તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 2.5

2.5 પ્રપાઠક: 5 પ્રકૃતેષ્ટૌ શેષવિધીનામનુબ્રાહ્મણમ્
2.5.1 અનુવાક 1 ઇષ્ટિવિધાનમ્। અગ્નીષોમીયહવિર્વિધ્યુપોદ્ઘાતઃ
1 વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્રઃ પુરોહિતો દેવાનામ્ આસીત્ સ્વસ્રીયો ઽસુરાણામ્ । તસ્ય ત્રીણિ શીર્ષાણ્ય્ આસન્ત્ સોમપાનꣳ સુરાપાનમ્ અન્નાદનમ્ । સ પ્રત્યક્ષં દેવેભ્યો ભાગમ્ અવદત્ પરોઽક્ષમ્ અસુરેભ્યઃ સર્વસ્મૈ વૈ પ્રત્યક્ષમ્ ભાગં વદન્તિ યસ્મા એવ પરોઽક્ષં વદન્તિ તસ્ય ભાગ ઉદિતસ્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેદ્ ઈદૃઙ્ વૈ રાષ્ટ્રં વિ પર્યાવર્તયતીતિ તસ્ય વજ્રમ્ આદાય શીર્ષાણ્ય્ અચ્છિનદ્ યત્ સોમપાનમ્
2 આસીત્ સ કપિઞ્જલો ઽભવત્ યત્ સુરાપાનꣳ સ કલવિઙ્કો યદ્ અન્નાદનꣳ સ તિત્તિરિઃ । તસ્યાઞ્જલિના બ્રહ્મહત્યામ્ ઉપાગૃહ્ણાત્ તાꣳ સંવત્સરં અબિભસ્ તમ્ ભૂતાન્ય્ અભ્ય્ અક્રોશન્ બ્રહ્મહન્ન્ ઇતિ । સ પૃથિવીમ્ ઉપાસીદદ્ અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહાણેતિ સાબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ ખાતાત્ પરાભવિષ્યન્તી મન્યે તતો મા પરા ભૂવમ્ ઇતિ પુરા તે
3 સંવત્સરાદ્ અપિ રોહાદ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માત્ પુરા સંવત્સરાત્ પૃથિવ્યૈ ખાતમ્ અપિ રોહતિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ તત્ સ્વકૃતમ્ ઇરિણમ્ અભવત્ તસ્માદ્ આહિતાગ્નિઃ શ્રદ્ધાદેવઃ સ્વકૃત ઇરિણે નાવ સ્યેદ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષ વર્ણઃ । સ વનસ્પતીન્ ઉપાસીદદ્ અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહ્ણીતેતિ તે ઽબ્રુવન્ વરં વૃણામહૈ વૃક્ણાત્
4 પરાભવિષ્યન્તો મન્યામહે તતો મા પરા ભૂમેતિ । આવ્રશ્ચનાદ્ વો ભૂયાꣳસ ઉત્ તિષ્ઠાન્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માદ્ આવ્રશ્ચનાદ્ વૃક્ષાણામ્ ભૂયાꣳસ ઉત્ તિષ્ઠન્તિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ એષામ્ । તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણન્ત્ સ નિર્યાસો ઽભવત્ તસ્માન્ નિર્યાસસ્ય નાશ્યમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષ વર્ણો ઽથો ખલુ ય એવ લોહિતો યો વાઽઽવ્રશ્ચનાન્ નિર્યેષતિ તસ્ય નાઽઽશ્યમ્
5 કામમ્ અન્યસ્ય । સ સ્ત્રીષꣳસાદમ્ ઉપાસીદદ્ અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહ્ણીતેતિ તા અબ્રુવન્ વરં વૃણામહા ઋત્વિયાત્ પ્રજાં વિન્દામહૈ કામમ્ આ વિજનિતોઃ સમ્ ભવામેતિ તસ્માદ્ ઋત્વિયાત્ સ્ત્રિયઃ પ્રજાં વિન્દન્તે કામમ્ આ વિજનિતોઃ સમ્ ભવન્તિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ આસામ્ । તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણન્ત્ સા મલવદ્વાસા અભવત્ તસ્માન્ મલવદ્વાસસા ન સં વદેત
6 ન સહાઽઽસીત નાસ્યા અન્નમ્ અદ્યાદ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષા વર્ણમ્ પ્રતિમુચ્યાઽઽસ્તે । અથો ખલ્વ્ આહુર્ અભ્યઞ્જનં વાવ સ્ત્રિયા અન્નમ્ અભ્યઞ્જનમ્ એવ ન પ્રતિગૃહ્યં કામમ્ અન્યદ્ ઇતિ । યામ્ મલવદ્વાસસꣳ સમ્ભવન્તિ યસ્ તતો જાયતે સો ઽભિશસ્તો યામ્ અરણ્યે તસ્યૈ સ્તેનો યામ્ પરાચીં તસ્યૈ હ્રીતમુખ્ય્ અપગલ્ભો યા સ્નાતિ તસ્યા અપ્સુ મારુકો યા
7 અભ્યઙ્ક્તે તસ્યૈ દુશ્ચર્મા યા પ્રલિખતે તસ્યૈ ખલતિર્ અપમારી યાઽઽઙ્ક્તે તસ્યૈ કાણો યા દતો ધાવતે તસ્યૈ શ્યાવદન્ યા નખાનિ નિકૃન્તતે તસ્યૈ કુનખી યા કૃણત્તિ તસ્યૈ ક્લીબો યા રજ્જુꣳ સૃજતિ તસ્યા ઉદ્બન્ધુકો યા પર્ણેન પિબતિ તસ્યા ઉન્માદુકો યા ખર્વેણ પિબતિ તસ્યૈ ખર્વસ્ તિસ્રો રાત્રીર્ વ્રતં ચરેદ્ અઞ્જલિના વા પિબેદ્ અખર્વેણ વા પાત્રેણ પ્રજાયૈ ગોપીથાય ॥
2.5.2 અનુવાક 2 અગ્નીષોમીય પુરોડાશઃ
1 ત્વષ્ટા હતપુત્રો વીન્દ્રꣳ સોમમ્ આહરત્ તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્ર ઉપહવમ્ ઐચ્છત તં નોપાહ્વયત પુત્રમ્ મે ઽવધીર્ ઇતિ સ યજ્ઞવેશસં કૃત્વા પ્રાસહા સોમમ્ અપિબત્ તસ્ય યદ્ અત્યશિષ્યત તત્ ત્વષ્ટાહવનીયમ્ ઉપ પ્રાવર્તયત્ સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ યદ્ અવર્તયત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ । યદ્ અબ્રવીત્ સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ તસ્માદ્ અસ્ય ॥
2 ઇન્દ્રઃ શત્રુર્ અભવત્ સ સમ્ભવન્ન્ અગ્નીષોમાવ્ અભિ સમ્ અભવત્ સ ઇષુમાત્રમિષુમાત્રં વિષ્વઙ્ઙ્ અવર્ધત સ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ । યદ્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ । તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેત્ સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ । શત્રુર્ મે ઽજનીતિ તસ્મૈ વજ્રꣳ સિક્ત્વા પ્રાયચ્છત્ । એતેન જહીતિ તેનાભ્ય્ આયત તાવ્ અબ્રૂતામ્ અગ્નીષોમૌ મા
3 પ્ર હાર્ આવમ્ અન્તઃ સ્વ ઇતિ મમ વૈ યુવꣳ સ્થ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મામ્ અભ્ય્ એતમ્ ઇતિ તૌ ભાગધેયમ્ ઐચ્છેતામ્ । તાભ્યામ્ એતમ્ અગ્નીષોમીયમ્ એકાદશકપાલમ્ પૂર્ણમાસે પ્રાયચ્છત્ તાવ્ અબ્રૂતામ્ અભિ સંદષ્ટૌ વૈ સ્વો ન શક્નુવ ઐતુમ્ ઇતિ સ ઇન્દ્ર આત્મનઃ શીતરૂરાવ્ અજનયત્ તચ્ છીતરૂરયોર્ જન્મ ય એવꣳ શીતરૂરયોર્ જન્મ વેદ
4 નૈનꣳ શીતરૂરુ હતસ્ તાભ્યામ્ એનમ્ અભ્ય્ અનયત્ તસ્માજ્ જઞ્જભ્યમાનાદ્ અગ્નીષોમૌ નિર્ અક્રામતામ્ પ્રાણાપાનૌ વા એનં તદ્ અજહિતામ્ પ્રાણો વૈ દક્ષો ઽપાનઃ ક્રતુસ્ તસ્માજ્ જઞ્જભ્યમાનો બ્રૂયાત્ । મયિ દક્ષક્રતૂ ઇતિ પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ ધત્તે સર્વમ્ આયુર્ એતિ સ દેવતા વૃત્રાન્ નિર્હૂય વાર્ત્રઘ્નꣳ હવિઃ પૂર્ણમાસે નિર્ અવપત્ । ઘ્નન્તિ વા એનમ્ પૂર્ણમાસ આ
5 અમાવાસ્યાયામ્ પ્યાયયન્તિ તસ્માદ્ વાર્ત્રઘ્ની પૂર્ણમાસે ઽનૂચ્યેતે વૃધન્વતી અમાવાસ્યાયામ્ । તત્ સꣳસ્થાપ્ય વાર્ત્રઘ્નꣳ હવિર્ વજ્રમ્ આદાય પુનર્ અભ્ય્ આયત તે અબ્રૂતાં દ્યાવાપૃથિવી મા પ્ર હાર્ આવયોર્ વૈ શ્રિત ઇતિ તે અબ્રૂતામ્ । વરં વૃણાવહૈ નક્ષત્રવિહિતાઽહમ્ અસાનીત્ય્ અસાવ્ અબ્રવીચ્ ચિત્રવિહિતાઽહમ્ ઇતીયમ્ ।
તસ્માન્ નક્ષત્રવિહિતાઽસૌ ચિત્રવિહિતે ઽયમ્ । ય એવં દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ
6 વરં વેદૈનં વરો ગચ્છતિ સ આભ્યામ્ એવ પ્રસૂત ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તે દેવા વૃત્રꣳ હત્વાઽગ્નીષોમાવ્ અબ્રુવન્ હવ્યં નો વહતમ્ ઇતિ તાવ્ અબ્રૂતામ્ અપતેજસૌ વૈ ત્યૌ વૃત્રે વૈ ત્યયોસ્ તેજ ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ ક ઇદમ્ અચ્છૈતીતિ ગૌર્ ઇત્ય્ અબ્રુવન્ ગૌર્ વાવ સર્વસ્ય મિત્રમ્ ઇતિ સાબ્રવીત્ ।
7 વરં વૃણૈ મય્ય્ એવ સતો ઽભયેન ભુનજાધ્વા ઇતિ તદ્ ગૌર્ આહરત્ તસ્માદ્ ગવિ સતો ઽભયેન ભુઞ્જતે । એતદ્ વા અગ્નેસ્ તેજો યદ્ ઘૃતમ્ એતત્ સોમસ્ય યત્ પયઃ । ય એવમ્ અગ્નીષોમયોસ્ તેજો વેદ તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કિંદેવત્યમ્ પૌર્ણમાસમ્ ઇતિ પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તેનેન્દ્રં જ્યેષ્ઠમ્ પુત્રં નિરવાસાયયદ્ ઇતિ તસ્માજ્ જ્યેષ્ઠમ્ પુત્રં ધનેન નિરવસાયયન્તિ ॥
2.5.3 અનુવાક 3 પૌર્ણમાસ્યાં વૈમૃધ પુરોડાશઃ, અમાવાસ્યાયાં સાંનાય્યાદિયાગઃ
1 ઇન્દ્રં વૃત્રં જઘનિવાꣳસમ્ મૃધો ઽભિ પ્રાવેપન્ત સ એતં વૈમૃધમ્ પૂણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યમ્ અપશ્યત્ તં નિર્ અવપત્ તેન વૈ સ મૃધો ઽપાહત યદ્ વૈમૃધઃ પૂર્ણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યો ભવતિ મૃધ એવ તેન યજમાનો ઽપ હતે । ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા દેવતાભિશ્ ચેન્દ્રિયેણ ચ વ્ય્ આર્ધ્યત સ એતમ્ આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ અમાવાસ્યાયામ્ અપશ્યદ્ ઐન્દ્રં દધિ ॥
2 તં નિર્ અવપત્ તેન વૈ સ દેવતાશ્ ચેન્દ્રિયં ચાવારુન્દ્ધ યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયામ્ ભવત્ય્ ઐન્દ્રં દધિ દેવતાશ્ ચૈવ તેનેન્દ્રિયં ચ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે । ઇન્દ્રસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પૃથિવીમ્ અનુ વ્ય્ આર્છત્ તદ્ ઓષધયો વીરુધો ઽભવન્ સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવદ્ વૃત્રમ્ મે જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્
3 પૃથિવીમ્ અનુ વ્ય્ આરત્ તદ્ ઓષધયો વીરુધો ઽભૂવન્ ઇતિ તત્ પશવ ઓષધીભ્યો ઽધ્ય્ આત્મન્ત્ સમ્ અનયન્ તત્ પ્રત્ય્ અદુહન્ યત્ સમનયન્ તત્ સાંનાય્યસ્ય સાંનાય્યત્વં યત્ પ્રત્યદુહન્ તત્ પ્રતિધુષઃ પ્રતિધુક્ત્વમ્ । સમ્ અનૈષુઃ પ્રત્ય્ અધુક્ષન્ ન તુ મયિ શ્રયત ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ એતદ્ અસ્મૈ

4 શૃતં કુરુતેત્ય્ અબ્રવીત્ તદ્ અસ્મૈ શૃતમ્ અકુર્વન્ન્ ઇન્દ્રિયં વાવાસ્મિન્ વીર્યં તદ્ અશ્રયન્ તચ્ છૃતસ્ય શૃતત્વમ્ । સમ્ અનૈષુઃ પ્રત્ય્ અધુક્ષઞ્ છૃતમ્ અક્રન્ ન તુ મા ધિનોતીત્ય્ અબ્રવીદ્ એતદ્ અસ્મૈ દધિ કુરુતેત્ય્ અબ્રવીત્ તદ્ અસ્મૈ દધ્ય્ અકુર્વન્ તદ્ એનમ્ અધિનોત્ તદ્ દધ્નો દધિત્વમ્ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ દધ્નઃ પૂર્વસ્યાવદેયમ્ ।
5 દધિ હિ પૂર્વં ક્રિયત ઇત્ય્ અનાદૃત્ય તચ્ છૃતસ્યૈવ પૂર્વસ્યાવ દ્યેદ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ વીર્યꣳ શ્રિત્વા દધ્નોપરિષ્ટાદ્ ધિનોતિ યથાપૂર્વમ્ ઉપૈતિ યત્ પૂતીકૈર્ વા પર્ણવલ્કૈર્ વાતઞ્ચ્યાત્ સૌમ્યં તદ્ યત્ ક્વલૈ રાક્ષસં તદ્ યત્ તણ્ડુલૈર્ વૈશ્વદેવં તદ્ યદ્ આતઞ્ચનેન માનુષં તદ્ યદ્ દધ્ના તત્ સેન્દ્રં દધ્ના ઽઽતનક્તિ
6 સેન્દ્રત્વાય । અગ્નિહોત્રોચ્છેષણમ્ અભ્યાતનક્તિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ । ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા પરામ્ પરાવતમ્ અગચ્છદ્ અપારાધમ્ ઇતિ મન્યમાનસ્ તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્ત્ સો ઽબ્રવીત્ પ્રજાપતિર્ યઃ પ્રથમો ઽનુવિન્દતિ તસ્ય પ્રથમમ્ ભાગધેયમ્ ઇતિ તમ્ પિતરો ઽન્વ્ અવિન્દન્ તસ્માત્ પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયતે સો ઽમાવાસ્યામ્ પ્રત્ય્ આગચ્છત્ તં દેવા અભિ સમ્ અગચ્છન્તામા વૈ નઃ
7 અદ્ય વસુ વસતીતીન્દ્રો હિ દેવાનાં વસુ તદ્ અમાવાસ્યાયા અમાવાસ્યત્વમ્ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કિંદેવત્યꣳ સાંનાય્યમ્ ઇતિ વૈશ્વદેવમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ વિશ્વે હિ તદ્ દેવા ભાગધેયમ્ અભિ સમગચ્છન્તેત્ય્ અથો ખલ્વ્ ઐન્દ્રમ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ ઇન્દ્રં વાવ તે તદ્ ભિષજ્યન્તો ઽભિ સમ્ અગચ્છન્તેતિ ॥
2.5.4 અનુવાક 4 ભ્રાતૃવ્યવતઃ પશુકામસ્ય ચ પૌર્ણમાસ્યામ્ અનુનિર્વાપ્યૌ। આગ્નાવૈષ્ણવાદિયાગવિધિઃ।
1 બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વૈ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજેત ય એનૌ સેન્દ્રૌ યજેતેતિ વૈમૃધઃ પૂર્ણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યો ભવતિ તેન પૂર્ણમાસઃ સેન્દ્ર ઐન્દ્રં દધ્ય્ અમાવાસ્યાયાં તેનામાવાસ્યા સેન્દ્રા ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે સેન્દ્રાવ્ એવૈનૌ યજતે શ્વઃશ્વો ઽસ્મા ઈજાનાય વસીયો ભવતિ દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતામ્
2 ઇષ્ટિમ્ અપશ્યન્ । આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલꣳ સરસ્વત્યૈ ચરુꣳ સરસ્વતે ચરું તામ્ પૌર્ણમાસꣳ સꣳસ્થાપ્યાનુ નિર્ અવપન્ તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ પૌર્ણમાસꣳ સꣳસ્થાપ્યૈતામ્ ઇષ્ટિમ્ અનુ નિર્ વપેત્ પૌર્ણમાસેનૈવ વજ્રમ્ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહૃત્યાગ્નાવૈષ્ણવેન દેવતાશ્ ચ યજ્ઞં ચ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે મિથુનાન્ પશૂન્ત્ સારસ્વતાભ્યાં યાવદ્ એવાસ્યાસ્તિ તત્
3 સર્વં વૃઙ્ક્તે પૌર્ણમાસીમ્ એવ યજેત ભ્રાતૃવ્યવાન્ નામાવાસ્યાꣳ હત્વા ભ્રાતૃવ્યં નાઽઽ પ્યાયયતિ સાકમ્પ્રસ્થાયીયેન યજેત પશુકામઃ । યસ્મૈ વા અલ્પેનાહરન્તિ નાત્મના તૃપ્યતિ નાન્યસ્મૈ દદાતિ યસ્મૈ મહતા તૃપ્યત્ય્ આત્મના દદાત્ય્ અન્યસ્મૈ મહતા પૂર્ણꣳ હોતવ્યમ્ । તૃપ્ત એવૈનમ્ ઇન્દ્રઃ પ્રજયા પશુભિસ્ તર્પયતિ દારુપાત્રેણ જુહોતિ ન હિ મૃન્મયમ્ આહુતિં આનશે । ઔદુમ્બરમ્
4 ભવત્ય્ ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્ક્ પશવ ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે નાગતશ્રીર્ મહેન્દ્રં યજેત ત્રયો વૈ ગતશ્રિયઃ શુશ્રુવાન્ ગ્રામણી રાજન્યસ્ તેષામ્ મહેન્દ્રો દેવતા યો વૈ સ્વાં દેવતાં અતિયજતે પ્ર સ્વાયૈ દેવતાયૈ ચ્યવતે ન પરામ્ પ્રાપ્નોતિ પાપીયાન્ ભવતિ સંવત્સરમ્ ઇન્દ્રં યજેત સંવત્સરꣳ હિ વ્રતં નાતિ સ્વા ॥
5 એવૈનં દેવતેજ્યમાના ભૂત્યા ઇન્દ્ધે વસીયાન્ ભવતિ સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ અગ્નયે વ્રતપતયે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેત્ સંવત્સરમ્ એવૈનં વૃત્રં જઘ્નિવાꣳસમ્ અગ્નિર્ વ્રતપતિર્ વ્રતમ્ આ લમ્ભયતિ તતો ઽધિ કામં યજેત ॥
2.5.5 અનુવાક 5 અભ્યુદયેષ્ટિઃ, દાક્ષાયણયજ્ઞઃ
1 નાસોમયાજી સં નયેદ્ અનાગતં વા એતસ્ય પયો યો ઽસોમયાજી યદ્ અસોમયાજી સંનયેત્ પરિમોષ એવ સો ઽનૃતં કરોતિ । અથો પરૈવ સિચ્યતે સોમયાજ્ય્ એવ સં નયેત્ પયો વૈ સોમઃ પયઃ સાંનાય્યમ્ પયસૈવ પય આત્મન્ ધત્તે વિ વા એતમ્ પ્રજયા પશુભિર્ અર્ધયતિ વર્ધયત્ય્ અસ્ય ભ્રાતૃવ્યં યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તમ્ પુરસ્તાચ્ ચન્દ્રમાઃ ॥
2 અભ્ય્ ઉદેતિ ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિ ભજેદ્ યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્ તાન્ અગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં કુર્યાદ્ યે સ્થવિષ્ઠાસ્ તાન્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધꣳશ્ ચરુમ્ । યે ઽણિષ્ઠાસ્ તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ અગ્નિર્ એવાસ્મૈપ્રજામ્ પ્રજનયતિ વૃદ્ધામ્ ઇન્દ્રઃ પ્ર યચ્છતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ પશવઃ શિપિર્ યજ્ઞ એવ પશુષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ન દ્વે
3 યજેત યત્ પૂર્વયા સમ્પ્રતિ યજેતોત્તરયા છમ્બટ્ કુર્યાદ્ યદ્ ઉત્તરયા સમ્પ્રતિ યજેત પૂર્વયા છમ્બટ્ કુર્યાન્ નેષ્ટિર્ ભવતિ ન યજ્ઞસ્ તદ્ અનુ હ્રીત મુખ્યપગલ્ભો જાયતે । એકામ્ એવ યજેત પ્રગલ્ભો ઽસ્ય જાયતે । અનાદૃત્ય તદ્ દ્વે એવ યજેત યજ્ઞમુખમ્ એવ પૂર્વયાલભતે યજત ઉત્તરયા દેવતા એવ પૂર્વયાવરુન્દ્ધ ઇન્દ્રિયમ્ ઉત્તરયા દેવલોકમ્ એવ
4 પૂર્વયાભિજયતિ મનુષ્યલોકમ્ ઉત્તરયા ભૂયસો યજ્ઞક્રતૂન્ ઉપૈતિ । એષા વૈ સુમના નામેષ્ટિર્ યમ્ અદ્યેજાનમ્ પશ્ચાચ્ ચન્દ્રમા અભ્ય્ ઉદેત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકમ્ ભવતિ દાક્ષાયણયજ્ઞેન સુવર્ગકામો યજેત પૂર્ણમાસે સં નયેન્ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયામાવાસ્યાયાં યજેત પૂર્ણમાસે વૈ દેવાનાꣳ સુતસ્ તેષામ્ એતમ્ અર્ધમાસમ્ પ્રસુતસ્ તેષામ્ મૈત્રાવરુણી વશાઽમાવાસ્યાયામ્ અનૂબન્ધ્યા યત્
5 પૂર્વેદ્યુર્ યજતે વેદિમ્ એવ તત્ કરોતિ યદ્ વત્સાન્ અપાકરોતિ સદોહવિર્ધાને એવ સમ્ મિનોતિ યદ્ યજતે દેવૈર્ એવ સુત્યાꣳ સમ્ પાદયતિ સ એતમ્ અર્ધમાસꣳ સધમાદં દેવૈઃ સોમમ્ પિબતિ યન્ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયામાવાસ્યાયાં યજતે યૈવાસૌ દેવાનાં વશાનૂબન્ધ્યા સો એવૈષૈતસ્ય સાક્ષાદ્ વા એષ દેવાન્ અભ્યારોહતિ ય એષાં યજ્ઞમ્
6 અભ્યારોહતિ યથા ખલુ વૈ શ્રેયાન્ અભ્યારૂઢઃ કામયતે તથા કરોતિ યદ્ય્ અવવિધ્યતિ પાપીયાન્ ભવતિ યદિ નાવવિધ્યતિ સદૃઙ્ વ્યાવૃત્કામ એતેન યજ્ઞેન યજેત ક્ષુરપવિર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞસ્ તાજક્ પુણ્યો વા ભવતિ પ્ર વા મીયતે તસ્યૈતદ્ વ્રતમ્ । નાનૃતં વદેન્ ન માꣳસમ્ અશ્નીયાન્ ન સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાન્ નાસ્ય પલ્પૂલનેન વાસઃ પલ્પૂલયેયુર્ એતદ્ ધિ દેવાઃ સર્વં ન કુર્વન્તિ ॥
2.5.6 અનુવાક 6 દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સોમયાગેન સહ પૌર્વાપર્યમ્
1 એષ વૈ દેવરથો યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યો દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજતે રથસ્પષ્ટ એવાવસાને વરે દેવાનામ્ અવ સ્યતિ । એતાનિ વા અઙ્ગાપરૂꣳષિ સંવત્સરસ્ય યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે ઽઙ્ગાપરૂꣳષ્ય્ એવ સંવત્સરસ્ય પ્રતિ દધાતિ । એતે વૈ સંવત્સરસ્ય ચક્ષુષી યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે તાભ્યામ્ એવ સુવર્ગં લોકમ્ અનુ પશ્યતિ ॥
2 એષા વૈ દેવાનાં વિક્રાન્તિર્ યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે દેવાનામ્ એવ વિક્રાન્તિમ્ અનુ વિ ક્રમતે । એષ વૈ દેવયાનઃ પન્થા યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે ય એવ દેવયાનઃ પન્થાસ્ તꣳ સમારોહતિ । એતૌ વૈ દેવાનાꣳ હરી યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે યાવ્ એવ દેવાનાꣳ હરી તાભ્યામ્
3 એવૈભ્યો હવ્યં વહતિ । એતદ્ વૈ દેવાનામ્ આસ્યં યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે સાક્ષાદ્ એવ દેવાનામ્ આસ્યે જુહોતિ । એષ વૈ હવિર્ધાની યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી સાયમ્પ્રાતર્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યજતે દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અહરહર્ હવિર્ધાનિનાꣳ સુતઃ । ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે હવિર્ધાન્ય્ અસ્મીતિ સર્વમ્ એવાસ્ય બર્હિષ્યં દત્તમ્ ભવતિ દેવા વા અહઃ

4 યજ્ઞિયં નાવિન્દન્ તે દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અપુનન્ તૌ વા એતૌ પૂતૌ મેધ્યૌ યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે પૂતાવ્ એવૈનૌ મેધ્યૌ યજતે નામાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાત્ । યદ્ ઉપેયાન્ નિરિન્દ્રિયઃ સ્યાત્ સોમસ્ય વૈ રાજ્ઞો ઽર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ પત્નય આસન્ તાસામ્ અમાવાસ્યાં ચ પૌર્ણમાસીં ચ નોપૈત્ ॥
5 તે એનમ્ અભિ સમનહ્યેતામ્ । તં યક્ષ્મ આર્છત્ । રાજાનં યક્ષ્મ આરદ્ ઇતિ તદ્ રાજયક્ષ્મસ્ય જન્મ યત્ પાપીયાન્ અભવત્ તત્ પાપયક્ષ્મસ્ય યજ્ જાયાભ્યામ્ અવિન્દત્ તજ્ જાયેન્યસ્ય ય એવમ્ એતેષાં યક્ષ્માણાં જન્મ વેદ નૈનમ્ એતે યક્ષ્મા વિન્દન્તિ સ એતે એવ નમસ્યન્ન્ ઉપાધાવત્ તે અબ્રૂતામ્ । વરં વૃણાવહા આવં દેવાનામ્ ભાગધે અસાવ
6 આવદ્ અધિ દેવા ઇજ્યાન્તા ઇતિ તસ્માત્ સદૃશીનાꣳ રાત્રીણામ્ અમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ દેવા ઇજ્યન્તે । એતે હિ દેવાનામ્ ભાગધે ભાગધા અસ્મૈ મનુષ્યા ભવન્તિ ય એવં વેદ ભૂતાનિ ક્ષુધમ્ અઘ્નન્ત્ સદ્યો મનુષ્યા અર્ધમાસે દેવા માસિ પિતરઃ સંવત્સરે વનસ્પતયસ્
તસ્માદ્ અહરહર્ મનુષ્યા અશનમ્ ઇચ્છન્તે ઽર્ધમાસે દેવા ઇજ્યન્તે માસિ પિતૃભ્યઃ ક્રિયતે સંવત્સરે વનસ્પતયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ ય એવં વેદ હન્તિ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ ॥
2.5.7 અનુવાક 7 સામિધેની મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્
1 દેવા વૈ નર્ચિ ન યજુષ્ય્ અશ્રયન્ત તે સામન્ન્ એવાશ્રયન્ત હિં કરોતિ સામૈવાકર્ હિં કરોતિ યત્રૈવ દેવા અશ્રયન્ત તત એવૈનાન્ પ્ર યુઙ્ક્તે હિં કરોતિ વાચ એવૈષ યોગઃ । હિં કરોતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે ત્રિઃ પ્રથમામ્ અન્વ્ આહ ત્રિર્ ઉત્તમામ્ । યજ્ઞસ્યૈવ તદ્ બર્સમ્
2 નહ્યત્ય્ અપ્રસ્રꣳસાય સંતતમ્ અન્વ્ આહ પ્રાણાનામ્ અન્નાદ્યસ્ય સંતત્યૈ । અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ રાથંતરીમ્ પ્રથમામ્ અન્વ્ આહ રાથંતરો વા અયં લોકઃ । ઇમમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ ત્રિર્ વિ ગૃહ્ણાતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । ઇમાન્ એવ લોકાન્ અભિ જયતિ બાર્હતીમ્ ઉત્તમામ્ અન્વ્ આહ બાર્હતો વા અસૌ લોકઃ । અમુમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ પ્ર વઃ
3 વાજા ઇત્ય્ અનિરુક્તામ્ પ્રાજાપત્યામ્ અન્વ્ આહ યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ । યજ્ઞમ્ એવ પ્રજાપતિમ્ આ રભતે પ્ર વો વાજા ઇત્ય્ અન્વ્ આહ । અન્નં વૈ વાજઃ । અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પ્ર વો વાજા ઇત્ય્ અન્વ્ આહ તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે । અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ આહ તસ્માત્ પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે પ્ર વો વાજાઃ
4 ઇત્ય્ અન્વ્ આહ માસા વૈ વાજા અર્ધમાસા અભિદ્યવો દેવા હવિષ્મન્તો ગૌર્ ઘૃતાચી યજ્ઞો દેવાઞ્ જિગાતિ યજમાનઃ સુમ્નયુઃ । ઇદમ્ અસીદમ્ અસીત્ય્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે યં કામયેત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ પ્ર વો વાજા ઇતિ તસ્યાનૂચ્યાગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ સં તતમ્ ઉત્તરમ્ અર્ધર્ચમ્ આ લભેત ॥
5 પ્રાણેનૈવાસ્યાપાનં દધાર સર્વમ્ આયુર્ એતિ યો વા અરત્નિꣳ સામિધેનીનાં વેદારત્નાવ્ એવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે । અર્ધર્ચૌ સં દધાતિ । એષ વા અરત્નિઃ સામિધેનીનામ્ । ય એવં વેદારત્નાવ્ એવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે । ઋષેરૃષેર્ વા એતા નિર્મિતા યત્ સામિધેન્યસ્ તા યદ્ અસંયુક્તાઃ સ્યુઃ પ્રજયા પશુભિર્ યજમાનસ્ય વિ તિષ્ઠેરન્ । અર્ધર્ચૌ સંદધાતિ સં યુનક્ત્ય્ એવૈનાસ્ તા અસ્મૈ સંયુક્તા અવરુદ્ધાઃ સર્વામ્ આશિષં દુહ્રે ॥
2.5.8 અનુવાક 8 સામિધેની મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્
1 અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામા । અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ આહ રાથંતરસ્યૈષ વર્ણસ્ તં ત્વા સમિદ્ભિર્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ વામદેવ્યસ્યૈષ વર્ણઃ । બૃહદ્ અગ્ને સુવીર્યમ્ ઇત્ય્ આહ બૃહત એષ વર્ણઃ । યદ્ એતં તૃચમ્ અન્વાહ યજ્ઞમ્ એવ તત્ સામન્વન્તં કરોતિ । અગ્નિર્ અમુષ્મિઁ લોક આસીદ્ આદિત્યો ઽસ્મિન્ તાવ્ ઇમૌ લોકાવ્ અશાન્તૌ
2 આસ્તામ્ । તે દેવા અબ્રુવન્ । એતેમૌ વિ પર્ય્ ઊહામેતિ । અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ અસ્મિઁ લોકે ઽગ્નિમ્ અદધુર્ બૃહદ્ અગ્ને સુવીર્યમ્ ઇત્ય્ અમુષ્મિઁ લોક આદિત્યમ્ । તતો વા ઇમૌ લોકાવ્ અશામ્યતામ્ । યદ્ એવમ્ અન્વાહાનયોર્ લોકયોઃ શાન્ત્યૈ શામ્યતો ઽસ્મા ઇમૌ લોકૌ ય એવં વેદ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ અન્વ્ આહ પઞ્ચદશ
3 વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ । અર્ધમાસશઃ સંવત્સર આપ્યતે તાસાં ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ટિશ્ ચાક્ષરાણિ તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ । અક્ષરશ એવ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ નૃમેધશ્ ચ પરુચ્છેપશ્ ચ બ્રહ્મવાદ્યમ્ અવદેતામ્ અસ્મિન્ દારાવ્ આર્દ્રે ઽગ્નિં જનયાવ યતરો નૌ બ્રહ્મીયાન્ ઇતિ નૃમેધો ઽભ્ય્ અવદત્ સ ધૂમમ્ અજનયત્ પરુચ્છેપો ઽભ્ય્ અવદત્ સો ઽગ્નિમ્ અજનયત્ । ઋષ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ॥
4 યત્ સમાવદ્ વિદ્વ કથા ત્વમ્ અગ્નિમ્ અજીજનો નાહમ્ ઇતિ સામિધેનીનામ્ એવાહં વર્ણં વેદેત્ય્ અબ્રવીત્ । યદ્ ઘૃતવત્ પદમ્ અનૂચ્યતે સ આસાં વર્ણસ્ તં ત્વા સમિદ્ભિર્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ સામિધેનીષ્વ્ એવ તજ્ જ્યોતિર્ જનયતિ સ્ત્રિયસ્ તેન યદ્ ઋચ સ્ત્રિયસ્ તેન યદ્ ગાયત્રિય સ્ત્રિયસ્ તેન યત્ સામિધેન્યઃ ।
વૃષણ્વતીમ્ અન્વ્ આહ ॥
5 તેન પુꣳસ્વતીસ્ તેન સેન્દ્રાસ્ તેન મિથુનાઃ । અગ્નિર્ દેવાનાં દૂત આસીદ્ ઉશના કાવ્યો ઽસુરાણામ્ । તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્ સ પ્રજાપતિર્ અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ અભિ પર્યાવર્તત તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યસ્યૈવં વિદુષો ઽગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ અન્વાહ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । અધ્વરવતીમ્ અન્વ્ આહ ભ્રાતૃવ્યમ્ એવૈતયા
6 ધ્વરતિ શોચિષ્કેશસ્ તમ્ ઈમહ ઇત્ય્ આહ પવિત્રમ્ એવૈતત્ । યજમાનમ્ એવૈતયા પવયતિ સમિદ્ધો અગ્ન આહુતેત્ય્ આહ પરિધિમ્ એવૈતમ્ પરિ દધાત્ય્ અસ્કન્દાય યદ્ અત ઊર્ધ્વમ્ અભ્યાદધ્યાદ્ યથા બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ત્રયો વા અગ્નયો હવ્યવાહનો દેવાનાં કવ્યવાહનઃ પિતૃણાꣳ સહરક્ષા અસુરાણામ્ । ત એતર્હ્ય્ આ શꣳસન્તે માં વરિષ્યતે મામ્
7 ઇતિ વૃણીધ્વꣳ હવ્યવાહનમ્ ઇત્ય્ આહ ય એવ દેવાનાં તં વૃણીતે । આર્ષેયં વૃણીતે બન્ધોર્ એવ નૈતિ । અથો સંતત્યૈ પરસ્તાદ્ અર્વાચો વૃણીતે તસ્માત્ પરસ્તાદ્ અર્વાઞ્ચો મનુષ્યાન્ પિતરો ઽનુ પ્ર પિપતે ॥
2.5.9 અનુવાક 9 પ્રવરાદિમન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્
1 અગ્ને મહાꣳ અસીત્ય્ આહ મહાન્ હ્ય્ એષ યદ્ અગ્નિઃ । બ્રાહ્મણેત્ય્ આહ બ્રાહ્મણો હ્ય્ એષ ભારતેત્ય્ આહૈષ હિ દેવેભ્યો હવ્યમ્ ભરતિ દેવેદ્ધ ઇત્ય્ આહ દેવા હ્ય્ એતમ્ ઐન્ધત મન્વિદ્ધ ઇત્ય્ આહ મનુર્ હ્ય્ એતમ્ ઉત્તરો દેવેભ્ય ઐન્દ્ધ । ઋષિષ્ટુત ઇત્ય્ આહર્ષયો હ્ય્ એતમ્ અસ્તુવન્ વિપ્રાનુમદિત ઇત્ય્ આહ ।
2 વિપ્રા હ્ય્ એતે યચ્ છુશ્રુવાꣳસઃ કવિશસ્ત ઇત્ય્ આહ કવયો હ્ય્ એતે યચ્ છુશ્રુવાꣳસઃ । બ્રહ્મસꣳશિત ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મસꣳશિતો હ્ય્ એષ ઘૃતાહવન ઇત્ય્ આહ ઘૃતાહુતિર્ હ્ય્ અસ્ય પ્રિયતમા પ્રણીર્ યજ્ઞાનામ્ ઇત્ય્ આહ પ્રણીર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞાનામ્ । રથીર્ અધ્વરાણામ્ ઇત્ય્ આહૈષ હિ દેવરથઃ । અતૂર્તો હોતેત્ય્ આહ ન હ્ય્ એતં કશ્ ચન
3 તરતિ તૂર્ણિર્ હવ્યવાડ્ ઇત્ય્ આહ સર્વꣳ હ્ય્ એષ તરતિ । આસ્પાત્રં જુહૂર્ દેવાનામ્ ઇત્ય્ આહ જુહૂર્ હ્ય્ એષ દેવાનામ્ । ચમસો દેવપાન ઇત્ય્ આહ ચમસો હ્ય્ એષ દેવપાનઃ । અરાꣳ ઇવાગ્ને નેમિર્ દેવાꣳસ્ ત્વમ્ પરિભૂર્ અસીત્ય્ આહ દેવાન્ હ્ય્ એષ પરિભૂઃ ।
યદ્ બ્રૂયાત્ । આ વહ દેવાન્ દેવયતે યજમાનાયેતિ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ
4 જનયેત્ । આ વહ દેવાન્ યજમાનાયેત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવૈતેન વર્ધયતિ । અગ્નિમ્ અગ્ન આ વહ સોમમ્ આ વહેત્ય્ આહ દેવતા એવ તદ્ યથાપૂર્વમ્ ઉપ હ્વયતે । આ ચાગ્ને દેવાન્ વહ સુયજા ચ યજ જાતવેદ ઇત્ય્ આહ । અગ્નિમ્ એવ તત્ સꣳ શ્યતિ સો ઽસ્ય સꣳશિતો દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ । અગ્નિર્ હોતા

5 ઇત્ય્ આહ । અગ્નિર્ વૈ દેવાનાꣳ હોતા ય એવ દેવાનાꣳ હોતા તં વૃણીતે સ્મો વયમ્ ઇત્ય્ આહાત્માનમ્ એવ સત્ત્વં ગમયતિ સાધુ તે યજમાન દેવતેત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે યદ્ બ્રૂયાત્ । યો ઽગ્નિꣳ હોતારમ્ અવૃથા ઇત્ય્ અગ્નિનોભયતો યજમાનમ્ પરિ ગૃહ્ણીયાત્ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ । યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂર્ ભ્રાતૃવ્યદેવત્યો ઉપભૃત્
6 યદ્ દ્વે ઇવ બ્રૂયાદ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેત્ । ઘૃતવતીમ્ અધ્વર્યો સ્રુચમ્ આઽસ્યસ્વેત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવૈતેન વર્ધયતિ દેવાયુવમ્ ઇત્ય્ આહ દેવાન્ હ્ય્ એષાવતિ વિશ્વવારામ્ ઇત્ય્ આહ વિશ્વꣳ હ્ય્ એષાવતિ । ઈડામહૈ દેવાꣳ ઈડેન્યાન્ નમસ્યામ વા ઈડેન્યાઃ પિતરો નમસ્યા દેવા યજ્ઞિયાઃ । દેવતા એવ તદ્ યથાભાગં યજતિ ॥
2.5.10 અનુવાક 10 નૈમિત્તિકીનાં કામ્યાનાં ચ સામિધેનીનાં વિધાનમ્
1 ત્રીꣳસ્ તૃચાન્ અનુ બ્રૂયાદ્ રાજન્યસ્ય ત્રયો વા અન્યે રાજન્યાત્ પુરુષા બ્રાહ્મણો વૈશ્યઃ શૂદ્રસ્ તાન્ એવાસ્મા અનુકાન્ કરોતિ પઞ્ચદશાનુ બ્રૂયાદ્ રાજન્યસ્ય પઞ્ચદશો વૈ રાજન્યઃ સ્વ એવૈનꣳ સ્તોમે પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ત્રિષ્ટુભા પરિ દધ્યાત્ । ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયકામઃ ખલુ વૈ રાજન્યો યજતે ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ યદિ કામયેત
2 બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ગાયત્રિયા પરિ દધ્યાત્ । બ્રહ્મવર્ચસં વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ ભવતિ સપ્તદશાનુ બ્રૂયાદ્ વૈશ્યસ્ય સપ્તદશો વૈ વૈશ્યઃ સ્વ એવૈનꣳ સ્તોમે પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ જગત્યા પરિ દધ્યાત્ । જાગતા વૈ પશવઃ પશુકામઃ ખલુ વૈ વૈશ્યો યજતે જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિ ગૃહ્ણાતિ । એકવિꣳશતિમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય । એકવિꣳશ સ્તોમાનામ્ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
3 ચતુર્વિꣳશતિમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસમ્ । ગાયત્રિયૈવાસ્મૈ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અવ રુન્દ્ધે ત્રિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ અન્નકામસ્ય ત્રિꣳશદક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાસ્મા અન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે દ્વાત્રિꣳશતમ્ અનુબ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય દ્વાત્રિꣳશદક્ષરાનુષ્ટુગ્ અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ષટ્ત્રિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય ષટ્ત્રિꣳશદક્ષરા બૃહતી બાર્હતાઃ પશવઃ । બૃહત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્
4 અવ રુન્દ્ધે ચતુશ્ચત્વારિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ ઇન્દ્રિયકામસ્ય ચતુશ્ચત્વારિꣳશદક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુપ્ ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયમ્ અવ રુન્દ્ધે । અષ્ટાચત્વારિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય । અષ્ટાચત્વરિꣳશદક્ષરા જગતી જાગતાઃ પશવઃ । જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અનુ બ્રૂયાદ્ બહુયાજિનઃ સર્વાણિ વા એતસ્ય છન્દાꣳસ્ય્ અવરુન્દ્ધાનિ યો બહુયાજી । અપરિમિતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ । અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
2.5.11 અનુવાક 11 સામિધેનીષુ હોતુર્નિયમવિશેષઃ
1 નિવીતમ્ મનુષ્યાણામ્ પ્રાચીનાવીતમ્ પિતૃણામ્ ઉપવીતં દેવાનામ્ ઉપ વ્યયતે દેવલક્ષ્મમ્ એવ તત્ કુરુતે તિષ્ઠન્ન્ અન્વ્ આહ તિષ્ઠન્ હ્ય્ આશ્રુતતરં વદતિ તિષ્ઠન્ન્ અન્વ્ આહ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ । આસીનો યજતિ । અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ યત્ ક્રૌઞ્ચમ્ અન્વાહાઽઽસુરં તત્ । યન્ મન્દ્રમ્ માનુષં તત્ । યદ્ અન્તરા તત્ સદેવમ્ અન્તરાનૂચ્યમ્ । સદેવત્વાય વિદ્વાꣳસો વૈ
2 પુરા હોતારો ઽભૂવન્ તસ્માદ્ વિધૃતા અધ્વાનો ઽભૂવન્ ન પન્થાનઃ સમ્ અરુક્ષન્ । અન્તર્વેદ્ય્ અન્યઃ પાદો ભવતિ બહિર્વેદ્ય્ અન્યઃ । અથાન્વ્ આહ । અધ્વનાં વિધૃત્યૈ પથામ્ અસꣳરોહાય । અથો ભૂતં ચૈવ ભવિષ્યચ્ ચાવ રુન્દ્ધે । અથો પરિમિતં ચૈવાપરિમિતં ચાવ રુન્દ્ધે । અથો ગ્રામ્યાꣳશ્ ચૈવ પશૂન્ આરણ્યાꣳશ્ ચાવ રુન્દ્ધે । અથો
3 દેવલોકં ચૈવ મનુષ્યલોકં ચાભિ જયતિ દેવા વૈ સામિધેનીર્ અનૂચ્ય યજ્ઞં નાન્વ્ અપશ્યન્ । સ પ્રજાપતિસ્ તૂષ્ણીમ્ આઘારમ્ આઘારયત્ તતો વૈ દેવા યજ્ઞમ્ અન્વ્ અપશ્યન્ યત્ તૂષ્ણીમ્ આઘારમ્ આઘારયતિ યજ્ઞસ્યાનુખ્યાત્યૈ । અથો સામિધેનીર્ એવાભ્ય્ અનક્તિ । અલૂક્ષો ભવતિ ય એવં વેદ । અથો તર્પયત્ય્ એવૈનાસ્ તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ
4 ય એવં વેદ યદ્ એકયાઘારયેદ્ એકામ્ પ્રીણીયાત્ । યદ્ દ્વાભ્યાં દ્વે પ્રીણીયાત્ । યત્ તિસૃભિર્ અતિ તદ્ રેચયેત્ । મનસા ઘારયતિ મનસા હ્ય્ અનાપ્તમ્ આપ્યતે તિર્યઞ્ચમ્ આ ઘારયત્ય્ અચ્છમ્બટ્કારમ્ । વાક્ ચ મનશ્ ચાર્તીયેતામ્ અહં દેવેભ્યો હવ્યં વહામીતિ વાગ્ અબ્રવીદ્ અહં દેવેભ્ય ઇતિ મનસ્ તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્ । સો ઽબ્રવીત્
5 પ્રજાપતિઃ । દૂતીર્ એવ ત્વમ્ મનસો ઽસિ યદ્ ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્ વાચા વદતીતિ તત્ ખલુ તુભ્યં ન વાચા જુહવન્ન્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માન્ મનસા પ્રજાપતયે જુહ્વતિ મન ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ પરિધીન્ત્ સમ્ માર્ષ્ટિ પુનાત્ય્ એવૈનાન્ ત્રિર્ મધ્યમં ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ
6 ઇમે લોકા ઇમાન્ એવ લોકાન્ અભિ જયતિ ત્રિર્ ઉત્તરાર્ધ્યં ત્રયો વૈ દેવયાનાઃ પન્થાનસ્ તાન્ એવાભિ જયતિ ત્રિર્ ઉપ વાજયતિ ત્રયો વૈ દેવલોકા દેવલોકાન્ એવાભિ જયતિ દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરમ્ એવ પ્રીણાતિ । અથો સંવત્સરમ્ એવાસ્મા ઉપ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ । આઘારમ્ આ ઘારયતિ તિર ઇવ
7 વૈ સુવર્ગો લોકઃ સુવર્ગમ્ એવાસ્મૈ લોકમ્ પ્ર રોચયતિ । ઋજુમ્ આ ઘારયત્ય્ ઋજુર્ ઇવ હિ પ્રાણઃ સંતતમ્ આ ઘારયતિ પ્રાણાનામ્ અન્નાદ્યસ્ય સંતત્યૈ । અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ યં કામયેત પ્રમાયુકઃ સ્યાદ્ ઇતિ જિહ્મં તસ્યાઽઽ ઘારયેત્ પ્રાણમ્ એવાસ્માજ્ જિહ્મં નયતિ તાજક્ પ્ર મીયતે શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ આઘાર આત્મા ધ્રુવા
8 આઘારમ્ આઘાર્ય ધ્રુવાꣳ સમ્ અનક્તિ । આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિ દધાતિ । અગ્નિર્ દેવાનાં દૂત આસીદ્ દૈવ્યો ઽસુરાણામ્ । તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્ । સ પ્રજાપતિર્ બ્રાહ્મણમ્ અબ્રવીત્ । એતદ્ વિ બ્રૂહીતિ । આ શ્રાવયેતીદં દેવાઃ શૃણુતેતિ વાવ તદ્ અબ્રવીદ્ અગ્નિર્ દેવો હોતેતિ ય એવ દેવાનાં તમ્ અવૃણીત તતો દેવાઃ
9 અભવન્ પરાસુરાઃ । યસ્યૈવં વિદુષઃ પ્રવરમ્ પ્રવૃણતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ યદ્ બ્રાહ્મણશ્ ચાબ્રાહ્મણશ્ ચ પ્રશ્નમ્ એયાતામ્ બ્રાહ્મણાયાધિ બ્રૂયાત્ । યદ્ બ્રાહ્મણાયાધ્યાહાઽઽત્મને ઽધ્ય્ આહ યદ્ બ્રાહ્મણમ્ પરાહાઽઽત્મનમ્ પરાઽઽહ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો ન પરોચ્યઃ ॥
2.5.12 અનુવાક 12 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 આયુષ્ ટે । આયુર્દા અગ્ને । આ પ્યાયસ્વ સં તે । અવ તે હેડઃ । ઉદ્ ઉત્તમમ્ પ્ર ણો દેવી । આ નો દિવઃ । અગ્નાવિષ્ણૂ અગ્નાવિષ્ણૂ ઇમં મે વરુણ તત્ ત્વા યામિ । ઉદ્ ઉ ત્યમ્ । ચિત્રમ્ અપાં નપાદ્ આ હ્ય્ અસ્થાદ્ ઉપસ્થં જિહ્માનામૂર્ધ્વો વિદ્યુતં વસાનઃ । તસ્ય જ્યેષ્ઠમ્ મહિમાનં વહન્તીર્ હિરણ્યવર્ણાઃ પરિ યન્તિ યહ્વીઃ સમ્
2 અન્યા યન્ત્ય્ ઉપ યન્ત્ય્ અન્યાઃ સમાનમૂર્વં નદ્યઃ પૃણન્તિ । તમૂ શુચિꣳ શુચયો દીદિવાꣳસમ્ અપાં નપાતમ્ પરિ તસ્થુર્ આપઃ ॥ તમ્ અસ્મેરા યુવતયો યુવાનમ્ મર્મૃજ્યમાનાઃ પરિ યન્ત્ય્ આપઃ । સ શુક્રેણ શિક્વના રેવદ્ અગ્નિર્ દીદાયાનિધ્મો ઘૃતનિર્ણિગ્ અપ્સુ ॥ ઇન્દ્રાવરુણયોર્ અહꣳ સમ્રાજોર્ અવ આ વૃણે । તા નો મૃડાત ઈદૃશે ॥ ઇન્દ્રાવરુણા યુવમ્ અધ્વરાય નઃ
3 વિશે જનાય મહિ શર્મ યચ્છતમ્ । દીર્ઘપ્રયજ્યુમ્ અતિ યો વનુષ્યતિ વયં જયેમ પૃતનાસુ દૂઢ્યઃ ॥ આ નો મિત્રાવરુણા પ્ર બાહવા ત્વં નો અગ્ને વરુણસ્ય વિદ્વાન્ દેવસ્ય હેડો ઽવ યાસિસીષ્ઠાઃ । યજિષ્ઠો વહ્નિતમઃ શોશુચાનો વિશ્વા દ્વેષાꣳસિ પ્ર મુમુગ્ધ્ય્ અસ્મત્ સ ત્વં નો અગ્ને ઽવમો ભવોતી નેદિષ્ઠો અસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટૌ । અવ યક્ષ્વ નો વરુણમ્

4 રરાણો વીહિ મૃડીકꣳ સુહવો ન એધિ પ્રપ્રાયમ્ અગ્નિર્ ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ યત્ સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુમ્ પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિઃ શિવો નઃ પ્ર તે યક્ષિ પ્ર ત ઇયર્મિ મન્મ ભુવો યથા વન્દ્યો નો હવેષુ । ધન્વન્ન્ ઇવ પ્રપા અસિ ત્વમ્ અગ્ન ઇયક્ષવે પૂરવે પ્રત્ન રાજન્ ।
5 વિ પાજસા વિ જ્યોતિષા સ ત્વમ્ અગ્ને પ્રતીકેન પ્રત્ય્ ઓષ યાતુધાન્યઃ । ઉરુક્ષયેષુ દીદ્યત્ તꣳ સુપ્રતીકꣳ સુદૃશꣳ સ્વઞ્ચમ્ અવિદ્વાꣳસો વિદુષ્ટરꣳ સપેમ । સ યક્ષદ્ વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પ્ર હવ્યમ્ અગ્નિર્ અમૃતેષુ વોચત્ ॥ અꣳહોમુચે વિવેષ યન્ મા વિ ન ઇન્દ્ર । ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો અનુ તે દાયિ ॥
2.5.1 અનુવાક 1 ઇષ્ટિવિધાનમ્। અગ્નીષોમીયહવિર્વિધ્યુપોદ્ઘાતઃ

વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્રઃ પુરોહિતો દેવાનામ્ આસીત્ સ્વસ્રીયો ઽસુરાણામ્ ।
તસ્ય ત્રીણિ શીર્ષાણ્ય્ આસન્ત્ સોમપાનꣳ સુરાપાનમ્ અન્નાદનમ્ ।
સ પ્રત્યક્ષં દેવેભ્યો ભાગમ્ અવદત્ પરોઽક્ષમ્ અસુરેભ્યઃ સર્વસ્મૈ વૈ પ્રત્યક્ષમ્ ભાગં વદન્તિ યસ્મા એવ પરોઽક્ષં વદન્તિ તસ્ય ભાગ ઉદિતસ્
તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેદ્
ઈદૃઙ્ વૈ રાષ્ટ્રં વિ પર્યાવર્તયતીતિ
તસ્ય વજ્રમ્ આદાય શીર્ષાણ્ય્ અચ્છિનદ્ યત્ સોમપાનમ્

આસીત્ સ કપિઞ્જલો ઽભવત્ યત્ સુરાપાનꣳ સ કલવિઙ્કો યદ્ અન્નાદનꣳ સ તિત્તિરિઃ । તસ્યાઞ્જલિના બ્રહ્મહત્યામ્ ઉપાગૃહ્ણાત્ તાꣳ સંવત્સરં અબિભસ્ તમ્ ભૂતાન્ય્ અભ્ય્ અક્રોશન્
બ્રહ્મહન્ન્ ઇતિ । સ પૃથિવીમ્ ઉપાસીદદ્
અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહાણેતિ
સાબ્રવીદ્
વરં વૃણૈ ખાતાત્ પરાભવિષ્યન્તી મન્યે તતો મા પરા ભૂવમ્ ઇતિ
પુરા તે

સંવત્સરાદ્ અપિ રોહાદ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માત્ પુરા સંવત્સરાત્ પૃથિવ્યૈ ખાતમ્ અપિ રોહતિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ
તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ તત્ સ્વકૃતમ્ ઇરિણમ્ અભવત્ તસ્માદ્ આહિતાગ્નિઃ શ્રદ્ધાદેવઃ સ્વકૃત ઇરિણે નાવ સ્યેદ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષ વર્ણઃ । સ વનસ્પતીન્ ઉપાસીદદ્
અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહ્ણીતેતિ
તે ઽબ્રુવન્
વરં વૃણામહૈ વૃક્ણાત્

પરાભવિષ્યન્તો મન્યામહે તતો મા પરા ભૂમેતિ ।
આવ્રશ્ચનાદ્ વો ભૂયાꣳસ ઉત્ તિષ્ઠાન્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માદ્ આવ્રશ્ચનાદ્ વૃક્ષાણામ્ ભૂયાꣳસ ઉત્ તિષ્ઠન્તિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ એષામ્ ।
તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણન્ત્ સ નિર્યાસો ઽભવત્ તસ્માન્ નિર્યાસસ્ય નાશ્યમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષ વર્ણો ઽથો ખલુ ય એવ લોહિતો યો વાઽઽવ્રશ્ચનાન્ નિર્યેષતિ તસ્ય નાઽઽશ્યમ્

કામમ્ અન્યસ્ય । સ સ્ત્રીષꣳસાદમ્ ઉપાસીદદ્
અસ્યૈ બ્રહ્મહત્યાયૈ તૃતીયમ્ પ્રતિ ગૃહ્ણીતેતિ
તા અબ્રુવન્
વરં વૃણામહા ઋત્વિયાત્ પ્રજાં વિન્દામહૈ કામમ્ આ વિજનિતોઃ સમ્ ભવામેતિ તસ્માદ્ ઋત્વિયાત્ સ્ત્રિયઃ પ્રજાં વિન્દન્તે કામમ્ આ વિજનિતોઃ સમ્ ભવન્તિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ આસામ્ ।
તૃતીયમ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણન્ત્ સા મલવદ્વાસા અભવત્ તસ્માન્ મલવદ્વાસસા ન સં વદેત

ન સહાઽઽસીત નાસ્યા અન્નમ્ અદ્યાદ્ બ્રહ્મહત્યાયૈ હ્ય્ એષા વર્ણમ્ પ્રતિમુચ્યાઽઽસ્તે ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્
અભ્યઞ્જનં વાવ સ્ત્રિયા અન્નમ્ અભ્યઞ્જનમ્ એવ ન પ્રતિગૃહ્યં કામમ્ અન્યદ્ ઇતિ । યામ્ મલવદ્વાસસꣳ સમ્ભવન્તિ યસ્ તતો જાયતે સો ઽભિશસ્તો યામ્ અરણ્યે તસ્યૈ સ્તેનો યામ્ પરાચીં તસ્યૈ હ્રીતમુખ્ય્ અપગલ્ભો યા સ્નાતિ તસ્યા અપ્સુ મારુકો યા

અભ્યઙ્ક્તે તસ્યૈ દુશ્ચર્મા યા પ્રલિખતે તસ્યૈ ખલતિર્ અપમારી યાઽઽઙ્ક્તે તસ્યૈ કાણો યા દતો ધાવતે તસ્યૈ શ્યાવદન્ યા નખાનિ નિકૃન્તતે તસ્યૈ કુનખી યા કૃણત્તિ તસ્યૈ ક્લીબો યા રજ્જુꣳ સૃજતિ તસ્યા ઉદ્બન્ધુકો યા પર્ણેન પિબતિ તસ્યા ઉન્માદુકો યા ખર્વેણ પિબતિ તસ્યૈ ખર્વસ્
તિસ્રો રાત્રીર્ વ્રતં ચરેદ્ અઞ્જલિના વા પિબેદ્ અખર્વેણ વા પાત્રેણ પ્રજાયૈ ગોપીથાય ॥
2.5.2 અનુવાક

અગ્નીષોમીય પુરોડાશઃ

ત્વષ્ટા હતપુત્રો વીન્દ્રꣳ સોમમ્ આહરત્
તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્ર ઉપહવમ્ ઐચ્છત
તં નોપાહ્વયત
પુત્રમ્ મે ઽવધીર્ ઇતિ
સ યજ્ઞવેશસં કૃત્વા પ્રાસહા સોમમ્ અપિબત્
તસ્ય યદ્ અત્યશિષ્યત તત્ ત્વષ્ટાહવનીયમ્ ઉપ પ્રાવર્તયત્
સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ
યદ્ અવર્તયત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ ।
યદ્ અબ્રવીત્
સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ તસ્માદ્ અસ્ય

ઇન્દ્રઃ શત્રુર્ અભવત્
સ સમ્ભવન્ન્ અગ્નીષોમાવ્ અભિ સમ્ અભવત્
સ ઇષુમાત્રમિષુમાત્રં વિષ્વઙ્ઙ્ અવર્ધત
સ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ ।
યદ્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ ।
તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેત્
સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ ।
શત્રુર્ મે ઽજનીતિ
તસ્મૈ વજ્રꣳ સિક્ત્વા પ્રાયચ્છત્ ।
એતેન જહીતિ તેનાભ્ય્ આયત
તાવ્ અબ્રૂતામ્ અગ્નીષોમૌ
મા

પ્ર હાર્ આવમ્ અન્તઃ સ્વ ઇતિ
મમ વૈ યુવꣳ સ્થ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મામ્ અભ્ય્ એતમ્ ઇતિ
તૌ ભાગધેયમ્ ઐચ્છેતામ્ ।
તાભ્યામ્ એતમ્ અગ્નીષોમીયમ્ એકાદશકપાલમ્ પૂર્ણમાસે પ્રાયચ્છત્
તાવ્ અબ્રૂતામ્
અભિ સંદષ્ટૌ વૈ સ્વો ન શક્નુવ ઐતુમ્ ઇતિ
સ ઇન્દ્ર આત્મનઃ શીતરૂરાવ્ અજનયત્
તચ્ છીતરૂરયોર્ જન્મ
ય એવꣳ શીતરૂરયોર્ જન્મ વેદ

નૈનꣳ શીતરૂરુ હતસ્
તાભ્યામ્ એનમ્ અભ્ય્ અનયત્
તસ્માજ્ જઞ્જભ્યમાનાદ્ અગ્નીષોમૌ નિર્ અક્રામતામ્
પ્રાણાપાનૌ વા એનં તદ્ અજહિતામ્
પ્રાણો વૈ દક્ષો ઽપાનઃ ક્રતુસ્
તસ્માજ્ જઞ્જભ્યમાનો બ્રૂયાત્ ।
મયિ દક્ષક્રતૂ ઇતિ
પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ ધત્તે
સર્વમ્ આયુર્ એતિ
સ દેવતા વૃત્રાન્ નિર્હૂય વાર્ત્રઘ્નꣳ હવિઃ પૂર્ણમાસે નિર્ અવપત્ ।
ઘ્નન્તિ વા એનમ્ પૂર્ણમાસ આ

અમાવાસ્યાયામ્ પ્યાયયન્તિ
તસ્માદ્ વાર્ત્રઘ્ની પૂર્ણમાસે ઽનૂચ્યેતે વૃધન્વતી અમાવાસ્યાયામ્ ।
તત્ સꣳસ્થાપ્ય વાર્ત્રઘ્નꣳ હવિર્ વજ્રમ્ આદાય પુનર્ અભ્ય્ આયત
તે અબ્રૂતાં દ્યાવાપૃથિવી
મા પ્ર હાર્ આવયોર્ વૈ શ્રિત ઇતિ
તે અબ્રૂતામ્ ।
વરં વૃણાવહૈ નક્ષત્રવિહિતાઽહમ્ અસાનીત્ય્ અસાવ્ અબ્રવીચ્ ચિત્રવિહિતાઽહમ્ ઇતીયમ્ ।
તસ્માન્ નક્ષત્રવિહિતાઽસૌ ચિત્રવિહિતે ઽયમ્ ।
ય એવં દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ

વરં વેદૈનં વરો ગચ્છતિ
સ આભ્યામ્ એવ પ્રસૂત ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તે દેવા વૃત્રꣳ હત્વાઽગ્નીષોમાવ્ અબ્રુવન્
હવ્યં નો વહતમ્ ઇતિ
તાવ્ અબ્રૂતામ્
અપતેજસૌ વૈ ત્યૌ વૃત્રે વૈ ત્યયોસ્ તેજ ઇતિ
તે ઽબ્રુવન્
ક ઇદમ્ અચ્છૈતીતિ
ગૌર્ ઇત્ય્ અબ્રુવન્ ગૌર્ વાવ સર્વસ્ય મિત્રમ્ ઇતિ
સાબ્રવીત્

વરં વૃણૈ મય્ય્ એવ સતો ઽભયેન ભુનજાધ્વા ઇતિ
તદ્ ગૌર્ આહરત્
તસ્માદ્ ગવિ સતો ઽભયેન ભુઞ્જતે ।
એતદ્ વા અગ્નેસ્ તેજો યદ્ ઘૃતમ્
એતત્ સોમસ્ય યત્ પયઃ ।
ય એવમ્ અગ્નીષોમયોસ્ તેજો વેદ તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કિંદેવત્યમ્ પૌર્ણમાસમ્ ઇતિ
પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્
તેનેન્દ્રં જ્યેષ્ઠમ્ પુત્રં નિરવાસાયયદ્ ઇતિ
તસ્માજ્ જ્યેષ્ઠમ્ પુત્રં ધનેન નિરવસાયયન્તિ ॥
2.5.3 અનુવાક

પૌર્ણમાસ્યાં વૈમૃધ પુરોડાશઃ, અમાવાસ્યાયાં સાંનાય્યાદિયાગઃ

ઇન્દ્રં વૃત્રં જઘનિવાꣳસમ્ મૃધો ઽભિ પ્રાવેપન્ત સ એતં વૈમૃધમ્ પૂણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યમ્ અપશ્યત્ તં નિર્ અવપત્ તેન વૈ સ મૃધો ઽપાહત યદ્ વૈમૃધઃ પૂર્ણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યો ભવતિ મૃધ એવ તેન યજમાનો ઽપ હતે ।
ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા દેવતાભિશ્ ચેન્દ્રિયેણ ચ વ્ય્ આર્ધ્યત સ એતમ્ આગ્નેયમ્ અષ્ટાકપાલમ્ અમાવાસ્યાયામ્ અપશ્યદ્ ઐન્દ્રં દધિ

તં નિર્ અવપત્ તેન વૈ સ દેવતાશ્ ચેન્દ્રિયં ચાવારુન્દ્ધ
યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયામ્ ભવત્ય્ ઐન્દ્રં દધિ દેવતાશ્ ચૈવ તેનેન્દ્રિયં ચ યજમાનો ઽવ રુન્દ્ધે ।
ઇન્દ્રસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પૃથિવીમ્ અનુ વ્ય્ આર્છત્ તદ્ ઓષધયો વીરુધો ઽભવન્
સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવદ્
વૃત્રમ્ મે જઘ્નુષ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્

પૃથિવીમ્ અનુ વ્ય્ આરત્ તદ્ ઓષધયો વીરુધો ઽભૂવન્ ઇતિ
તત્ પશવ ઓષધીભ્યો ઽધ્ય્ આત્મન્ત્ સમ્ અનયન્ તત્ પ્રત્ય્ અદુહન્ યત્ સમનયન્ તત્ સાંનાય્યસ્ય સાંનાય્યત્વં યત્ પ્રત્યદુહન્ તત્ પ્રતિધુષઃ પ્રતિધુક્ત્વમ્ ।
સમ્ અનૈષુઃ પ્રત્ય્ અધુક્ષન્ ન તુ મયિ શ્રયત ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ એતદ્ અસ્મૈ

શૃતં કુરુતેત્ય્ અબ્રવીત્ તદ્ અસ્મૈ શૃતમ્ અકુર્વન્ન્ ઇન્દ્રિયં વાવાસ્મિન્ વીર્યં તદ્ અશ્રયન્ તચ્ છૃતસ્ય શૃતત્વમ્ ।
સમ્ અનૈષુઃ પ્રત્ય્ અધુક્ષઞ્ છૃતમ્ અક્રન્ ન તુ મા ધિનોતીત્ય્ અબ્રવીદ્ એતદ્ અસ્મૈ દધિ કુરુતેત્ય્ અબ્રવીત્ તદ્ અસ્મૈ દધ્ય્ અકુર્વન્ તદ્ એનમ્ અધિનોત્ તદ્ દધ્નો દધિત્વમ્
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ દધ્નઃ પૂર્વસ્યાવદેયમ્

દધિ હિ પૂર્વં ક્રિયત ઇત્ય્ અનાદૃત્ય તચ્ છૃતસ્યૈવ પૂર્વસ્યાવ દ્યેદ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ વીર્યꣳ શ્રિત્વા દધ્નોપરિષ્ટાદ્ ધિનોતિ યથાપૂર્વમ્ ઉપૈતિ
યત્ પૂતીકૈર્ વા પર્ણવલ્કૈર્ વાતઞ્ચ્યાત્ સૌમ્યં તદ્ યત્ ક્વલૈ રાક્ષસં તદ્ યત્ તણ્ડુલૈર્ વૈશ્વદેવં તદ્ યદ્ આતઞ્ચનેન માનુષં તદ્ યદ્ દધ્ના તત્ સેન્દ્રં દધ્ના ઽઽતનક્તિ

સેન્દ્રત્વાય ।
અગ્નિહોત્રોચ્છેષણમ્ અભ્યાતનક્તિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ ।
ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા પરામ્ પરાવતમ્ અગચ્છદ્ અપારાધમ્ ઇતિ મન્યમાનસ્ તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્ત્ સો ઽબ્રવીત્ પ્રજાપતિર્ યઃ પ્રથમો ઽનુવિન્દતિ તસ્ય પ્રથમમ્ ભાગધેયમ્ ઇતિ તમ્ પિતરો ઽન્વ્ અવિન્દન્ તસ્માત્ પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયતે
સો ઽમાવાસ્યામ્ પ્રત્ય્ આગચ્છત્ તં દેવા અભિ સમ્ અગચ્છન્તામા વૈ નઃ

અદ્ય વસુ વસતીતીન્દ્રો હિ દેવાનાં વસુ તદ્ અમાવાસ્યાયા અમાવાસ્યત્વમ્
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કિંદેવત્યꣳ સાંનાય્યમ્ ઇતિ વૈશ્વદેવમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ વિશ્વે હિ તદ્ દેવા ભાગધેયમ્ અભિ સમગચ્છન્તેત્ય્ અથો ખલ્વ્ ઐન્દ્રમ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ ઇન્દ્રં વાવ તે તદ્ ભિષજ્યન્તો ઽભિ સમ્ અગચ્છન્તેતિ ॥
2.5.4 અનુવાક

ભ્રાતૃવ્યવતઃ પશુકામસ્ય ચ પૌર્ણમાસ્યામ્ અનુનિર્વાપ્યૌ। આગ્નાવૈષ્ણવાદિયાગવિધિઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વૈ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજેત ય એનૌ સેન્દ્રૌ યજેતેતિ
વૈમૃધઃ પૂર્ણમાસે ઽનુનિર્વાપ્યો ભવતિ તેન પૂર્ણમાસઃ સેન્દ્ર ઐન્દ્રં દધ્ય્ અમાવાસ્યાયાં તેનામાવાસ્યા સેન્દ્રા ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે સેન્દ્રાવ્ એવૈનૌ યજતે શ્વઃશ્વો ઽસ્મા ઈજાનાય વસીયો ભવતિ
દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા એતામ્

ઇષ્ટિમ્ અપશ્યન્ ।
આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલꣳ સરસ્વત્યૈ ચરુꣳ સરસ્વતે ચરું તામ્ પૌર્ણમાસꣳ સꣳસ્થાપ્યાનુ નિર્ અવપન્ તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ પૌર્ણમાસꣳ સꣳસ્થાપ્યૈતામ્ ઇષ્ટિમ્ અનુ નિર્ વપેત્ પૌર્ણમાસેનૈવ વજ્રમ્ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહૃત્યાગ્નાવૈષ્ણવેન દેવતાશ્ ચ યજ્ઞં ચ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
મિથુનાન્ પશૂન્ત્ સારસ્વતાભ્યાં યાવદ્ એવાસ્યાસ્તિ તત્

સર્વં વૃઙ્ક્તે
પૌર્ણમાસીમ્ એવ યજેત ભ્રાતૃવ્યવાન્ નામાવાસ્યાꣳ હત્વા ભ્રાતૃવ્યં નાઽઽ પ્યાયયતિ
સાકમ્પ્રસ્થાયીયેન યજેત પશુકામઃ ।
યસ્મૈ વા અલ્પેનાહરન્તિ નાત્મના તૃપ્યતિ નાન્યસ્મૈ દદાતિ યસ્મૈ મહતા તૃપ્યત્ય્ આત્મના દદાત્ય્ અન્યસ્મૈ મહતા પૂર્ણꣳ હોતવ્યમ્ ।
તૃપ્ત એવૈનમ્ ઇન્દ્રઃ પ્રજયા પશુભિસ્ તર્પયતિ
દારુપાત્રેણ જુહોતિ
ન હિ મૃન્મયમ્ આહુતિં આનશે ।
ઔદુમ્બરમ્

ભવત્ય્ ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્ક્ પશવ ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
નાગતશ્રીર્ મહેન્દ્રં યજેત
ત્રયો વૈ ગતશ્રિયઃ શુશ્રુવાન્ ગ્રામણી રાજન્યસ્ તેષામ્ મહેન્દ્રો દેવતા યો વૈ સ્વાં દેવતાં અતિયજતે પ્ર સ્વાયૈ દેવતાયૈ ચ્યવતે ન પરામ્ પ્રાપ્નોતિ પાપીયાન્ ભવતિ
સંવત્સરમ્ ઇન્દ્રં યજેત સંવત્સરꣳ હિ વ્રતં નાતિ સ્વા

એવૈનં દેવતેજ્યમાના ભૂત્યા ઇન્દ્ધે વસીયાન્ ભવતિ
સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ અગ્નયે વ્રતપતયે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેત્
સંવત્સરમ્ એવૈનં વૃત્રં જઘ્નિવાꣳસમ્ અગ્નિર્ વ્રતપતિર્ વ્રતમ્ આ લમ્ભયતિ
તતો ઽધિ કામં યજેત ॥
2.5.5 અનુવાક 5 અભ્યુદયેષ્ટિઃ, દાક્ષાયણયજ્ઞઃ

નાસોમયાજી સં નયેદ્ અનાગતં વા એતસ્ય પયો યો ઽસોમયાજી
યદ્ અસોમયાજી સંનયેત્ પરિમોષ એવ સો ઽનૃતં કરોતિ ।
અથો પરૈવ સિચ્યતે
સોમયાજ્ય્ એવ સં નયેત્ પયો વૈ સોમઃ પયઃ સાંનાય્યમ્ પયસૈવ પય આત્મન્ ધત્તે
વિ વા એતમ્ પ્રજયા પશુભિર્ અર્ધયતિ વર્ધયત્ય્ અસ્ય ભ્રાતૃવ્યં યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તમ્ પુરસ્તાચ્ ચન્દ્રમાઃ

અભ્ય્ ઉદેતિ
ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિ ભજેદ્
યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્ તાન્ અગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં કુર્યાદ્
યે સ્થવિષ્ઠાસ્ તાન્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધꣳશ્ ચરુમ્ ।
યે ઽણિષ્ઠાસ્ તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્
અગ્નિર્ એવાસ્મૈપ્રજામ્ પ્રજનયતિ વૃદ્ધામ્ ઇન્દ્રઃ પ્ર યચ્છતિ
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ પશવઃ શિપિર્ યજ્ઞ એવ પશુષુ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ન દ્વે

યજેત
યત્ પૂર્વયા સમ્પ્રતિ યજેતોત્તરયા છમ્બટ્ કુર્યાદ્
યદ્ ઉત્તરયા સમ્પ્રતિ યજેત પૂર્વયા છમ્બટ્ કુર્યાન્ નેષ્ટિર્ ભવતિ ન યજ્ઞસ્ તદ્ અનુ હ્રીત મુખ્યપગલ્ભો જાયતે ।
એકામ્ એવ યજેત પ્રગલ્ભો ઽસ્ય જાયતે ।
અનાદૃત્ય તદ્ દ્વે એવ યજેત
યજ્ઞમુખમ્ એવ પૂર્વયાલભતે યજત ઉત્તરયા દેવતા એવ પૂર્વયાવરુન્દ્ધ ઇન્દ્રિયમ્ ઉત્તરયા દેવલોકમ્ એવ

પૂર્વયાભિજયતિ મનુષ્યલોકમ્ ઉત્તરયા
ભૂયસો યજ્ઞક્રતૂન્ ઉપૈતિ ।
એષા વૈ સુમના નામેષ્ટિર્ યમ્ અદ્યેજાનમ્ પશ્ચાચ્ ચન્દ્રમા અભ્ય્ ઉદેત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકમ્ ભવતિ
દાક્ષાયણયજ્ઞેન સુવર્ગકામો યજેત
પૂર્ણમાસે સં નયેન્ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયામાવાસ્યાયાં યજેત
પૂર્ણમાસે વૈ દેવાનાꣳ સુતસ્ તેષામ્ એતમ્ અર્ધમાસમ્ પ્રસુતસ્
તેષામ્ મૈત્રાવરુણી વશાઽમાવાસ્યાયામ્ અનૂબન્ધ્યા યત્

પૂર્વેદ્યુર્ યજતે વેદિમ્ એવ તત્ કરોતિ
યદ્ વત્સાન્ અપાકરોતિ સદોહવિર્ધાને એવ સમ્ મિનોતિ
યદ્ યજતે દેવૈર્ એવ સુત્યાꣳ સમ્ પાદયતિ સ એતમ્ અર્ધમાસꣳ સધમાદં દેવૈઃ સોમમ્ પિબતિ
યન્ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયામાવાસ્યાયાં યજતે યૈવાસૌ દેવાનાં વશાનૂબન્ધ્યા સો એવૈષૈતસ્ય
સાક્ષાદ્ વા એષ દેવાન્ અભ્યારોહતિ ય એષાં યજ્ઞમ્

અભ્યારોહતિ યથા ખલુ વૈ શ્રેયાન્ અભ્યારૂઢઃ કામયતે તથા કરોતિ
યદ્ય્ અવવિધ્યતિ પાપીયાન્ ભવતિ યદિ નાવવિધ્યતિ સદૃઙ્ વ્યાવૃત્કામ એતેન યજ્ઞેન યજેત ક્ષુરપવિર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞસ્ તાજક્ પુણ્યો વા ભવતિ પ્ર વા મીયતે
તસ્યૈતદ્ વ્રતમ્ ।
નાનૃતં વદેન્ ન માꣳસમ્ અશ્નીયાન્ ન સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાન્ નાસ્ય પલ્પૂલનેન વાસઃ પલ્પૂલયેયુર્ એતદ્ ધિ દેવાઃ સર્વં ન કુર્વન્તિ ॥
2.5.6 અનુવાક 6 દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સોમયાગેન સહ પૌર્વાપર્યમ્

એષ વૈ દેવરથો યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
યો દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજતે રથસ્પષ્ટ એવાવસાને વરે દેવાનામ્ અવ સ્યતિ ।
એતાનિ વા અઙ્ગાપરૂꣳષિ સંવત્સરસ્ય યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે ઽઙ્ગાપરૂꣳષ્ય્ એવ સંવત્સરસ્ય પ્રતિ દધાતિ ।
એતે વૈ સંવત્સરસ્ય ચક્ષુષી યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે તાભ્યામ્ એવ સુવર્ગં લોકમ્ અનુ પશ્યતિ

એષા વૈ દેવાનાં વિક્રાન્તિર્ યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે દેવાનામ્ એવ વિક્રાન્તિમ્ અનુ વિ ક્રમતે ।
એષ વૈ દેવયાનઃ પન્થા યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે ય એવ દેવયાનઃ પન્થાસ્ તꣳ સમારોહતિ ।
એતૌ વૈ દેવાનાꣳ હરી યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે યાવ્ એવ દેવાનાꣳ હરી તાભ્યામ્

એવૈભ્યો હવ્યં વહતિ ।
એતદ્ વૈ દેવાનામ્ આસ્યં યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે સાક્ષાદ્ એવ દેવાનામ્ આસ્યે જુહોતિ ।
એષ વૈ હવિર્ધાની યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી
સાયમ્પ્રાતર્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યજતે દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અહરહર્ હવિર્ધાનિનાꣳ સુતઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે હવિર્ધાન્ય્ અસ્મીતિ સર્વમ્ એવાસ્ય બર્હિષ્યં દત્તમ્ ભવતિ
દેવા વા અહઃ

યજ્ઞિયં નાવિન્દન્ તે દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અપુનન્
તૌ વા એતૌ પૂતૌ મેધ્યૌ યદ્ દર્શપૂર્ણમાસૌ
ય એવં વિદ્વાન્ દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે પૂતાવ્ એવૈનૌ મેધ્યૌ યજતે
નામાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાત્ ।
યદ્ ઉપેયાન્ નિરિન્દ્રિયઃ સ્યાત્
સોમસ્ય વૈ રાજ્ઞો ઽર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ પત્નય આસન્
તાસામ્ અમાવાસ્યાં ચ પૌર્ણમાસીં ચ નોપૈત્

તે એનમ્ અભિ સમનહ્યેતામ્ ।
તં યક્ષ્મ આર્છત્ ।
રાજાનં યક્ષ્મ આરદ્ ઇતિ તદ્ રાજયક્ષ્મસ્ય જન્મ
યત્ પાપીયાન્ અભવત્ તત્ પાપયક્ષ્મસ્ય
યજ્ જાયાભ્યામ્ અવિન્દત્ તજ્ જાયેન્યસ્ય
ય એવમ્ એતેષાં યક્ષ્માણાં જન્મ વેદ નૈનમ્ એતે યક્ષ્મા વિન્દન્તિ
સ એતે એવ નમસ્યન્ન્ ઉપાધાવત્
તે અબ્રૂતામ્ ।
વરં વૃણાવહા આવં દેવાનામ્ ભાગધે અસાવ

આવદ્ અધિ દેવા ઇજ્યાન્તા ઇતિ
તસ્માત્ સદૃશીનાꣳ રાત્રીણામ્ અમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ દેવા ઇજ્યન્તે ।
એતે હિ દેવાનામ્ ભાગધે
ભાગધા અસ્મૈ મનુષ્યા ભવન્તિ ય એવં વેદ
ભૂતાનિ ક્ષુધમ્ અઘ્નન્ત્ સદ્યો મનુષ્યા અર્ધમાસે દેવા માસિ પિતરઃ સંવત્સરે વનસ્પતયસ્
તસ્માદ્ અહરહર્ મનુષ્યા અશનમ્ ઇચ્છન્તે ઽર્ધમાસે દેવા ઇજ્યન્તે માસિ પિતૃભ્યઃ ક્રિયતે સંવત્સરે વનસ્પતયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ
ય એવં વેદ હન્તિ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ ॥
2.5.7 અનુવાક 7 સામિધેની મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્

દેવા વૈ નર્ચિ ન યજુષ્ય્ અશ્રયન્ત
તે સામન્ન્ એવાશ્રયન્ત
હિં કરોતિ સામૈવાકર્
હિં કરોતિ યત્રૈવ દેવા અશ્રયન્ત તત એવૈનાન્ પ્ર યુઙ્ક્તે
હિં કરોતિ વાચ એવૈષ યોગઃ ।
હિં કરોતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે
ત્રિઃ પ્રથમામ્ અન્વ્ આહ ત્રિર્ ઉત્તમામ્ ।
યજ્ઞસ્યૈવ તદ્ બર્સમ્

નહ્યત્ય્ અપ્રસ્રꣳસાય
સંતતમ્ અન્વ્ આહ પ્રાણાનામ્ અન્નાદ્યસ્ય સંતત્યૈ ।
અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
રાથંતરીમ્ પ્રથમામ્ અન્વ્ આહ
રાથંતરો વા અયં લોકઃ ।
ઇમમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ
ત્રિર્ વિ ગૃહ્ણાતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
ઇમાન્ એવ લોકાન્ અભિ જયતિ
બાર્હતીમ્ ઉત્તમામ્ અન્વ્ આહ
બાર્હતો વા અસૌ લોકઃ ।
અમુમ્ એવ લોકમ્ અભિ જયતિ
પ્ર વઃ

વાજા ઇત્ય્ અનિરુક્તામ્ પ્રાજાપત્યામ્ અન્વ્ આહ
યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિઃ ।
યજ્ઞમ્ એવ પ્રજાપતિમ્ આ રભતે
પ્ર વો વાજા ઇત્ય્ અન્વ્ આહ ।
અન્નં વૈ વાજઃ ।
અન્નમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પ્ર વો વાજા ઇત્ય્ અન્વ્ આહ
તસ્માત્ પ્રાચીનꣳ રેતો ધીયતે ।
અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ આહ
તસ્માત્ પ્રતીચીઃ પ્રજા જાયન્તે
પ્ર વો વાજાઃ

ઇત્ય્ અન્વ્ આહ
માસા વૈ વાજા અર્ધમાસા અભિદ્યવો દેવા હવિષ્મન્તો ગૌર્ ઘૃતાચી યજ્ઞો દેવાઞ્ જિગાતિ યજમાનઃ સુમ્નયુઃ ।
ઇદમ્ અસીદમ્ અસીત્ય્ એવ યજ્ઞસ્ય પ્રિયં ધામાવ રુન્દ્ધે
યં કામયેત
સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ પ્ર વો વાજા ઇતિ તસ્યાનૂચ્યાગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ સં તતમ્ ઉત્તરમ્ અર્ધર્ચમ્ આ લભેત

પ્રાણેનૈવાસ્યાપાનં દધાર સર્વમ્ આયુર્ એતિ
યો વા અરત્નિꣳ સામિધેનીનાં વેદારત્નાવ્ એવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે ।
અર્ધર્ચૌ સં દધાતિ ।
એષ વા અરત્નિઃ સામિધેનીનામ્ ।
ય એવં વેદારત્નાવ્ એવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે ।
ઋષેરૃષેર્ વા એતા નિર્મિતા યત્ સામિધેન્યસ્
તા યદ્ અસંયુક્તાઃ સ્યુઃ પ્રજયા પશુભિર્ યજમાનસ્ય વિ તિષ્ઠેરન્ ।
અર્ધર્ચૌ સંદધાતિ
સં યુનક્ત્ય્ એવૈનાસ્
તા અસ્મૈ સંયુક્તા અવરુદ્ધાઃ સર્વામ્ આશિષં દુહ્રે ॥
2.5.8 અનુવાક 8 સામિધેની મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્

અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામા ।
અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ આહ રાથંતરસ્યૈષ વર્ણસ્
તં ત્વા સમિદ્ભિર્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ વામદેવ્યસ્યૈષ વર્ણઃ ।
બૃહદ્ અગ્ને સુવીર્યમ્ ઇત્ય્ આહ બૃહત એષ વર્ણઃ ।
યદ્ એતં તૃચમ્ અન્વાહ યજ્ઞમ્ એવ તત્ સામન્વન્તં કરોતિ ।
અગ્નિર્ અમુષ્મિઁ લોક આસીદ્ આદિત્યો ઽસ્મિન્
તાવ્ ઇમૌ લોકાવ્ અશાન્તૌ

આસ્તામ્ ।
તે દેવા અબ્રુવન્ ।
એતેમૌ વિ પર્ય્ ઊહામેતિ ।
અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇત્ય્ અસ્મિઁ લોકે ઽગ્નિમ્ અદધુર્ બૃહદ્ અગ્ને સુવીર્યમ્ ઇત્ય્ અમુષ્મિઁ લોક આદિત્યમ્ ।
તતો વા ઇમૌ લોકાવ્ અશામ્યતામ્ ।
યદ્ એવમ્ અન્વાહાનયોર્ લોકયોઃ શાન્ત્યૈ
શામ્યતો ઽસ્મા ઇમૌ લોકૌ ય એવં વેદ
પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ અન્વ્ આહ
પઞ્ચદશ

વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ ।
અર્ધમાસશઃ સંવત્સર આપ્યતે
તાસાં ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ટિશ્ ચાક્ષરાણિ
તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ ।
અક્ષરશ એવ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ
નૃમેધશ્ ચ પરુચ્છેપશ્ ચ બ્રહ્મવાદ્યમ્ અવદેતામ્
અસ્મિન્ દારાવ્ આર્દ્રે ઽગ્નિં જનયાવ યતરો નૌ બ્રહ્મીયાન્ ઇતિ
નૃમેધો ઽભ્ય્ અવદત્ સ ધૂમમ્ અજનયત્
પરુચ્છેપો ઽભ્ય્ અવદત્ સો ઽગ્નિમ્ અજનયત્ ।
ઋષ ઇત્ય્ અબ્રવીત્

યત્ સમાવદ્ વિદ્વ કથા ત્વમ્ અગ્નિમ્ અજીજનો નાહમ્ ઇતિ
સામિધેનીનામ્ એવાહં વર્ણં વેદેત્ય્ અબ્રવીત્ ।
યદ્ ઘૃતવત્ પદમ્ અનૂચ્યતે સ આસાં વર્ણસ્
તં ત્વા સમિદ્ભિર્ અઙ્ગિર ઇત્ય્ આહ સામિધેનીષ્વ્ એવ તજ્ જ્યોતિર્ જનયતિ
સ્ત્રિયસ્ તેન યદ્ ઋચ સ્ત્રિયસ્ તેન યદ્ ગાયત્રિય સ્ત્રિયસ્ તેન યત્ સામિધેન્યઃ ।
વૃષણ્વતીમ્ અન્વ્ આહ

તેન પુꣳસ્વતીસ્ તેન સેન્દ્રાસ્ તેન મિથુનાઃ ।
અગ્નિર્ દેવાનાં દૂત આસીદ્ ઉશના કાવ્યો ઽસુરાણામ્ ।
તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્
સ પ્રજાપતિર્ અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ અભિ પર્યાવર્તત
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યસ્યૈવં વિદુષો ઽગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ અન્વાહ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
અધ્વરવતીમ્ અન્વ્ આહ
ભ્રાતૃવ્યમ્ એવૈતયા

ધ્વરતિ
શોચિષ્કેશસ્ તમ્ ઈમહ ઇત્ય્ આહ
પવિત્રમ્ એવૈતત્ ।
યજમાનમ્ એવૈતયા પવયતિ
સમિદ્ધો અગ્ન આહુતેત્ય્ આહ
પરિધિમ્ એવૈતમ્ પરિ દધાત્ય્ અસ્કન્દાય
યદ્ અત ઊર્ધ્વમ્ અભ્યાદધ્યાદ્ યથા બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તાદૃગ્ એવ તત્
ત્રયો વા અગ્નયો હવ્યવાહનો દેવાનાં કવ્યવાહનઃ પિતૃણાꣳ સહરક્ષા અસુરાણામ્ ।
ત એતર્હ્ય્ આ શꣳસન્તે
માં વરિષ્યતે મામ્

ઇતિ
વૃણીધ્વꣳ હવ્યવાહનમ્ ઇત્ય્ આહ
ય એવ દેવાનાં તં વૃણીતે ।
આર્ષેયં વૃણીતે
બન્ધોર્ એવ નૈતિ ।
અથો સંતત્યૈ
પરસ્તાદ્ અર્વાચો વૃણીતે
તસ્માત્ પરસ્તાદ્ અર્વાઞ્ચો મનુષ્યાન્ પિતરો ઽનુ પ્ર પિપતે ॥
2.5.9 અનુવાક

પ્રવરાદિમન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્

અગ્ને મહાꣳ અસીત્ય્ આહ મહાન્ હ્ય્ એષ યદ્ અગ્નિઃ ।
બ્રાહ્મણેત્ય્ આહ બ્રાહ્મણો હ્ય્ એષ
ભારતેત્ય્ આહૈષ હિ દેવેભ્યો હવ્યમ્ ભરતિ
દેવેદ્ધ ઇત્ય્ આહ દેવા હ્ય્ એતમ્ ઐન્ધત
મન્વિદ્ધ ઇત્ય્ આહ મનુર્ હ્ય્ એતમ્ ઉત્તરો દેવેભ્ય ઐન્દ્ધ ।
ઋષિષ્ટુત ઇત્ય્ આહર્ષયો હ્ય્ એતમ્ અસ્તુવન્
વિપ્રાનુમદિત ઇત્ય્ આહ

વિપ્રા હ્ય્ એતે યચ્ છુશ્રુવાꣳસઃ
કવિશસ્ત ઇત્ય્ આહ કવયો હ્ય્ એતે યચ્ છુશ્રુવાꣳસઃ ।
બ્રહ્મસꣳશિત ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મસꣳશિતો હ્ય્ એષ
ઘૃતાહવન ઇત્ય્ આહ ઘૃતાહુતિર્ હ્ય્ અસ્ય પ્રિયતમા
પ્રણીર્ યજ્ઞાનામ્ ઇત્ય્ આહ પ્રણીર્ હ્ય્ એષ યજ્ઞાનામ્ ।
રથીર્ અધ્વરાણામ્ ઇત્ય્ આહૈષ હિ દેવરથઃ ।
અતૂર્તો હોતેત્ય્ આહ ન હ્ય્ એતં કશ્ ચન

તરતિ
તૂર્ણિર્ હવ્યવાડ્ ઇત્ય્ આહ
સર્વꣳ હ્ય્ એષ તરતિ ।
આસ્પાત્રં જુહૂર્ દેવાનામ્ ઇત્ય્ આહ જુહૂર્ હ્ય્ એષ દેવાનામ્ ।
ચમસો દેવપાન ઇત્ય્ આહ ચમસો હ્ય્ એષ દેવપાનઃ ।
અરાꣳ ઇવાગ્ને નેમિર્ દેવાꣳસ્ ત્વમ્ પરિભૂર્ અસીત્ય્ આહ દેવાન્ હ્ય્ એષ પરિભૂઃ ।
યદ્ બ્રૂયાત્ ।
આ વહ દેવાન્ દેવયતે યજમાનાયેતિ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ

જનયેત્ ।
આ વહ દેવાન્ યજમાનાયેત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવૈતેન વર્ધયતિ ।
અગ્નિમ્ અગ્ન આ વહ સોમમ્ આ વહેત્ય્ આહ દેવતા એવ તદ્ યથાપૂર્વમ્ ઉપ હ્વયતે ।
આ ચાગ્ને દેવાન્ વહ સુયજા ચ યજ જાતવેદ ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નિમ્ એવ તત્ સꣳ શ્યતિ
સો ઽસ્ય સꣳશિતો દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ ।
અગ્નિર્ હોતા

ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નિર્ વૈ દેવાનાꣳ હોતા
ય એવ દેવાનાꣳ હોતા તં વૃણીતે
સ્મો વયમ્ ઇત્ય્ આહાત્માનમ્ એવ સત્ત્વં ગમયતિ
સાધુ તે યજમાન દેવતેત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
યદ્ બ્રૂયાત્ ।
યો ઽગ્નિꣳ હોતારમ્ અવૃથા ઇત્ય્ અગ્નિનોભયતો યજમાનમ્ પરિ ગૃહ્ણીયાત્
પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ ।
યજમાનદેવત્યા વૈ જુહૂર્ ભ્રાતૃવ્યદેવત્યો ઉપભૃત્

યદ્ દ્વે ઇવ બ્રૂયાદ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ અસ્મૈ જનયેત્ ।
ઘૃતવતીમ્ અધ્વર્યો સ્રુચમ્ આઽસ્યસ્વેત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવૈતેન વર્ધયતિ
દેવાયુવમ્ ઇત્ય્ આહ દેવાન્ હ્ય્ એષાવતિ
વિશ્વવારામ્ ઇત્ય્ આહ વિશ્વꣳ હ્ય્ એષાવતિ ।
ઈડામહૈ દેવાꣳ ઈડેન્યાન્ નમસ્યામ વા ઈડેન્યાઃ પિતરો નમસ્યા દેવા યજ્ઞિયાઃ ।
દેવતા એવ તદ્ યથાભાગં યજતિ ॥
2.5.10 અનુવાક 10 નૈમિત્તિકીનાં કામ્યાનાં ચ સામિધેનીનાં વિધાનમ્

ત્રીꣳસ્ તૃચાન્ અનુ બ્રૂયાદ્ રાજન્યસ્ય
ત્રયો વા અન્યે રાજન્યાત્ પુરુષા બ્રાહ્મણો વૈશ્યઃ શૂદ્રસ્ તાન્ એવાસ્મા અનુકાન્ કરોતિ
પઞ્ચદશાનુ બ્રૂયાદ્ રાજન્યસ્ય
પઞ્ચદશો વૈ રાજન્યઃ
સ્વ એવૈનꣳ સ્તોમે પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
ત્રિષ્ટુભા પરિ દધ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુગ્
ઇન્દ્રિયકામઃ ખલુ વૈ રાજન્યો યજતે
ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયમ્ પરિ ગૃહ્ણાતિ
યદિ કામયેત

બ્રહ્મવર્ચસમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ગાયત્રિયા પરિ દધ્યાત્ ।
બ્રહ્મવર્ચસં વૈ ગાયત્રી
બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ ભવતિ
સપ્તદશાનુ બ્રૂયાદ્ વૈશ્યસ્ય
સપ્તદશો વૈ વૈશ્યઃ
સ્વ એવૈનꣳ સ્તોમે પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
જગત્યા પરિ દધ્યાત્ ।
જાગતા વૈ પશવઃ
પશુકામઃ ખલુ વૈ વૈશ્યો યજતે
જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિ ગૃહ્ણાતિ ।
એકવિꣳશતિમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય ।
એકવિꣳશ સ્તોમાનામ્ પ્રતિષ્ઠા
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

ચતુર્વિꣳશતિમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય
ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસમ્ ।
ગાયત્રિયૈવાસ્મૈ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અવ રુન્દ્ધે
ત્રિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ અન્નકામસ્ય
ત્રિꣳશદક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજૈવાસ્મા અન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે
દ્વાત્રિꣳશતમ્ અનુબ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય
દ્વાત્રિꣳશદક્ષરાનુષ્ટુગ્
અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્ પ્રતિષ્ઠા
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
ષટ્ત્રિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય
ષટ્ત્રિꣳશદક્ષરા બૃહતી
બાર્હતાઃ પશવઃ ।
બૃહત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્

અવ રુન્દ્ધે
ચતુશ્ચત્વારિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ ઇન્દ્રિયકામસ્ય
ચતુશ્ચત્વારિꣳશદક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્
ઇન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુપ્
ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અષ્ટાચત્વારિꣳશતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય ।
અષ્ટાચત્વરિꣳશદક્ષરા જગતી
જાગતાઃ પશવઃ ।
જગત્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અનુ બ્રૂયાદ્ બહુયાજિનઃ
સર્વાણિ વા એતસ્ય છન્દાꣳસ્ય્ અવરુન્દ્ધાનિ યો બહુયાજી ।
અપરિમિતમ્ અનુ બ્રૂયાત્ ।
અપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
2.5.11 અનુવાક

સામિધેનીષુ હોતુર્નિયમવિશેષઃ

નિવીતમ્ મનુષ્યાણામ્
પ્રાચીનાવીતમ્ પિતૃણામ્
ઉપવીતં દેવાનામ્
ઉપ વ્યયતે
દેવલક્ષ્મમ્ એવ તત્ કુરુતે
તિષ્ઠન્ન્ અન્વ્ આહ
તિષ્ઠન્ હ્ય્ આશ્રુતતરં વદતિ
તિષ્ઠન્ન્ અન્વ્ આહ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ ।
આસીનો યજતિ ।
અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ
યત્ ક્રૌઞ્ચમ્ અન્વાહાઽઽસુરં તત્ ।
યન્ મન્દ્રમ્ માનુષં તત્ ।
યદ્ અન્તરા તત્ સદેવમ્
અન્તરાનૂચ્યમ્ ।
સદેવત્વાય
વિદ્વાꣳસો વૈ

પુરા હોતારો ઽભૂવન્
તસ્માદ્ વિધૃતા અધ્વાનો ઽભૂવન્ ન પન્થાનઃ સમ્ અરુક્ષન્ ।
અન્તર્વેદ્ય્ અન્યઃ પાદો ભવતિ બહિર્વેદ્ય્ અન્યઃ ।
અથાન્વ્ આહ ।
અધ્વનાં વિધૃત્યૈ પથામ્ અસꣳરોહાય ।
અથો ભૂતં ચૈવ ભવિષ્યચ્ ચાવ રુન્દ્ધે ।
અથો પરિમિતં ચૈવાપરિમિતં ચાવ રુન્દ્ધે ।
અથો ગ્રામ્યાꣳશ્ ચૈવ પશૂન્ આરણ્યાꣳશ્ ચાવ રુન્દ્ધે ।
અથો

દેવલોકં ચૈવ મનુષ્યલોકં ચાભિ જયતિ
દેવા વૈ સામિધેનીર્ અનૂચ્ય યજ્ઞં નાન્વ્ અપશ્યન્ ।
સ પ્રજાપતિસ્ તૂષ્ણીમ્ આઘારમ્ આઘારયત્
તતો વૈ દેવા યજ્ઞમ્ અન્વ્ અપશ્યન્
યત્ તૂષ્ણીમ્ આઘારમ્ આઘારયતિ યજ્ઞસ્યાનુખ્યાત્યૈ ।
અથો સામિધેનીર્ એવાભ્ય્ અનક્તિ ।
અલૂક્ષો ભવતિ ય એવં વેદ ।
અથો તર્પયત્ય્ એવૈનાસ્
તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ

ય એવં વેદ
યદ્ એકયાઘારયેદ્ એકામ્ પ્રીણીયાત્ ।
યદ્ દ્વાભ્યાં દ્વે પ્રીણીયાત્ ।
યત્ તિસૃભિર્ અતિ તદ્ રેચયેત્ ।
મનસા ઘારયતિ મનસા હ્ય્ અનાપ્તમ્ આપ્યતે
તિર્યઞ્ચમ્ આ ઘારયત્ય્ અચ્છમ્બટ્કારમ્ ।
વાક્ ચ મનશ્ ચાર્તીયેતામ્
અહં દેવેભ્યો હવ્યં વહામીતિ વાગ્ અબ્રવીદ્ અહં દેવેભ્ય ઇતિ મનસ્
તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્ ।
સો ઽબ્રવીત્

પ્રજાપતિઃ ।
દૂતીર્ એવ ત્વમ્ મનસો ઽસિ યદ્ ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્ વાચા વદતીતિ
તત્ ખલુ તુભ્યં ન વાચા જુહવન્ન્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્
તસ્માન્ મનસા પ્રજાપતયે જુહ્વતિ
મન ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ
પરિધીન્ત્ સમ્ માર્ષ્ટિ
પુનાત્ય્ એવૈનાન્
ત્રિર્ મધ્યમં ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ

ઇમે લોકા ઇમાન્ એવ લોકાન્ અભિ જયતિ
ત્રિર્ ઉત્તરાર્ધ્યં ત્રયો વૈ દેવયાનાઃ પન્થાનસ્ તાન્ એવાભિ જયતિ
ત્રિર્ ઉપ વાજયતિ ત્રયો વૈ દેવલોકા દેવલોકાન્ એવાભિ જયતિ
દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરમ્ એવ પ્રીણાતિ ।
અથો સંવત્સરમ્ એવાસ્મા ઉપ દધાતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ।
આઘારમ્ આ ઘારયતિ
તિર ઇવ

વૈ સુવર્ગો લોકઃ
સુવર્ગમ્ એવાસ્મૈ લોકમ્ પ્ર રોચયતિ ।
ઋજુમ્ આ ઘારયત્ય્ ઋજુર્ ઇવ હિ પ્રાણઃ
સંતતમ્ આ ઘારયતિ પ્રાણાનામ્ અન્નાદ્યસ્ય સંતત્યૈ ।
અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
યં કામયેત
પ્રમાયુકઃ સ્યાદ્ ઇતિ જિહ્મં તસ્યાઽઽ ઘારયેત્
પ્રાણમ્ એવાસ્માજ્ જિહ્મં નયતિ
તાજક્ પ્ર મીયતે
શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ આઘાર આત્મા ધ્રુવા

આઘારમ્ આઘાર્ય ધ્રુવાꣳ સમ્ અનક્તિ ।
આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિ દધાતિ ।
અગ્નિર્ દેવાનાં દૂત આસીદ્ દૈવ્યો ઽસુરાણામ્ ।
તૌ પ્રજાપતિમ્ પ્રશ્નમ્ ઐતામ્ ।
સ પ્રજાપતિર્ બ્રાહ્મણમ્ અબ્રવીત્ ।
એતદ્ વિ બ્રૂહીતિ ।
આ શ્રાવયેતીદં દેવાઃ શૃણુતેતિ વાવ તદ્ અબ્રવીદ્ અગ્નિર્ દેવો હોતેતિ
ય એવ દેવાનાં તમ્ અવૃણીત
તતો દેવાઃ

અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યસ્યૈવં વિદુષઃ પ્રવરમ્ પ્રવૃણતે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
યદ્ બ્રાહ્મણશ્ ચાબ્રાહ્મણશ્ ચ પ્રશ્નમ્ એયાતામ્ બ્રાહ્મણાયાધિ બ્રૂયાત્ ।
યદ્ બ્રાહ્મણાયાધ્યાહાઽઽત્મને ઽધ્ય્ આહ
યદ્ બ્રાહ્મણમ્ પરાહાઽઽત્મનમ્ પરાઽઽહ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો ન પરોચ્યઃ ॥
2.5.12 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

આયુષ્ ટે ।
આયુર્દા અગ્ને ।
આ પ્યાયસ્વ
સં તે ।
અવ તે હેડઃ ।
ઉદ્ ઉત્તમમ્
પ્ર ણો દેવી ।
આ નો દિવઃ ।
અગ્નાવિષ્ણૂ
અગ્નાવિષ્ણૂ
ઇમં મે વરુણ
તત્ ત્વા યામિ ।
ઉદ્ ઉ ત્યમ્ ।
ચિત્રમ્
અપાં નપાદ્ આ હ્ય્ અસ્થાદ્ ઉપસ્થં જિહ્માનામૂર્ધ્વો વિદ્યુતં વસાનઃ । તસ્ય જ્યેષ્ઠમ્ મહિમાનં વહન્તીર્ હિરણ્યવર્ણાઃ પરિ યન્તિ યહ્વીઃ
સમ્

અન્યા યન્ત્ય્ ઉપ યન્ત્ય્ અન્યાઃ સમાનમૂર્વં નદ્યઃ પૃણન્તિ । તમૂ શુચિꣳ શુચયો દીદિવાꣳસમ્ અપાં નપાતમ્ પરિ તસ્થુર્ આપઃ ॥
તમ્ અસ્મેરા યુવતયો યુવાનમ્ મર્મૃજ્યમાનાઃ પરિ યન્ત્ય્ આપઃ । સ શુક્રેણ શિક્વના રેવદ્ અગ્નિર્ દીદાયાનિધ્મો ઘૃતનિર્ણિગ્ અપ્સુ ॥
ઇન્દ્રાવરુણયોર્ અહꣳ સમ્રાજોર્ અવ આ વૃણે । તા નો મૃડાત ઈદૃશે ॥
ઇન્દ્રાવરુણા યુવમ્ અધ્વરાય નઃ

વિશે જનાય મહિ શર્મ યચ્છતમ્ । દીર્ઘપ્રયજ્યુમ્ અતિ યો વનુષ્યતિ વયં જયેમ પૃતનાસુ દૂઢ્યઃ ॥
આ નો મિત્રાવરુણા
પ્ર બાહવા
ત્વં નો અગ્ને વરુણસ્ય વિદ્વાન્ દેવસ્ય હેડો ઽવ યાસિસીષ્ઠાઃ । યજિષ્ઠો વહ્નિતમઃ શોશુચાનો વિશ્વા દ્વેષાꣳસિ પ્ર મુમુગ્ધ્ય્ અસ્મત્
સ ત્વં નો અગ્ને ઽવમો ભવોતી નેદિષ્ઠો અસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટૌ । અવ યક્ષ્વ નો વરુણમ્

રરાણો વીહિ મૃડીકꣳ સુહવો ન એધિ
પ્રપ્રાયમ્ અગ્નિર્ ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ યત્ સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુમ્ પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિઃ શિવો નઃ
પ્ર તે યક્ષિ પ્ર ત ઇયર્મિ મન્મ ભુવો યથા વન્દ્યો નો હવેષુ । ધન્વન્ન્ ઇવ પ્રપા અસિ ત્વમ્ અગ્ન ઇયક્ષવે પૂરવે પ્રત્ન રાજન્

વિ પાજસા
વિ જ્યોતિષા
સ ત્વમ્ અગ્ને પ્રતીકેન પ્રત્ય્ ઓષ યાતુધાન્યઃ । ઉરુક્ષયેષુ દીદ્યત્
તꣳ સુપ્રતીકꣳ સુદૃશꣳ સ્વઞ્ચમ્ અવિદ્વાꣳસો વિદુષ્ટરꣳ સપેમ । સ યક્ષદ્ વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પ્ર હવ્યમ્ અગ્નિર્ અમૃતેષુ વોચત્ ॥
અꣳહોમુચે
વિવેષ યન્ મા
વિ ન ઇન્દ્ર ।
ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્
ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો
અનુ તે દાયિ ॥