Taittiriya Samhita · Chapter 2.4

2.4 prapāṭhaka: 4 kāmyeṣṭividhānam
2.4.1anuvāka 1 kāmyā iṣṭayaḥ/ bhrātṛvyavata iṣṭividhiḥ/
1 devā manuṣyāḥ pitaras te 'nyata āsann asurā rakṣāꣳsi piśācās te 'nyatas teṣāṃ devānām uta yad alpaṃ lohitam akurvan tad rakṣāꣳsi rātrībhir asubhnan tānt subdhān mṛtān abhi vyaucchat te devā aviduḥ / yo vai no 'yam mriyate rakṣāꣳsi vā imaṃ ghnantīti te rakṣāꣳsy upāmantrayanta tāny abruvan varaṃ vṛṇāmahai yat
2 asurāñ jayāma tan naḥ sahāsad iti tato vai devā asurān ajayan te 'surāñ jitvā rakṣāꣳsy apānudanta tāni rakṣāꣳsi / anṛtam akarteti samantaṃ devān pary aviśan te devā agnāv anāthanta te 'gnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir avapann agnaye vibādhavate 'gnaye pratīkavate yad agnaye pravate niravapan yāny eva purastād rakṣāꣳsi
3 āsan tāni tena prāṇudanta yad agnaye vibādhavate yāny evābhito rakṣāꣳsy āsan tāni tena vyabādhanta yad agnaye pratīkavate yāny eva paścād rakṣāꣳsy āsan tāni tenāpānudanta tato devā abhavan parāsurāḥ / yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta / agnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped agnaye vibādhavate
4 agnaye pratīkavate yad agnaye pravate nirvapati ya evāsmāc chreyān bhrātṛvyas taṃ tena pra ṇudate yad agnaye vibādhavate ya evainena sadṛṅ taṃ tena vi bādhate yad agnaye pratīkavate ya evāsmāt pāpīyān taṃ tenāpa nudate pra śreyāꣳsam bhrātṛvyaṃ nudateti sadṛśaṃ krāmati nainam pāpīyān āpnoti ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajate //
2.4.2 anuvāka 2 kāmyā iṣṭayaḥ/ vijayārtheṣṭiḥ
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā abruvan yo no vīryāvattamas tam anu samārabhāmahā iti ta indram abruvan tvaṃ vai no vīryāvattamo 'si tvām anu samārabhāmahā iti so 'bravīt tisro ma imās tanuvo vīryāvatīs tāḥ prīṇītāthāsurān abhi bhaviṣyatheti tā vai brūhīty abruvan iyam aꣳho mug iyaṃ vimṛdheyam indriyāvatī
2 ity abravīt ta indrāyāꣳhomuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir avapann indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate yad indrāyāꣳhomuce niravapann aꣳhasa eva tenāmucyanta yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpāghnata yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātmann adadhata trayastriꣳśatkapālam puroḍāśaṃ nir avapan trayastriꣳśad vai devatās tā indra ātmann anu samārambhayata bhūtyai /
3 tāṃ vāva devā vijitim uttamām asurair vyajayanta yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajetendrāyāꣳhomuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate / aꣳhasā vā eṣa gṛhīto yasmāc chreyān bhrātṛvyaḥ / yad indrāyāꣳhomuce nirvapaty aꣳhasa eva tena mucyate mṛdhā vā eṣo 'bhiṣaṇṇo yasmāt samāneṣv anyaḥ śreyān uta
4 abhrātṛvyaḥ / yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpa hate yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātman dhatte trayastriꣳśatkapālam puroḍāśaṃ nir vapati trayastriꣳśad vai devatās tā eva yajamāna ātmann anu samārambhayate bhūtyai sā vā eṣā vijitir nāmeṣṭiḥ / ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajata uttamām eva vijitim bhrātṛvyeṇa vi jayate //
2.4.3 anuvāka 3 kāmyā iṣṭayaḥ/ saṃvargeṣṭiḥ/
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan teṣāṃ gāyatry ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūnt saṃgṛhyādāyāpakramyātiṣṭhat te 'manyanta yatarān vā iyaṃ upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti tāṃ vyahvayanta viśvakarmann iti devā dābhīty asurāḥ sā nānyatarāꣳś canopāvartata te devā etad yajur apaśyan / ojo 'si saho 'si balam asi /
2 bhrājo 'si devānāṃ dhāma nāmāsi viśvam asi viśvāyuḥ sarvam asi sarvāyur abhibhūḥ / iti vāva devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn avṛñjata yad gāyatry apakramyātiṣṭhat tasmād etāṃ gāyatrītīṣṭim āhuḥ samvatsaro vai gāyatrī saṃvatsaro vai tad apakramyātiṣṭhat / yad etayā devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam
3 prajām paśūn avṛñjata tasmād etāꣳ saṃvarga itīṣṭim āhuḥ / yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta / agnaye saṃvargāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet taꣳ śṛtam āsannam etena yajuṣābhi mṛśet / oja eva balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn bhrātṛvyasya vṛṅkte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati //
2.4.4 anuvāka 4 kāmyā iṣṭayaḥ/ gārmutaścaruḥ/
1 prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmāt sṛṣṭāḥ parācīr āyan tā yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat tā bṛhaspatiś cānvavaitām / so 'bravīd bṛhaspatiḥ / anayā tvā pra tiṣṭhāny atha tvā prajā upāvartsyantīti tam prātiṣṭhat tato vai prajāpatim prajā upāvartanta yaḥ prajākāmaḥ syāt tasmā etam prājāpatyaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet prajāpatim
2 eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai prajām pra janayati prajāpatiḥ paśūn asṛjata te 'smāt sṛṣṭāḥ parāñca āyan te yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat tān pūṣā cānvavaitām / so 'bravīt pūṣā / anayā mā pra tiṣṭhātha tvā paśava upāvartsyantīti mām pra tiṣṭheti somo 'bravīn mama vai
3 akṛṣṭapacyam iti / ubhau vām pra tiṣṭhānīty abravīt tau prātiṣṭhat tato vai prajāpatim paśava upāvartanta yaḥ paśukāmaḥ syāt tasmā etaꣳ somāpauṣṇaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet somāpūṣaṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai paśūn pra janayataḥ somo vai retodhāḥ pūṣā paśūnām prajanayitā soma evāsmai reto dadhāti pūṣā paśūn pra janayati //
2.4.5 anuvāka 5 kāmyā iṣṭayaḥ/ citrāyāgaḥ/
1 agne gobhir na ā gahīndo puṣṭyā juṣasva naḥ / indro dhartā gṛheṣu naḥ // savitā yaḥ sahasriyaḥ sa no gṛheṣu rāraṇat / ā pūṣā etv ā vasu // dhātā dadātu no rayim īśāno jagatas patiḥ / sa naḥ pūrṇena vāvanat // tvaṣṭā yo vṛṣabho vṛṣā sa no gṛheṣu rāraṇat / sahasreṇāyutena ca // yena devā amṛtam
2 dīrghaꣳ śravo divy airayanta / rāyas poṣa tvam asmabhyaṃ gavāṃ kulmiṃ jīvasa ā yuvasva // agnir gṛhapatiḥ somo viśvavaniḥ savitā sumedhāḥ svāhā / agne gṛhapate yas te ghṛtyo bhāgas tena saha oja ākramamāṇāya dhehi śreṣṭhyāt patho mā yoṣaṃ mūrdhā bhūyāsaꣳ svāhā //
2.4.6 anuvāka 6 kāmyā iṣṭayaḥ/ citrāyāgaḥ
1 citrayā yajeta paśukāmaḥ / iyaṃ vai citrā yad vā asyāṃ viśvam bhūtam adhi prajāyate teneyaṃ citrā ya evaṃ vidvāꣳś citrayā paśukāmo yajate pra prajayā paśubhir mithunair jāyate praivā''gneyena vāpayati retaḥ saumyena dadhāti reta eva hitaṃ tvaṣṭā rūpāṇi vi karoti sārasvatau bhavata etad vai daivyam mithunaṃ daivyam evāsmai

2 mithunam madhyato dadhāti puṣṭyai prajananāya sinīvālyai carur bhavati vāg vai sinīvālī puṣṭiḥ khalu vai vāk puṣṭim eva vācam upaiti / aindra uttamo bhavati tenaiva tan mithunam / saptaitāni havīꣳṣi bhavanti sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsi / ubhayasyāvaruddhyai / athaitā āhutīr juhoti / ete vai devāḥ puṣṭipatayas ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati puṣyati prajayā paśubhiḥ / ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati puṣyati prajayā paśubhiḥ / atho yad etā āhutīr juhoti pratiṣṭhityai //
2.4.7 anuvāka 7 kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīrīṣṭiḥ/
1 mārutam asi marutām ojo 'pāṃ dhārām bhinddhi ramayata marutaḥ śyenam āyinam manojavasaṃ vṛṣaṇaꣳ suvṛktim / yena śardha ugram avasṛṣṭam eti tad aśvinā pari dhattaꣳ svasti / purovāto varṣañ jinvarāvṛt svāhā vātāvad varṣann ugrarāvṛt svāhā stanayan varṣan bhīmarāvṛt svāhānaśany avasphūrjan didyud varṣan tveṣarāvṛt svāhātirātraṃ varṣan pūrtirāvṛt
2 svāhā bahu hāyam avṛṣād iti śrutarāvṛt svāhā''tapati varṣan virāḍ āvṛt svāhāvasphūrjan didyud varṣan bhūtarāvṛt svāhā māndā vāśāḥ śundhyūr ajirāḥ / jyotiṣmatīs tamasvarīr undatīḥ suphenāḥ / mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtaḥ surāṣṭrā iha māvata vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmi //
2.4.8 anuvāka 8 kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīryāṃ avaśiṣṭamantrāḥ
1 devā vasavyā agne soma sūrya / devāḥ śarmaṇyā mitrāvaruṇā'ryaman / devāḥ sapītayo 'pāṃ napād āśuheman / udno dattodadhim bhintta divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyā'vata// divā cit tamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena / pṛthivīṃ yad vyundanti // ā yaṃ naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośam acucyavuḥ / vi parjanyāḥ sṛjanti rodasī anu dhanvanā yanti
2 vṛṣṭayaḥ // ud īrayathā marutaḥ samudrato yūyaṃ vṛṣṭiṃ varṣayathā purīṣiṇaḥ / na vo dasrā upa dasyanti dhenavaḥ śubhaṃ yātām anu rathā avṛtsata // sṛjā vṛṣṭiṃ diva ā'dbhiḥ samudram pṛṇa / abjā asi prathamajā balam asi samudriyam // un nambhaya pṛthivīm bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ / udno divyasya no dehīśāno vi sṛjā dṛtim // ye devā divibhāgā ye 'ntarikṣabhāgā ye pṛthivibhāgāḥ / ta imaṃ yajñam avantu ta idaṃ kṣetram ā viśantu ta idaṃ kṣetram anu vi viśantu //
2.4.9 anuvāka 9 kāmyā iṣṭayaḥ/ saptamānuvākokta mantrāṇāṃ vyākhyānam
1 mārutam asi marutām oja iti kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇatūṣam pari dhatte / etad vai vṛṣṭyai rūpam / sarūpa eva bhūtvā parjanyaṃ varṣayati ramayata marutaḥ śyenamāyinam iti paścādvātam prati mīvati purovātam eva janayati varṣasyāvaruddhyai vātanāmāni juhoti vāyur vai vṛṣṭyā īśe vāyum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai parjanyaṃ varṣayati / aṣṭau
2 juhoti catasro vai diśaś catasro 'vāntaradiśāḥ / digbhya eva vṛṣṭiꣳ sam pra cyāvayati kṛṣṇājine saṃ yauti havir evākar antarvedi saṃ yauti / avaruddhyai yatīnām adyamānānāꣳ śīrṣāṇi parāpatan te kharjūrā abhavan teṣāꣳ rasa ūrdhvo 'patat tāni karīrāṇy abhavan / saumyāni vai karīrāṇi saumyā khalu vā āhutir divo vṛṣṭiṃ cyāvayati yat karīrāṇi bhavanti /
3 saumyayaivāhutyā divo vṛṣṭim ava runddhe madhuṣā saṃ yauti / apāṃ vā eṣa oṣadhīnāꣳ raso yan madhu / adbhya evauṣadhībhyo varṣati / atho adbhya evauṣadhībhyo vṛṣṭiṃ ni nayati māndā vāśā iti saṃ yauti nāmadheyair evainā acchaiti / atho yathā brūyāt / asāv ehīty evam evainā nāmadheyair ā
4 cyāvayati vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmīty āha vṛṣā vā aśvaḥ / vṛṣā parjanyaḥ kṛṣṇa iva khalu vai bhūtvā varṣati rūpeṇaivainaꣳ sam ardhayati varṣasyāvaruddhyai //
2.4.10anuvāka 10 kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīryāṃ uttarabhāgastha mantrāṇāṃ vyākhyānam
1 devā vasavyāḥ / devā śarmaṇyāḥ / devāḥ sapītaya ity ā badhnāti devatābhir evānvahaṃ vṛṣṭim icchati yadi varṣet tāvaty eva hotavyam / yadi na varṣec chvo bhūte havir nir vapet / ahorātre vai mitrāvaruṇau / ahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati naktaṃ vā hi divā vā varṣati mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai
2 ahorātrābhyām parjanyaṃ varṣayataḥ / agnaye dhāmacchade puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapen mārutaꣳ saptakapālaꣳ sauryam ekakapālam agnir vā ito vṛṣṭim ud īrayati marutaḥ sṛṣṭāṃ nayanti yadā khalu vā asāv ādityo nyaṅ raśmibhiḥ paryāvartate 'tha varṣati dhāmacchad iva khalu vai bhūtvā varṣati / etā vai devatā vṛṣṭyā īśate tā eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāḥ
3 evāsmai parjanyaṃ varṣayanti / utāvarṣiṣyan varṣaty eva sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudram pṛṇety āha / imāś caivāmūś cāpaḥ sam ardhayati / atho ābhir evāmūr acchaiti / abjā asi prathamajā balam asi samudriyam ity āha yathāyajur evaitat / un nambhaya pṛthivīm iti varṣāhvāṃ juhoti / eṣā vā oṣadhīnāṃ vṛṣṭivanis tayaiva vṛṣṭim ā cyāvayati ye devā divibhāgā iti kṛṣṇājinam ava dhūnoti / ima evāsmai lokāḥ prītā abhīṣṭā bhavanti //
2.4.11 anuvāka 11 kāmyā iṣṭayaḥ/ traidhātavīyeṣṭiḥ/
1 sarvāṇi chandāꣳsy etasyām iṣṭyām anūcyānīty āhus triṣṭubho vā etad vīryaṃ yat kakud uṣṇihā jagatyai yad uṣṇihakakubhāv anvāha tenaiva sarvāṇi chandāꣳsy ava runddhe gāyatrī vā eṣā yad uṣṇihā yāni catvāry adhy akṣarāṇi catuṣpāda eva te paśavaḥ / yathā puroḍāśe puroḍāśo 'dhy evam eva tad yad ṛcy adhy akṣarāṇi yaj jagatyā
2 paridadhyād antaṃ yajñaṃ gamayet triṣṭubhā pari dadhāti / indriyaṃ vai vīryaṃ triṣṭug indriya eva vīrye yajñam prati ṣṭhāpayati nāntaṃ gamayati / agne trī te vājinā trī ṣadhastheti trivatyā pari dadhāti sarūpatvāya sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam / kāmāyakāmāya pra yujyate sarvebhyo hi kāmebhyo yajñaḥ prayujyate traidhātavīyena yajetābhicaran / sarvo vai
3 eṣa yajño yat traidhātavīyam / sarveṇaivainaṃ yajñenābhi carati stṛṇuta evainam etayaiva yajetābhicaryamāṇaḥ sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam / sarveṇaiva yajñena yajate nainam abhicarant stṛṇute / etayaiva yajeta sahasreṇa yakṣyamāṇaḥ prajātam evainad dadāti / etayaiva yajeta sahasreṇejānaḥ / antaṃ vā eṣa paśūnāṃ gacchati
4 yaḥ sahasreṇa yajate prajāpatiḥ khalu vai paśūn asṛjata tāꣳs traidhātavīyenaivāsṛjata ya evaṃ vidvāꣳs traidhātavīyena paśukāmo yajate yasmād eva yoneḥ prajāpatiḥ paśūn asṛjata tasmād evainānt sṛjata upainam uttaraꣳ sahasraṃ namati devatābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo yakṣya ity uktvā na yajate traidhātavīyena yajeta sarvo vā eṣa yajñaḥ
5 yat traidhātavīyam / sarveṇaiva yajñena yajate na devatābhya ā vṛścyate dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayaś catuṣkapālās triṣṣamṛddhatvāya trayaḥ puroḍāśā bhavanti traya ime lokāḥ / eṣāṃ lokānām āptyai / uttarauttaro jyāyān bhavati / evam iva hīme lokāḥ / yavamayo madhyaḥ / etad vā antarikṣasya rūpam / samṛddhyai sarveṣām abhigamayann ava dyati / acchambaṭkāram / hiraṇyaṃ dadāti teja eva

6 ava runddhe tārpyaṃ dadāti paśūn evāva runddhe dhenuṃ dadāti / āśiṣa evāva runddhe sāmno vā eṣa varṇo yad dhiraṇyam / yajuṣāṃ tārpyam ukthāmadānāṃ dhenuḥ / etān eva sarvān varṇān ava runddhe //
2.4.12 anuvāka 12 kāmyā iṣṭayaḥ/ traidhātavīyadravyoddeśenendrāviṣṇudevatākatvasahasradakṣiṇayorvidhiḥ/
1 tvaṣṭā hataputro vīndraꣳ somam ā''harat tasminn indra upahavam aicchata taṃ nopāhvayata putram me 'vadhīr iti sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭā''havanīyam upa prāvartayat svāhendraśatrur vardhasveti sa yāvad ūrdhvaḥ parāvidhyati tāvati svayam eva vyaramata yadi vā tāvat pravaṇam
2 āsīt yadi vā tāvad adhy agner āsīt sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat sa iṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata sa imām̐llokān avṛṇot / yad imām̐llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam / tasmād indro 'bibhet / api tvaṣṭā tasmai tvaṣṭā vajram asiñcat tapo vai sa vajra āsīt tam udyantuṃ nāśaknot / atha vai tarhi viṣṇuḥ
3 anyā devatāsīt so 'bravīt / viṣṇav ehīdam ā hariṣyāvo yenāyam idam iti sa viṣṇus tredhātmānaṃ vi ny adhatta pṛthivyāṃ tṛtīyam antarikṣe tṛtīyaṃ divi tṛtīyam abhiparyāvartād dhy abibhet / yat pṛthivyāṃ tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt / mā me pra hār asti vā idam
4 mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt / adhā meti tad viṣṇaveti prāyacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt / asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yad antarikṣe tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt / mā me pra hār asti vā idam
5 mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt / dvir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prāyacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt / asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yad divi tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt / mā me pra hār yenāham
6 idam asmi tat te pra dāsyāmīti tvī3 ity abravīt saṃdhāṃ tu saṃ dadhāvahai tvām eva pra viśānīti yan mām praviśeḥ kim mā bhuñjyā ity abravīt tvām evendhīya tava bhogāya tvām pra viśeyam ity abravīt tam vṛtraḥ prāviśat / udaraṃ vai vṛtraḥ kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyaḥ / ya
7 evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam / tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt trir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prā yacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇād asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yat triḥ prāyacchat triḥ pratyagṛhṇāt tat tridhātos tridhātutvam / yad viṣṇur anvatiṣṭhata viṣṇaveti prāyacchat tasmād aindrāvaiṣṇavaꣳ havir bhavati
yad vā idaṃ kiṃ ca tad asmai tat prāyacchad ṛcaḥ sāmāni yajūꣳṣi sahasraṃ vā asmai tat prāyacchat tasmāt sahasradakṣiṇam //
2.4.13 anuvāka 13 kāmyā iṣṭayaḥ/ aindrābārhaspatyacaruvidhiḥ/
1 devā vai rājanyāj jāyamānād abibhayus tam antar eva santaṃ dāmnāpaumbhan / sa vā eṣo 'pobdho jāyate yad rājanyaḥ / yad vā eṣo 'napobdho jāyeta vṛtrān ghnaꣳś caret / yaṃ kāmayeta rājanyam anapobdho jāyeta vṛtrān ghnaꣳś cared iti tasmā etam aindrābārhaspatyaṃ caruṃ nir vapet / aindro vai rājanyo brahma bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati hiraṇmayaṃ dāma dakṣiṇā sākṣād evainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati //
2.4.14 anuvāka 14 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ
1 navonavo bhavati jāyamāno 'hnāṃ ketur uṣasām ety agre / bhāgaṃ devebhyo vi dadhāty āyan pra candramās tirati dīrgham āyuḥ // yam ādityā aꣳśum āpyāyayanti yam akṣitam akṣitayaḥ pibanti / tena no rājā varuṇo bṛhaspatir ā pyāyayantu bhuvanasya gopāḥ // prācyāṃ diśi tvam indrāsi rājotodīcyāṃ vṛtrahan vṛtrahāsi / yatra yanti srotyās tat
2 jitaṃ te dakṣiṇato vṛṣabha edhi havyaḥ / indro jayāti na parā jayātā adhirājo rājasu rājayāti / viśvā hi bhūyāḥ pṛtanā abhiṣṭīr upasadyo namasyo yathāsat // asyed eva pra ririce mahitvaṃ divaḥ pṛthivyāḥ pary antarikṣāt / svarāḍ indro dama ā viśvagūrtaḥ svarir amatro vavakṣe raṇāya / abhi tvā śūra nonumo 'dugdhā iva dhenavaḥ / īśānam
3 asya jagataḥ suvardṛśam īśānam indra tasthuṣaḥ // tvām id dhi havāmahe sātā vājasya kāravaḥ / tvāṃ vṛtreṣv indra satpatiṃ naras tvāṃ kāṣṭhāsv arvataḥ // yad dyāva indra te śataꣳ śatam bhūmīr uta syuḥ / na tvā vajrint sahasraꣳ sūryā anu na jātam aṣṭa rodasī // pibā somam indra mandatu tvā yaṃ te suṣāva haryaśvādriḥ /
4 sotur bāhubhyāꣳ suyato nārvā // revatīr naḥ sadhamāda indre santu tuvivājāḥ / kṣumanto yābhir madema // ud agne śucayas tava / vi jyotiṣā / ud u tyaṃ jātavedasam / sapta tvā harito rathe vahanti deva sūrya / śociṣkeśaṃ vicakṣaṇa // citraṃ devānām ud agād anīkaṃ cakṣur mitrasya varuṇasyāgneḥ / āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaꣳ sūrya ātmā jagatas tasthuṣaḥ
5 ca // viśve devā ṛtāvṛdha ṛtubhir havanaśrutaḥ / juṣantāṃ yujyam payaḥ // viśve devāḥ śṛṇutemaꣳ havam me ye antarikṣe ya upa dyavi ṣṭha / ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvam //
2.4.1anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ bhrātṛvyavata iṣṭividhiḥ

devā manuṣyāḥ pitaras te 'nyata āsann asurā rakṣāꣳsi piśācās te 'nyatas
teṣāṃ devānām uta yad alpaṃ lohitam akurvan tad rakṣāꣳsi rātrībhir asubhnan
tānt subdhān mṛtān abhi vyaucchat
te devā aviduḥ /
yo vai no 'yam mriyate rakṣāꣳsi vā imaṃ ghnantīti
te rakṣāꣳsy upāmantrayanta tāny abruvan
varaṃ vṛṇāmahai yat

asurāñ jayāma tan naḥ sahāsad iti
tato vai devā asurān ajayan
te 'surāñ jitvā rakṣāꣳsy apānudanta
tāni rakṣāꣳsi /
anṛtam akarteti samantaṃ devān pary aviśan
te devā agnāv anāthanta
te 'gnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir avapann agnaye vibādhavate 'gnaye pratīkavate
yad agnaye pravate niravapan yāny eva purastād rakṣāꣳsi

āsan tāni tena prāṇudanta
yad agnaye vibādhavate yāny evābhito rakṣāꣳsy āsan tāni tena vyabādhanta
yad agnaye pratīkavate yāny eva paścād rakṣāꣳsy āsan tāni tenāpānudanta
tato devā abhavan parāsurāḥ /
yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta /
agnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped agnaye vibādhavate

agnaye pratīkavate
yad agnaye pravate nirvapati ya evāsmāc chreyān bhrātṛvyas taṃ tena pra ṇudate
yad agnaye vibādhavate ya evainena sadṛṅ taṃ tena vi bādhate
yad agnaye pratīkavate ya evāsmāt pāpīyān taṃ tenāpa nudate
pra śreyāꣳsam bhrātṛvyaṃ nudateti sadṛśaṃ krāmati nainam pāpīyān āpnoti ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajate //
2.4.2 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ vijayārtheṣṭiḥ

devāsurāḥ saṃyattā āsan
te devā abruvan
yo no vīryāvattamas tam anu samārabhāmahā iti
ta indram abruvan
tvaṃ vai no vīryāvattamo 'si tvām anu samārabhāmahā iti
so 'bravīt
tisro ma imās tanuvo vīryāvatīs tāḥ prīṇītāthāsurān abhi bhaviṣyatheti
tā vai brūhīty abruvan
iyam aꣳho mug iyaṃ vimṛdheyam indriyāvatī

ity abravīt
ta indrāyāꣳhomuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir avapann indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate
yad indrāyāꣳhomuce niravapann aꣳhasa eva tenāmucyanta
yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpāghnata
yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātmann adadhata
trayastriꣳśatkapālam puroḍāśaṃ nir avapan
trayastriꣳśad vai devatās tā indra ātmann anu samārambhayata bhūtyai

tāṃ vāva devā vijitim uttamām asurair vyajayanta
yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajetendrāyāꣳhomuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate /
aꣳhasā vā eṣa gṛhīto yasmāc chreyān bhrātṛvyaḥ /
yad indrāyāꣳhomuce nirvapaty aꣳhasa eva tena mucyate
mṛdhā vā eṣo 'bhiṣaṇṇo yasmāt samāneṣv anyaḥ śreyān uta

abhrātṛvyaḥ /
yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpa hate
yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātman dhatte
trayastriꣳśatkapālam puroḍāśaṃ nir vapati
trayastriꣳśad vai devatās
tā eva yajamāna ātmann anu samārambhayate bhūtyai
sā vā eṣā vijitir nāmeṣṭiḥ /
ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajata uttamām eva vijitim bhrātṛvyeṇa vi jayate //
2.4.3 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ saṃvargeṣṭiḥ

devāsurāḥ saṃyattā āsan
teṣāṃ gāyatry ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūnt saṃgṛhyādāyāpakramyātiṣṭhat
te 'manyanta
yatarān vā iyaṃ upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti
tāṃ vyahvayanta viśvakarmann iti devā dābhīty asurāḥ
sā nānyatarāꣳś canopāvartata
te devā etad yajur apaśyan /
ojo 'si saho 'si balam asi

bhrājo 'si devānāṃ dhāma nāmāsi viśvam asi viśvāyuḥ sarvam asi sarvāyur abhibhūḥ /
iti vāva devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn avṛñjata
yad gāyatry apakramyātiṣṭhat tasmād etāṃ gāyatrītīṣṭim āhuḥ
samvatsaro vai gāyatrī
saṃvatsaro vai tad apakramyātiṣṭhat /
yad etayā devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam

prajām paśūn avṛñjata tasmād etāꣳ saṃvarga itīṣṭim āhuḥ /
yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta /
agnaye saṃvargāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet
taꣳ śṛtam āsannam etena yajuṣābhi mṛśet /
oja eva balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn bhrātṛvyasya vṛṅkte
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati //
2.4.4 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ gārmutaścaruḥ

prajāpatiḥ prajā asṛjata
tā asmāt sṛṣṭāḥ parācīr āyan
tā yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat
tā bṛhaspatiś cānvavaitām /
so 'bravīd bṛhaspatiḥ /
anayā tvā pra tiṣṭhāny atha tvā prajā upāvartsyantīti
tam prātiṣṭhat
tato vai prajāpatim prajā upāvartanta
yaḥ prajākāmaḥ syāt tasmā etam prājāpatyaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet
prajāpatim

eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsmai prajām pra janayati
prajāpatiḥ paśūn asṛjata te 'smāt sṛṣṭāḥ parāñca āyan
te yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat
tān pūṣā cānvavaitām /
so 'bravīt pūṣā /
anayā mā pra tiṣṭhātha tvā paśava upāvartsyantīti
mām pra tiṣṭheti somo 'bravīn mama vai

akṛṣṭapacyam iti /
ubhau vām pra tiṣṭhānīty abravīt
tau prātiṣṭhat
tato vai prajāpatim paśava upāvartanta
yaḥ paśukāmaḥ syāt tasmā etaꣳ somāpauṣṇaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet
somāpūṣaṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāv evāsmai paśūn pra janayataḥ
somo vai retodhāḥ
pūṣā paśūnām prajanayitā
soma evāsmai reto dadhāti pūṣā paśūn pra janayati //
2.4.5 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ citrāyāgaḥ

agne gobhir na ā gahīndo puṣṭyā juṣasva naḥ / indro dhartā gṛheṣu naḥ //
savitā yaḥ sahasriyaḥ sa no gṛheṣu rāraṇat / ā pūṣā etv ā vasu //
dhātā dadātu no rayim īśāno jagatas patiḥ / sa naḥ pūrṇena vāvanat //
tvaṣṭā yo vṛṣabho vṛṣā sa no gṛheṣu rāraṇat / sahasreṇāyutena ca //
yena devā amṛtam

dīrghaꣳ śravo divy airayanta / rāyas poṣa tvam asmabhyaṃ gavāṃ kulmiṃ jīvasa ā yuvasva //
agnir gṛhapatiḥ somo viśvavaniḥ savitā sumedhāḥ svāhā /
agne gṛhapate yas te ghṛtyo bhāgas tena saha oja ākramamāṇāya dhehi śreṣṭhyāt patho mā yoṣaṃ mūrdhā bhūyāsaꣳ svāhā //
2.4.6 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ citrāyāgaḥ

citrayā yajeta paśukāmaḥ /
iyaṃ vai citrā
yad vā asyāṃ viśvam bhūtam adhi prajāyate teneyaṃ citrā
ya evaṃ vidvāꣳś citrayā paśukāmo yajate pra prajayā paśubhir mithunair jāyate
praivā''gneyena vāpayati
retaḥ saumyena dadhāti
reta eva hitaṃ tvaṣṭā rūpāṇi vi karoti
sārasvatau bhavata etad vai daivyam mithunaṃ daivyam evāsmai

mithunam madhyato dadhāti puṣṭyai prajananāya
sinīvālyai carur bhavati vāg vai sinīvālī puṣṭiḥ khalu vai vāk puṣṭim eva vācam upaiti /
aindra uttamo bhavati tenaiva tan mithunam /
saptaitāni havīꣳṣi bhavanti
sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsi /
ubhayasyāvaruddhyai /
athaitā āhutīr juhoti /
ete vai devāḥ puṣṭipatayas
ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati
puṣyati prajayā paśubhiḥ /
ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati
puṣyati prajayā paśubhiḥ /
atho yad etā āhutīr juhoti pratiṣṭhityai //
2.4.7 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīrīṣṭiḥ

mārutam asi marutām ojo 'pāṃ dhārām bhinddhi
ramayata marutaḥ śyenam āyinam manojavasaṃ vṛṣaṇaꣳ suvṛktim / yena śardha ugram avasṛṣṭam eti tad aśvinā pari dhattaꣳ svasti /
purovāto varṣañ jinvarāvṛt svāhā vātāvad varṣann ugrarāvṛt svāhā stanayan varṣan bhīmarāvṛt svāhānaśany avasphūrjan didyud varṣan tveṣarāvṛt svāhātirātraṃ varṣan pūrtirāvṛt

svāhā bahu hāyam avṛṣād iti śrutarāvṛt svāhā''tapati varṣan virāḍ āvṛt svāhāvasphūrjan didyud varṣan bhūtarāvṛt svāhā
māndā vāśāḥ śundhyūr ajirāḥ / jyotiṣmatīs tamasvarīr undatīḥ suphenāḥ / mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtaḥ surāṣṭrā iha māvata
vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmi //
2.4.8 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīryāṃ avaśiṣṭamantrāḥ

devā vasavyā agne soma sūrya / devāḥ śarmaṇyā mitrāvaruṇā'ryaman / devāḥ sapītayo 'pāṃ napād āśuheman / udno dattodadhim bhintta divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyā'vata//
divā cit tamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena / pṛthivīṃ yad vyundanti //
ā yaṃ naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośam acucyavuḥ / vi parjanyāḥ sṛjanti rodasī anu dhanvanā yanti

vṛṣṭayaḥ //
ud īrayathā marutaḥ samudrato yūyaṃ vṛṣṭiṃ varṣayathā purīṣiṇaḥ / na vo dasrā upa dasyanti dhenavaḥ śubhaṃ yātām anu rathā avṛtsata //
sṛjā vṛṣṭiṃ diva ā'dbhiḥ samudram pṛṇa / abjā asi prathamajā balam asi samudriyam //
un nambhaya pṛthivīm bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ / udno divyasya no dehīśāno vi sṛjā dṛtim //
ye devā divibhāgā ye 'ntarikṣabhāgā ye pṛthivibhāgāḥ / ta imaṃ yajñam avantu ta idaṃ kṣetram ā viśantu ta idaṃ kṣetram anu vi viśantu //
2.4.9 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ saptamānuvākokta mantrāṇāṃ vyākhyānam

mārutam asi marutām oja iti kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇatūṣam pari dhatte /
etad vai vṛṣṭyai rūpam /
sarūpa eva bhūtvā parjanyaṃ varṣayati
ramayata marutaḥ śyenamāyinam iti paścādvātam prati mīvati purovātam eva janayati varṣasyāvaruddhyai
vātanāmāni juhoti
vāyur vai vṛṣṭyā īśe
vāyum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsmai parjanyaṃ varṣayati /
aṣṭau

juhoti
catasro vai diśaś catasro 'vāntaradiśāḥ /
digbhya eva vṛṣṭiꣳ sam pra cyāvayati
kṛṣṇājine saṃ yauti
havir evākar
antarvedi saṃ yauti /
avaruddhyai
yatīnām adyamānānāꣳ śīrṣāṇi parāpatan
te kharjūrā abhavan
teṣāꣳ rasa ūrdhvo 'patat
tāni karīrāṇy abhavan /
saumyāni vai karīrāṇi
saumyā khalu vā āhutir divo vṛṣṭiṃ cyāvayati
yat karīrāṇi bhavanti

saumyayaivāhutyā divo vṛṣṭim ava runddhe
madhuṣā saṃ yauti /
apāṃ vā eṣa oṣadhīnāꣳ raso yan madhu /
adbhya evauṣadhībhyo varṣati /
atho adbhya evauṣadhībhyo vṛṣṭiṃ ni nayati
māndā vāśā iti saṃ yauti
nāmadheyair evainā acchaiti /
atho yathā brūyāt /
asāv ehīty evam evainā nāmadheyair ā

cyāvayati
vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmīty āha
vṛṣā vā aśvaḥ /
vṛṣā parjanyaḥ
kṛṣṇa iva khalu vai bhūtvā varṣati
rūpeṇaivainaꣳ sam ardhayati
varṣasyāvaruddhyai //
2.4.10anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ kārīryāṃ uttarabhāgastha mantrāṇāṃ vyākhyānam

devā vasavyāḥ /
devā śarmaṇyāḥ /
devāḥ sapītaya ity ā badhnāti devatābhir evānvahaṃ vṛṣṭim icchati
yadi varṣet tāvaty eva hotavyam /
yadi na varṣec chvo bhūte havir nir vapet /
ahorātre vai mitrāvaruṇau /
ahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati
naktaṃ vā hi divā vā varṣati
mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāv evāsmai

ahorātrābhyām parjanyaṃ varṣayataḥ /
agnaye dhāmacchade puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapen mārutaꣳ saptakapālaꣳ sauryam ekakapālam
agnir vā ito vṛṣṭim ud īrayati
marutaḥ sṛṣṭāṃ nayanti
yadā khalu vā asāv ādityo nyaṅ raśmibhiḥ paryāvartate 'tha varṣati dhāmacchad iva khalu vai bhūtvā varṣati /
etā vai devatā vṛṣṭyā īśate tā eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāḥ

evāsmai parjanyaṃ varṣayanti /
utāvarṣiṣyan varṣaty eva
sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudram pṛṇety āha /
imāś caivāmūś cāpaḥ sam ardhayati /
atho ābhir evāmūr acchaiti /
abjā asi prathamajā balam asi samudriyam ity āha
yathāyajur evaitat /
un nambhaya pṛthivīm iti varṣāhvāṃ juhoti /
eṣā vā oṣadhīnāṃ vṛṣṭivanis
tayaiva vṛṣṭim ā cyāvayati
ye devā divibhāgā iti kṛṣṇājinam ava dhūnoti /
ima evāsmai lokāḥ prītā abhīṣṭā bhavanti //
2.4.11 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ traidhātavīyeṣṭiḥ

sarvāṇi chandāꣳsy etasyām iṣṭyām anūcyānīty āhus
triṣṭubho vā etad vīryaṃ yat kakud uṣṇihā jagatyai
yad uṣṇihakakubhāv anvāha tenaiva sarvāṇi chandāꣳsy ava runddhe
gāyatrī vā eṣā yad uṣṇihā
yāni catvāry adhy akṣarāṇi catuṣpāda eva te paśavaḥ /
yathā puroḍāśe puroḍāśo 'dhy evam eva tad yad ṛcy adhy akṣarāṇi
yaj jagatyā

paridadhyād antaṃ yajñaṃ gamayet
triṣṭubhā pari dadhāti /
indriyaṃ vai vīryaṃ triṣṭug
indriya eva vīrye yajñam prati ṣṭhāpayati nāntaṃ gamayati /
agne trī te vājinā trī ṣadhastheti trivatyā pari dadhāti
sarūpatvāya
sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam /
kāmāyakāmāya pra yujyate
sarvebhyo hi kāmebhyo yajñaḥ prayujyate
traidhātavīyena yajetābhicaran /
sarvo vai

eṣa yajño yat traidhātavīyam /
sarveṇaivainaṃ yajñenābhi carati
stṛṇuta evainam
etayaiva yajetābhicaryamāṇaḥ
sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam /
sarveṇaiva yajñena yajate
nainam abhicarant stṛṇute /
etayaiva yajeta sahasreṇa yakṣyamāṇaḥ
prajātam evainad dadāti /
etayaiva yajeta sahasreṇejānaḥ /
antaṃ vā eṣa paśūnāṃ gacchati

yaḥ sahasreṇa yajate
prajāpatiḥ khalu vai paśūn asṛjata
tāꣳs traidhātavīyenaivāsṛjata
ya evaṃ vidvāꣳs traidhātavīyena paśukāmo yajate yasmād eva yoneḥ prajāpatiḥ paśūn asṛjata tasmād evainānt sṛjata upainam uttaraꣳ sahasraṃ namati
devatābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo yakṣya ity uktvā na yajate
traidhātavīyena yajeta
sarvo vā eṣa yajñaḥ

yat traidhātavīyam /
sarveṇaiva yajñena yajate
na devatābhya ā vṛścyate
dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati
te trayaś catuṣkapālās
triṣṣamṛddhatvāya
trayaḥ puroḍāśā bhavanti
traya ime lokāḥ /
eṣāṃ lokānām āptyai /
uttarauttaro jyāyān bhavati /
evam iva hīme lokāḥ /
yavamayo madhyaḥ /
etad vā antarikṣasya rūpam /
samṛddhyai
sarveṣām abhigamayann ava dyati /
acchambaṭkāram /
hiraṇyaṃ dadāti
teja eva

ava runddhe
tārpyaṃ dadāti
paśūn evāva runddhe
dhenuṃ dadāti /
āśiṣa evāva runddhe
sāmno vā eṣa varṇo yad dhiraṇyam /
yajuṣāṃ tārpyam
ukthāmadānāṃ dhenuḥ /
etān eva sarvān varṇān ava runddhe //
2.4.12 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ traidhātavīyadravyoddeśenendrāviṣṇudevatākatvasahasradakṣiṇayorvidhiḥ

tvaṣṭā hataputro vīndraꣳ somam ā''harat
tasminn indra upahavam aicchata
taṃ nopāhvayata
putram me 'vadhīr iti
sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat
tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭā''havanīyam upa prāvartayat
svāhendraśatrur vardhasveti
sa yāvad ūrdhvaḥ parāvidhyati tāvati svayam eva vyaramata
yadi vā tāvat pravaṇam

āsīt yadi vā tāvad adhy agner āsīt
sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat
sa iṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata
sa imām̐llokān avṛṇot /
yad imām̐llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam /
tasmād indro 'bibhet /
api tvaṣṭā
tasmai tvaṣṭā vajram asiñcat
tapo vai sa vajra āsīt
tam udyantuṃ nāśaknot /
atha vai tarhi viṣṇuḥ

anyā devatāsīt
so 'bravīt /
viṣṇav ehīdam ā hariṣyāvo yenāyam idam iti
sa viṣṇus tredhātmānaṃ vi ny adhatta pṛthivyāṃ tṛtīyam antarikṣe tṛtīyaṃ divi tṛtīyam
abhiparyāvartād dhy abibhet /
yat pṛthivyāṃ tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ
so 'bravīt /
mā me pra hār asti vā idam

mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti
tad asmai prāyacchat
tat praty agṛhṇāt /
adhā meti tad viṣṇaveti prāyacchat
tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt /
asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti
yad antarikṣe tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ
so 'bravīt /
mā me pra hār asti vā idam

mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti
tad asmai prāyacchat
tat praty agṛhṇāt /
dvir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prāyacchat
tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt /
asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti
yad divi tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ
so 'bravīt /
mā me pra hār yenāham

idam asmi tat te pra dāsyāmīti
tvī3 ity abravīt
saṃdhāṃ tu saṃ dadhāvahai tvām eva pra viśānīti
yan mām praviśeḥ kim mā bhuñjyā ity abravīt
tvām evendhīya tava bhogāya tvām pra viśeyam ity abravīt
tam vṛtraḥ prāviśat /
udaraṃ vai vṛtraḥ
kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyaḥ /
ya

evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam /
tad asmai prāyacchat
tat praty agṛhṇāt
trir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prā yacchat
tad viṣṇuḥ praty agṛhṇād asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti
yat triḥ prāyacchat triḥ pratyagṛhṇāt tat tridhātos tridhātutvam /
yad viṣṇur anvatiṣṭhata viṣṇaveti prāyacchat tasmād aindrāvaiṣṇavaꣳ havir bhavati
yad vā idaṃ kiṃ ca tad asmai tat prāyacchad ṛcaḥ sāmāni yajūꣳṣi
sahasraṃ vā asmai tat prāyacchat
tasmāt sahasradakṣiṇam //
2.4.13 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ aindrābārhaspatyacaruvidhiḥ

devā vai rājanyāj jāyamānād abibhayus
tam antar eva santaṃ dāmnāpaumbhan /
sa vā eṣo 'pobdho jāyate yad rājanyaḥ /
yad vā eṣo 'napobdho jāyeta vṛtrān ghnaꣳś caret /
yaṃ kāmayeta rājanyam
anapobdho jāyeta vṛtrān ghnaꣳś cared iti tasmā etam aindrābārhaspatyaṃ caruṃ nir vapet /
aindro vai rājanyo brahma bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati
hiraṇmayaṃ dāma dakṣiṇā
sākṣād evainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati //
2.4.14 anuvāka

kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

navonavo bhavati jāyamāno 'hnāṃ ketur uṣasām ety agre / bhāgaṃ devebhyo vi dadhāty āyan pra candramās tirati dīrgham āyuḥ //
yam ādityā aꣳśum āpyāyayanti yam akṣitam akṣitayaḥ pibanti / tena no rājā varuṇo bṛhaspatir ā pyāyayantu bhuvanasya gopāḥ //
prācyāṃ diśi tvam indrāsi rājotodīcyāṃ vṛtrahan vṛtrahāsi / yatra yanti srotyās tat

jitaṃ te dakṣiṇato vṛṣabha edhi havyaḥ /
indro jayāti na parā jayātā adhirājo rājasu rājayāti / viśvā hi bhūyāḥ pṛtanā abhiṣṭīr upasadyo namasyo yathāsat //
asyed eva pra ririce mahitvaṃ divaḥ pṛthivyāḥ pary antarikṣāt / svarāḍ indro dama ā viśvagūrtaḥ svarir amatro vavakṣe raṇāya /
abhi tvā śūra nonumo 'dugdhā iva dhenavaḥ / īśānam

asya jagataḥ suvardṛśam īśānam indra tasthuṣaḥ //
tvām id dhi havāmahe sātā vājasya kāravaḥ / tvāṃ vṛtreṣv indra satpatiṃ naras tvāṃ kāṣṭhāsv arvataḥ //
yad dyāva indra te śataꣳ śatam bhūmīr uta syuḥ / na tvā vajrint sahasraꣳ sūryā anu na jātam aṣṭa rodasī //
pibā somam indra mandatu tvā yaṃ te suṣāva haryaśvādriḥ

sotur bāhubhyāꣳ suyato nārvā //
revatīr naḥ sadhamāda indre santu tuvivājāḥ / kṣumanto yābhir madema //
ud agne śucayas tava /
vi jyotiṣā /
ud u tyaṃ jātavedasam /
sapta tvā harito rathe vahanti deva sūrya / śociṣkeśaṃ vicakṣaṇa //
citraṃ devānām ud agād anīkaṃ cakṣur mitrasya varuṇasyāgneḥ / āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaꣳ sūrya ātmā jagatas tasthuṣaḥ

ca //
viśve devā ṛtāvṛdha ṛtubhir havanaśrutaḥ / juṣantāṃ yujyam payaḥ //
viśve devāḥ śṛṇutemaꣳ havam me ye antarikṣe ya upa dyavi ṣṭha / ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvam //