /
sam anaiṣuḥ praty adhukṣan na tu mayi śrayata ity abravīd etad asmai

śṛtaṃ kurutety abravīt tad asmai śṛtam akurvann indriyaṃ vāvāsmin vīryaṃ tad aśrayan tac chṛtasya śṛtatvam /
sam anaiṣuḥ praty adhukṣañ chṛtam akran na tu mā dhinotīty abravīd etad asmai dadhi kurutety abravīt tad asmai dadhy akurvan tad enam adhinot tad dadhno dadhitvam
brahmavādino vadanti dadhnaḥ pūrvasyāvadeyam

dadhi hi pūrvaṃ kriyata ity anādṛtya tac chṛtasyaiva pūrvasyāva dyed indriyam evāsmin vīryaꣳ śritvā dadhnopariṣṭād dhinoti yathāpūrvam upaiti
yat pūtīkair vā parṇavalkair vātañcyāt saumyaṃ tad yat kvalai rākṣasaṃ tad yat taṇḍulair vaiśvadevaṃ tad yad ātañcanena mānuṣaṃ tad yad dadhnā tat sendraṃ dadhnā ''tanakti

sendratvāya /
agnihotroccheṣaṇam abhyātanakti yajñasya saṃtatyai /
indro vṛtraꣳ hatvā parām parāvatam agacchad apārādham iti manyamānas taṃ devatāḥ praiṣam aicchant so 'bravīt prajāpatir yaḥ prathamo 'nuvindati tasya prathamam bhāgadheyam iti tam pitaro 'nv avindan tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate
so 'māvāsyām praty āgacchat taṃ devā abhi sam agacchantāmā vai naḥ

adya vasu vasatītīndro hi devānāṃ vasu tad amāvāsyāyā amāvāsyatvam
brahmavādino vadanti kiṃdevatyaꣳ sāṃnāyyam iti vaiśvadevam iti brūyād viśve hi tad devā bhāgadheyam abhi samagacchantety atho khalv aindram ity eva brūyād indraṃ vāva te tad bhiṣajyanto 'bhi sam agacchanteti //
2.5.4 anuvāka

bhrātṛvyavataḥ paśukāmasya ca paurṇamāsyām anunirvāpyau/ āgnāvaiṣṇavādiyāgavidhiḥ

brahmavādino vadanti
sa tvai darśapūrṇamāsau yajeta ya enau sendrau yajeteti
vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati tena pūrṇamāsaḥ sendra aindraṃ dadhy amāvāsyāyāṃ tenāmāvāsyā sendrā ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sendrāv evainau yajate śvaḥśvo 'smā ījānāya vasīyo bhavati
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etām

iṣṭim apaśyan /
āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaꣳ sarasvatyai caruꣳ sarasvate caruṃ tām paurṇamāsaꣳ saꣳsthāpyānu nir avapan tato devā abhavan parāsurāḥ /
yo bhrātṛvyavānt syāt sa paurṇamāsaꣳ saꣳsthāpyaitām iṣṭim anu nir vapet paurṇamāsenaiva vajram bhrātṛvyāya prahṛtyāgnāvaiṣṇavena devatāś ca yajñaṃ ca bhrātṛvyasya vṛṅkte
mithunān paśūnt sārasvatābhyāṃ yāvad evāsyāsti tat

sarvaṃ vṛṅkte
paurṇamāsīm eva yajeta bhrātṛvyavān nāmāvāsyāꣳ hatvā bhrātṛvyaṃ nā'' pyāyayati
sākamprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ /
yasmai vā alpenāharanti nātmanā tṛpyati nānyasmai dadāti yasmai mahatā tṛpyaty ātmanā dadāty anyasmai mahatā pūrṇaꣳ hotavyam /
tṛpta evainam indraḥ prajayā paśubhis tarpayati
dārupātreṇa juhoti
na hi mṛnmayam āhutiṃ ānaśe /
audumbaram

bhavaty ūrg vā udumbara ūrk paśava ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe
nāgataśrīr mahendraṃ yajeta
trayo vai gataśriyaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanyas teṣām mahendro devatā yo vai svāṃ devatāṃ atiyajate pra svāyai devatāyai cyavate na parām prāpnoti pāpīyān bhavati
saṃvatsaram indraṃ yajeta saṃvatsaraꣳ hi vrataṃ nāti svā

evainaṃ devatejyamānā bhūtyā inddhe vasīyān bhavati
saṃvatsarasya parastād agnaye vratapataye puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet
saṃvatsaram evainaṃ vṛtraṃ jaghnivāꣳsam agnir vratapatir vratam ā lambhayati
tato 'dhi kāmaṃ yajeta //
2.5.5 anuvāka 5 abhyudayeṣṭiḥ, dākṣāyaṇayajñaḥ

nāsomayājī saṃ nayed anāgataṃ vā etasya payo yo 'somayājī
yad asomayājī saṃnayet parimoṣa eva so 'nṛtaṃ karoti /
atho paraiva sicyate
somayājy eva saṃ nayet payo vai somaḥ payaḥ sāṃnāyyam payasaiva paya ātman dhatte
vi vā etam prajayā paśubhir ardhayati vardhayaty asya bhrātṛvyaṃ yasya havir niruptam purastāc candramāḥ

abhy udeti
tredhā taṇḍulān vi bhajed
ye madhyamāḥ syus tān agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ kuryād
ye sthaviṣṭhās tān indrāya pradātre dadhaꣳś carum /
ye 'ṇiṣṭhās tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum
agnir evāsmaiprajām prajanayati vṛddhām indraḥ pra yacchati
yajño vai viṣṇuḥ paśavaḥ śipir yajña eva paśuṣu prati tiṣṭhati
na dve

yajeta
yat pūrvayā samprati yajetottarayā chambaṭ kuryād
yad uttarayā samprati yajeta pūrvayā chambaṭ kuryān neṣṭir bhavati na yajñas tad anu hrīta mukhyapagalbho jāyate /
ekām eva yajeta pragalbho 'sya jāyate /
anādṛtya tad dve eva yajeta
yajñamukham eva pūrvayālabhate yajata uttarayā devatā eva pūrvayāvarunddha indriyam uttarayā devalokam eva

pūrvayābhijayati manuṣyalokam uttarayā
bhūyaso yajñakratūn upaiti /
eṣā vai sumanā nāmeṣṭir yam adyejānam paścāc candramā abhy udety asminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati
dākṣāyaṇayajñena suvargakāmo yajeta
pūrṇamāse saṃ nayen maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajeta
pūrṇamāse vai devānāꣳ sutas teṣām etam ardhamāsam prasutas
teṣām maitrāvaruṇī vaśā'māvāsyāyām anūbandhyā yat

pūrvedyur yajate vedim eva tat karoti
yad vatsān apākaroti sadohavirdhāne eva sam minoti
yad yajate devair eva sutyāꣳ sam pādayati sa etam ardhamāsaꣳ sadhamādaṃ devaiḥ somam pibati
yan maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajate yaivāsau devānāṃ vaśānūbandhyā so evaiṣaitasya
sākṣād vā eṣa devān abhyārohati ya eṣāṃ yajñam

abhyārohati yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti
yady avavidhyati pāpīyān bhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅ vyāvṛtkāma etena yajñena yajeta kṣurapavir hy eṣa yajñas tājak puṇyo vā bhavati pra vā mīyate
tasyaitad vratam /
nānṛtaṃ vaden na māꣳsam aśnīyān na striyam upeyān nāsya palpūlanena vāsaḥ palpūlayeyur etad dhi devāḥ sarvaṃ na kurvanti //
2.5.6 anuvāka 6 darśapūrṇamāsayoḥ somayāgena saha paurvāparyam

eṣa vai devaratho yad darśapūrṇamāsau
yo darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānām ava syati /
etāni vā aṅgāparūꣳṣi saṃvatsarasya yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate 'ṅgāparūꣳṣy eva saṃvatsarasya prati dadhāti /
ete vai saṃvatsarasya cakṣuṣī yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate tābhyām eva suvargaṃ lokam anu paśyati

eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate devānām eva vikrāntim anu vi kramate /
eṣa vai devayānaḥ panthā yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate ya eva devayānaḥ panthās taꣳ samārohati /
etau vai devānāꣳ harī yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate yāv eva devānāꣳ harī tābhyām

evaibhyo havyaṃ vahati /
etad vai devānām āsyaṃ yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sākṣād eva devānām āsye juhoti /
eṣa vai havirdhānī yo darśapūrṇamāsayājī
sāyamprātar agnihotraṃ juhoti yajate darśapūrṇamāsāv aharahar havirdhānināꣳ sutaḥ /
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate havirdhāny asmīti sarvam evāsya barhiṣyaṃ dattam bhavati
devā vā ahaḥ

yajñiyaṃ nāvindan te darśapūrṇamāsāv apunan
tau vā etau pūtau medhyau yad darśapūrṇamāsau
ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate pūtāv evainau medhyau yajate
nāmāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca striyam upeyāt /
yad upeyān nirindriyaḥ syāt
somasya vai rājño 'rdhamāsasya rātrayaḥ patnaya āsan
tāsām amāvāsyāṃ ca paurṇamāsīṃ ca nopait

te enam abhi samanahyetām /
taṃ yakṣma ārchat /
rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma
yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya
yaj jāyābhyām avindat taj jāyenyasya
ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti
sa ete eva namasyann upādhāvat
te abrūtām /
varaṃ vṛṇāvahā āvaṃ devānām bhāgadhe asāva

āvad adhi devā ijyāntā iti
tasmāt sadṛśīnāꣳ rātrīṇām amāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca devā ijyante /
ete hi devānām bhāgadhe
bhāgadhā asmai manuṣyā bhavanti ya evaṃ veda
bhūtāni kṣudham aghnant sadyo manuṣyā ardhamāse devā māsi pitaraḥ saṃvatsare vanaspatayas
tasmād aharahar manuṣyā aśanam icchante 'rdhamāse devā ijyante māsi pitṛbhyaḥ kriyate saṃvatsare vanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti
ya evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam //
2.5.7 anuvāka 7 sāmidhenī mantravyākhyānam

devā vai narci na yajuṣy aśrayanta
te sāmann evāśrayanta
hiṃ karoti sāmaivākar
hiṃ karoti yatraiva devā aśrayanta tata evainān pra yuṅkte
hiṃ karoti vāca evaiṣa yogaḥ /
hiṃ karoti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate
triḥ prathamām anv āha trir uttamām /
yajñasyaiva tad barsam

nahyaty aprasraꣳsāya
saṃtatam anv āha prāṇānām annādyasya saṃtatyai /
atho rakṣasām apahatyai
rāthaṃtarīm prathamām anv āha
rāthaṃtaro vā ayaṃ lokaḥ /
imam eva lokam abhi jayati
trir vi gṛhṇāti
traya ime lokāḥ /
imān eva lokān abhi jayati
bārhatīm uttamām anv āha
bārhato vā asau lokaḥ /
amum eva lokam abhi jayati
pra vaḥ

vājā ity aniruktām prājāpatyām anv āha
yajño vai prajāpatiḥ /
yajñam eva prajāpatim ā rabhate
pra vo vājā ity anv āha /
annaṃ vai vājaḥ /
annam evāva runddhe
pra vo vājā ity anv āha
tasmāt prācīnaꣳ reto dhīyate /
agna ā yāhi vītaya ity āha
tasmāt pratīcīḥ prajā jāyante
pra vo vājāḥ

ity anv āha
māsā vai vājā ardhamāsā abhidyavo devā haviṣmanto gaur ghṛtācī yajño devāñ jigāti yajamānaḥ sumnayuḥ /
idam asīdam asīty eva yajñasya priyaṃ dhāmāva runddhe
yaṃ kāmayeta
sarvam āyur iyād iti pra vo vājā iti tasyānūcyāgna ā yāhi vītaya iti saṃ tatam uttaram ardharcam ā labheta

prāṇenaivāsyāpānaṃ dadhāra sarvam āyur eti
yo vā aratniꣳ sāmidhenīnāṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute /
ardharcau saṃ dadhāti /
eṣa vā aratniḥ sāmidhenīnām /
ya evaṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute /
ṛṣerṛṣer vā etā nirmitā yat sāmidhenyas
tā yad asaṃyuktāḥ syuḥ prajayā paśubhir yajamānasya vi tiṣṭheran /
ardharcau saṃdadhāti
saṃ yunakty evainās
tā asmai saṃyuktā avaruddhāḥ sarvām āśiṣaṃ duhre //
2.5.8 anuvāka 8 sāmidhenī mantravyākhyānam

ayajño vā eṣa yo 'sāmā /
agna ā yāhi vītaya ity āha rāthaṃtarasyaiṣa varṇas
taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha vāmadevyasyaiṣa varṇaḥ /
bṛhad agne suvīryam ity āha bṛhata eṣa varṇaḥ /
yad etaṃ tṛcam anvāha yajñam eva tat sāmanvantaṃ karoti /
agnir amuṣmim̐ loka āsīd ādityo 'smin
tāv imau lokāv aśāntau

āstām /
te devā abruvan /
etemau vi pary ūhāmeti /
agna ā yāhi vītaya ity asmim̐ loke 'gnim adadhur bṛhad agne suvīryam ity amuṣmim̐ loka ādityam /
tato vā imau lokāv aśāmyatām /
yad evam anvāhānayor lokayoḥ śāntyai
śāmyato 'smā imau lokau ya evaṃ veda
pañcadaśa sāmidhenīr anv āha
pañcadaśa

vā ardhamāsasya rātrayaḥ /
ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate
tāsāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiś cākṣarāṇi
tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ /
akṣaraśa eva saṃvatsaram āpnoti
nṛmedhaś ca parucchepaś ca brahmavādyam avadetām
asmin dārāv ārdre 'gniṃ janayāva yataro nau brahmīyān iti
nṛmedho 'bhy avadat sa dhūmam ajanayat
parucchepo 'bhy avadat so 'gnim ajanayat /
ṛṣa ity abravīt

yat samāvad vidva kathā tvam agnim ajījano nāham iti
sāmidhenīnām evāhaṃ varṇaṃ vedety abravīt /
yad ghṛtavat padam anūcyate sa āsāṃ varṇas
taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha sāmidhenīṣv eva taj jyotir janayati
striyas tena yad ṛca striyas tena yad gāyatriya striyas tena yat sāmidhenyaḥ /
vṛṣaṇvatīm anv āha

tena puꣳsvatīs tena sendrās tena mithunāḥ /
agnir devānāṃ dūta āsīd uśanā kāvyo 'surāṇām /
tau prajāpatim praśnam aitām
sa prajāpatir agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity abhi paryāvartata
tato devā abhavan parāsurāḥ /
yasyaivaṃ viduṣo 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity anvāha bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
adhvaravatīm anv āha
bhrātṛvyam evaitayā

dhvarati
śociṣkeśas tam īmaha ity āha
pavitram evaitat /
yajamānam evaitayā pavayati
samiddho agna āhutety āha
paridhim evaitam pari dadhāty askandāya
yad ata ūrdhvam abhyādadhyād yathā bahiḥparidhi skandati tādṛg eva tat
trayo vā agnayo havyavāhano devānāṃ kavyavāhanaḥ pitṛṇāꣳ saharakṣā asurāṇām /
ta etarhy ā śaꣳsante
māṃ variṣyate mām

iti
vṛṇīdhvaꣳ havyavāhanam ity āha
ya eva devānāṃ taṃ vṛṇīte /
ārṣeyaṃ vṛṇīte
bandhor eva naiti /
atho saṃtatyai
parastād arvāco vṛṇīte
tasmāt parastād arvāñco manuṣyān pitaro 'nu pra pipate //
2.5.9 anuvāka

pravarādimantravyākhyānam

agne mahāꣳ asīty āha mahān hy eṣa yad agniḥ /
brāhmaṇety āha brāhmaṇo hy eṣa
bhāratety āhaiṣa hi devebhyo havyam bharati
deveddha ity āha devā hy etam aindhata
manviddha ity āha manur hy etam uttaro devebhya ainddha /
ṛṣiṣṭuta ity āharṣayo hy etam astuvan
viprānumadita ity āha

viprā hy ete yac chuśruvāꣳsaḥ
kaviśasta ity āha kavayo hy ete yac chuśruvāꣳsaḥ /
brahmasaꣳśita ity āha brahmasaꣳśito hy eṣa
ghṛtāhavana ity āha ghṛtāhutir hy asya priyatamā
praṇīr yajñānām ity āha praṇīr hy eṣa yajñānām /
rathīr adhvarāṇām ity āhaiṣa hi devarathaḥ /
atūrto hotety āha na hy etaṃ kaś cana

tarati
tūrṇir havyavāḍ ity āha
sarvaꣳ hy eṣa tarati /
āspātraṃ juhūr devānām ity āha juhūr hy eṣa devānām /
camaso devapāna ity āha camaso hy eṣa devapānaḥ /
arāꣳ ivāgne nemir devāꣳs tvam paribhūr asīty āha devān hy eṣa paribhūḥ /
yad brūyāt /
ā vaha devān devayate yajamānāyeti bhrātṛvyam asmai

janayet /
ā vaha devān yajamānāyety āha yajamānam evaitena vardhayati /
agnim agna ā vaha somam ā vahety āha devatā eva tad yathāpūrvam upa hvayate /
ā cāgne devān vaha suyajā ca yaja jātaveda ity āha /
agnim eva tat saꣳ śyati
so 'sya saꣳśito devebhyo havyaṃ vahati /
agnir hotā

ity āha /
agnir vai devānāꣳ hotā
ya eva devānāꣳ hotā taṃ vṛṇīte
smo vayam ity āhātmānam eva sattvaṃ gamayati
sādhu te yajamāna devatety āhāśiṣam evaitām ā śāste
yad brūyāt /
yo 'gniꣳ hotāram avṛthā ity agninobhayato yajamānam pari gṛhṇīyāt
pramāyukaḥ syāt /
yajamānadevatyā vai juhūr bhrātṛvyadevatyo upabhṛt

yad dve iva brūyād bhrātṛvyam asmai janayet /
ghṛtavatīm adhvaryo srucam ā'syasvety āha yajamānam evaitena vardhayati
devāyuvam ity āha devān hy eṣāvati
viśvavārām ity āha viśvaꣳ hy eṣāvati /
īḍāmahai devāꣳ īḍenyān namasyāma vā īḍenyāḥ pitaro namasyā devā yajñiyāḥ /
devatā eva tad yathābhāgaṃ yajati //
2.5.10 anuvāka 10 naimittikīnāṃ kāmyānāṃ ca sāmidhenīnāṃ vidhānam

trīꣳs tṛcān anu brūyād rājanyasya
trayo vā anye rājanyāt puruṣā brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdras tān evāsmā anukān karoti
pañcadaśānu brūyād rājanyasya
pañcadaśo vai rājanyaḥ
sva evainaꣳ stome prati ṣṭhāpayati
triṣṭubhā pari dadhyāt /
indriyaṃ vai triṣṭug
indriyakāmaḥ khalu vai rājanyo yajate
triṣṭubhaivāsmā indriyam pari gṛhṇāti
yadi kāmayeta

brahmavarcasam astv iti gāyatriyā pari dadhyāt /
brahmavarcasaṃ vai gāyatrī
brahmavarcasam eva bhavati
saptadaśānu brūyād vaiśyasya
saptadaśo vai vaiśyaḥ
sva evainaꣳ stome prati ṣṭhāpayati
jagatyā pari dadhyāt /
jāgatā vai paśavaḥ
paśukāmaḥ khalu vai vaiśyo yajate
jagatyaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti /
ekaviꣳśatim anu brūyāt pratiṣṭhākāmasya /
ekaviꣳśa stomānām pratiṣṭhā
pratiṣṭhityai

caturviꣳśatim anu brūyād brahmavarcasakāmasya
caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī
gāyatrī brahmavarcasam /
gāyatriyaivāsmai brahmavarcasam ava runddhe
triꣳśatam anu brūyād annakāmasya
triꣳśadakṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivāsmā annādyam ava runddhe
dvātriꣳśatam anubrūyāt pratiṣṭhākāmasya
dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug
anuṣṭup chandasām pratiṣṭhā
pratiṣṭhityai
ṣaṭtriꣳśatam anu brūyāt paśukāmasya
ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī
bārhatāḥ paśavaḥ /
bṛhatyaivāsmai paśūn

ava runddhe
catuścatvāriꣳśatam anu brūyād indriyakāmasya
catuścatvāriꣳśadakṣarā triṣṭug
indriyaṃ triṣṭup
triṣṭubhaivāsmā indriyam ava runddhe /
aṣṭācatvāriꣳśatam anu brūyāt paśukāmasya /
aṣṭācatvariꣳśadakṣarā jagatī
jāgatāḥ paśavaḥ /
jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe
sarvāṇi chandāꣳsy anu brūyād bahuyājinaḥ
sarvāṇi vā etasya chandāꣳsy avarunddhāni yo bahuyājī /
aparimitam anu brūyāt /
aparimitasyāvaruddhyai //
2.5.11 anuvāka

sāmidhenīṣu hoturniyamaviśeṣaḥ

nivītam manuṣyāṇām
prācīnāvītam pitṛṇām
upavītaṃ devānām
upa vyayate
devalakṣmam eva tat kurute
tiṣṭhann anv āha
tiṣṭhan hy āśrutataraṃ vadati
tiṣṭhann anv āha
suvargasya lokasyābhijityai /
āsīno yajati /
asminn eva loke prati tiṣṭhati
yat krauñcam anvāhā''suraṃ tat /
yan mandram mānuṣaṃ tat /
yad antarā tat sadevam
antarānūcyam /
sadevatvāya
vidvāꣳso vai

purā hotāro 'bhūvan
tasmād vidhṛtā adhvāno 'bhūvan na panthānaḥ sam arukṣan /
antarvedy anyaḥ pādo bhavati bahirvedy anyaḥ /
athānv āha /
adhvanāṃ vidhṛtyai pathām asaꣳrohāya /
atho bhūtaṃ caiva bhaviṣyac cāva runddhe /
atho parimitaṃ caivāparimitaṃ cāva runddhe /
atho grāmyāꣳś caiva paśūn āraṇyāꣳś cāva runddhe /
atho

devalokaṃ caiva manuṣyalokaṃ cābhi jayati
devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyan /
sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram āghārayat
tato vai devā yajñam anv apaśyan
yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai /
atho sāmidhenīr evābhy anakti /
alūkṣo bhavati ya evaṃ veda /
atho tarpayaty evainās
tṛpyati prajayā paśubhiḥ

ya evaṃ veda
yad ekayāghārayed ekām prīṇīyāt /
yad dvābhyāṃ dve prīṇīyāt /
yat tisṛbhir ati tad recayet /
manasā ghārayati manasā hy anāptam āpyate
tiryañcam ā ghārayaty acchambaṭkāram /
vāk ca manaś cārtīyetām
ahaṃ devebhyo havyaṃ vahāmīti vāg abravīd ahaṃ devebhya iti manas
tau prajāpatim praśnam aitām /
so 'bravīt

prajāpatiḥ /
dūtīr eva tvam manaso 'si yad dhi manasā dhyāyati tad vācā vadatīti
tat khalu tubhyaṃ na vācā juhavann ity abravīt
tasmān manasā prajāpataye juhvati
mana iva hi prajāpatiḥ
prajāpater āptyai
paridhīnt sam mārṣṭi
punāty evainān
trir madhyamaṃ trayo vai prāṇāḥ

ime lokā imān eva lokān abhi jayati
trir uttarārdhyaṃ trayo vai devayānāḥ panthānas tān evābhi jayati
trir upa vājayati trayo vai devalokā devalokān evābhi jayati
dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaram eva prīṇāti /
atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti
suvargasya lokasya samaṣṭyai /
āghāram ā ghārayati
tira iva

vai suvargo lokaḥ
suvargam evāsmai lokam pra rocayati /
ṛjum ā ghārayaty ṛjur iva hi prāṇaḥ
saṃtatam ā ghārayati prāṇānām annādyasya saṃtatyai /
atho rakṣasām apahatyai
yaṃ kāmayeta
pramāyukaḥ syād iti jihmaṃ tasyā'' ghārayet
prāṇam evāsmāj jihmaṃ nayati
tājak pra mīyate
śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā dhruvā

āghāram āghārya dhruvāꣳ sam anakti /
ātmann eva yajñasya śiraḥ prati dadhāti /
agnir devānāṃ dūta āsīd daivyo 'surāṇām /
tau prajāpatim praśnam aitām /
sa prajāpatir brāhmaṇam abravīt /
etad vi brūhīti /
ā śrāvayetīdaṃ devāḥ śṛṇuteti vāva tad abravīd agnir devo hoteti
ya eva devānāṃ tam avṛṇīta
tato devāḥ

abhavan parāsurāḥ /
yasyaivaṃ viduṣaḥ pravaram pravṛṇate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati
yad brāhmaṇaś cābrāhmaṇaś ca praśnam eyātām brāhmaṇāyādhi brūyāt /
yad brāhmaṇāyādhyāhā''tmane 'dhy āha
yad brāhmaṇam parāhā''tmanam parā''ha
tasmād brāhmaṇo na parocyaḥ //
2.5.12 anuvāka

kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

āyuṣ ṭe /
āyurdā agne /
ā pyāyasva
saṃ te /
ava te heḍaḥ /
ud uttamam
pra ṇo devī /
ā no divaḥ /
agnāviṣṇū
agnāviṣṇū
imaṃ me varuṇa
tat tvā yāmi /
ud u tyam /
citram
apāṃ napād ā hy asthād upasthaṃ jihmānāmūrdhvo vidyutaṃ vasānaḥ / tasya jyeṣṭham mahimānaṃ vahantīr hiraṇyavarṇāḥ pari yanti yahvīḥ
sam

anyā yanty upa yanty anyāḥ samānamūrvaṃ nadyaḥ pṛṇanti / tamū śuciꣳ śucayo dīdivāꣳsam apāṃ napātam pari tasthur āpaḥ //
tam asmerā yuvatayo yuvānam marmṛjyamānāḥ pari yanty āpaḥ / sa śukreṇa śikvanā revad agnir dīdāyānidhmo ghṛtanirṇig apsu //
indrāvaruṇayor ahaꣳ samrājor ava ā vṛṇe / tā no mṛḍāta īdṛśe //
indrāvaruṇā yuvam adhvarāya naḥ

viśe janāya mahi śarma yacchatam / dīrghaprayajyum ati yo vanuṣyati vayaṃ jayema pṛtanāsu dūḍhyaḥ //
ā no mitrāvaruṇā
pra bāhavā
tvaṃ no agne varuṇasya vidvān devasya heḍo 'va yāsisīṣṭhāḥ / yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāꣳsi pra mumugdhy asmat
sa tvaṃ no agne 'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau / ava yakṣva no varuṇam

rarāṇo vīhi mṛḍīkaꣳ suhavo na edhi
praprāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ / abhi yaḥ pūrum pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiḥ śivo naḥ
pra te yakṣi pra ta iyarmi manma bhuvo yathā vandyo no haveṣu / dhanvann iva prapā asi tvam agna iyakṣave pūrave pratna rājan

vi pājasā
vi jyotiṣā
sa tvam agne pratīkena praty oṣa yātudhānyaḥ / urukṣayeṣu dīdyat
taꣳ supratīkaꣳ sudṛśaꣳ svañcam avidvāꣳso viduṣṭaraꣳ sapema / sa yakṣad viśvā vayunāni vidvān pra havyam agnir amṛteṣu vocat //
aꣳhomuce
viveṣa yan mā
vi na indra /
indra kṣatram
indriyāṇi śatakrato
anu te dāyi //