Taittiriya Samhita · Chapter 2.3

2.3 prapāṭhaka: 3 kāmyeṣṭividhānam
2.3.1 anuvāka 1 kāmyā iṣṭayaḥ/ bhūtikāmādīnāmādityacarvādīṣṭividhiḥ/
1 ādityebhyo bhuvadvadbhyaś caruṃ nir vaped bhūtikāmaḥ / ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti / ādityān eva bhuvadvataḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainam bhūtiṃ gamayanti bhavaty eva / ādityebhyo dhārayadvadbhyaś caruṃ nir vaped aparuddho vā'parudhyamāno vā / ādityā vā aparoddhāra ādityā avagamayitāraḥ / ādityān eva dhārayadvataḥ
2 svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainaṃ viśi dādhrati / anaparudhyo bhavati / adite 'nu manyasvety aparudhyamāno 'sya padam ā dadīta / iyaṃ vā aditiḥ / iyam evāsmai rājyam anu manyate satyāśīr ity āha satyām evāśiṣaṃ kurute / iha mana ity āha prajā evāsmai samanasaḥ karoti / upa preta marutaḥ
3 sudānava enā viśpatinā'bhy amuꣳ rājānam ity āha mārutī vai viḍ jyeṣṭho viśpatiḥ / viśaivainaꣳ rāṣṭrena sam ardhayati yaḥ parastād grāmyavādī syāt tasya gṛhād vrīhīn ā haret / śuklāꣳś ca kṛṣṇāꣳś ca vi cinuyāt / ye śuklāḥ syus tam ādityaṃ caruṃ nir vapet / ādityā vai devatayā viḍ
viśam evāva gacchati //
4 avagatā'sya viḍ anavagataꣳ rāṣṭram ity āhuḥ / ye kṛṣṇāḥ syus tam vāruṇaṃ caruṃ nir vapet / vāruṇaṃ vai rāṣṭram ubhe eva viśaṃ ca rāṣṭraṃ cāva gacchati yadi nāvagacched imam aham ādityebhyo bhāgaṃ nir vapāmy 'āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti nir vapet / ādityā evainam bhāgadheyam prepsanto viśam ava
5 gamayanti yadi nāvagacched āśvatthān mayūkhānt sapta madhyameṣāyām upa hanyāt / idam aham ādityān badhnāmy āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti / ādityā evainam baddhavīrā viśam ava gamayanti yadi nāvagacched etam evādityaṃ caruṃ nir vapet / idhme 'pi mayūkhānt saṃ nahyet / anaparudhyam evāva gacchati / āśvatthā bhavanti marutāṃ vā etad ojo yad aśvatthaḥ / ojasaiva viśam ava gacchati sapta bhavanti saptagaṇā vai marutaḥ / gaṇaśa eva viśam ava gacchati //
2.3.2 anuvāka 2 kāmyā iṣṭayaḥ/ mṛtyubhītādīnāṃ śatakṛṣṇalādīṣṭividhiḥ/
1 devā vai mṛtyor abibhayus te prajāpatim upādhāvan tebhya etām prājāpatyāꣳ śatakṛṣṇalāṃ nir avapat tayaivaiṣv amṛtam adadhāt / yo mṛtyor bibhīyāt tasmā etām prājāpatyāꣳ śatakṛṣṇalāṃ nir vapet prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn āyur dadhāti sarvam āyur eti śatakṛṣṇalā bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ / āyuṣy evendriye
2 prati tiṣṭhati ghṛte bhavati / āyur vai ghṛtam amṛtaꣳ hiraṇyam āyuś caivāsmā amṛtaṃ ca samīcī dadhāti catvāricatvāri kṛṣṇalāny ava dyati caturavattasyāptyai / ekadhā brahmaṇa upa harati / ekadhaiva yajamāna āyur dadhāti / asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etaꣳ sauryaṃ caruṃ nir avapan tenaivāsmin
3 rucam adadhuḥ / yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etaꣳ sauryaṃ caruṃ nir vapet / amum evā''dityaꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati / ubhayato rukmau bhavataḥ / ubhayata evāsmin rucaṃ dadhāti prayājeprayāje kṛṣṇalaṃ juhoti digbhya evāsmai brahmavarcasam ava runddhe / āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vapet sāvitraṃ dvādaśakapālam bhūmyai
4 caruṃ yaḥ kāmayeta hiraṇyaṃ vindeya hiraṇyam mopa named iti yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindate sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindate bhūmyai carur bhavaty asyām evainad vindate / upainaꣳ hiraṇyaṃ namati vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo hiraṇyaṃ vindate / etām
5 eva nir vaped dhiraṇyaṃ vittvā nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate / etām eva nir vaped yasya hiraṇyaṃ naśyet / yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindati sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindati bhūmyai carur bhavaty asyāṃ vā etan naśyati yan naśyaty asyām evainad vindati / indraḥ
6 tvaṣṭuḥ somam abhīṣahāpibat sa viṣvaṅ vy ārchat sa indriyeṇa somapīthena vy ārdhyata sa yad ūrdhvam udavamīt te śyāmākā abhavan / sa prajāpatim upādhāvat tasmā etaꣳ somendraꣳ śyāmākaṃ carum nir avapat tenaivāsminn indriyaꣳ somapītham adadhāt / vi vā eṣa indriyeṇa somapīthenardhyate yaḥ somaṃ vamiti yaḥ somavāmī syāt tasmai
7 etaꣳ somendraꣳ śyāmākaṃ caruṃ nir vapet somaṃ caivendraṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsminn indriyaꣳ somapīthaṃ dhattaḥ / nendriyeṇa somapīthena vyṛdhyate yat saumyo bhavati somapītham evāva runddhe yad aindro bhavatīndriyaṃ vai somapītha indriyam eva somapītham ava runddhe śyāmāko bhavati / eṣa vāva sa somaḥ /
8 sākṣād eva somapītham ava runddhe / agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped indrāya pradātre puroḍāśam ekādaśakapālam paśukāmaḥ / agnir evāsmai paśūn prajanayati vṛddhān indraḥ pra yacchati dadhi madhu ghṛtam āpo dhānā bhavanti / etad vai paśūnāꣳ rūpam / rūpeṇaiva paśūn ava runddhe pañcagṛhītam bhavati pāṅktā hi paśavaḥ / bahurūpam bhavati bahurūpā hi paśavaḥ /
9 samṛddhyai / prājāpatyam bhavati prājāpatyā vai paśavaḥ prajāpatir evāsmai paśūn pra janayati / ātmā vai puruṣasya madhu yan madhv agnau juhoty ātmānam eva tad yajamāno 'gnau pra dadhāti paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktāḥ paśavaḥ / ātmānam eva mṛtyor niṣkrīya paśūn ava runddhe //
2.3.3 anuvāka 3 kāmyā iṣṭayaḥ/ yajñavibhraṣṭādīnāmīṣṭividhiḥ/
1 devā vai sattram āsata ṛddhiparimitaṃ yaśaskāmās teṣāꣳ somaꣳ rājānaṃ yaśa ārchat sa girim ud ait tam agnir anūd ait tāv agnīṣomau sam abhavatām / tāv indro yajñavibhraṣṭo 'nu parait tāv abravīt / yājayatam meti tasmā etām iṣṭiṃ nir avapatām āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālaꣳ saumyaṃ carum / tayaivāsmin tejaḥ
2 indriyam brahmavarcasam adhatttām / yo yajñavibhraṣṭaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet / āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālaꣳ saumyaṃ carum / yad āgneyo bhavati teja evāsmin tena dadhāti yad aindro bhavatīndriyam evāsmin tena dadhāti yat saumyo brahmavarcasaṃ tena / āgneyasya ca saumyasya caindre samāśleṣayet tejaś caivāsmin brahmavarcasaṃ ca samīcī
3 dadhāti / agnīṣomīyam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaṃ kāmo nopanamet / āgneyo vai brāhmaṇaḥ sa somam pibati svām eva devatāꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati saivainaṃ kāmena sam ardhayati / upainaṃ kāmo namati / agnīṣomīyam aṣṭākapālaṃ nir vaped brahmavarcasakāmaḥ / agnīṣomāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmin brahmavarcasaṃ dhattaḥ / brahmavarcasy eva

4 bhavati yad aṣṭākapālas tenāgneyaś / yac chyāmākas tena saumyaḥ samṛddhyai somāya vājine śyāmākaṃ caruṃ nir vaped yaḥ klaibyād bibhīyāt / reto hi vā etasmād vājinam apakrāmaty athaiṣa klaibyād bibhāya somam eva vājinaꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin reto vājinaṃ dadhāti na klībo bhavati brāhmaṇaspatyam ekādaśakapālaṃ nir vaped grāmakāmaḥ
5 brahmaṇas patim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān pra yacchati grāmy eva bhavati gaṇavatī yājyānuvākye bhavataḥ sajātair evainaṃ gaṇavantaṃ karoti / etām eva nir vaped yaḥ kāmayeta brahman viśaṃ vi nāśayeyam iti mārutī yājyānuvākye kuryāt / brahmann eva viśaṃ vi nāśayati //
2.3.4 anuvāka 4 kāmyā iṣṭayaḥ/ svargakāmādīṣṭividhiḥ/
1 aryamṇe caruṃ nir vapet suvargakāmaḥ / asau vā ādityo 'ryamā / aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati / aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syur iti / asau vā ādityo 'ryamā yaḥ khalu vai dadāti so 'ryamā / aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa eva
2 asmai dānakāmāḥ prajāḥ karoti dānakāmā asmai prajā bhavanti / aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta svasti janatām iyām iti / asau vā ādityo 'ryamā / aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ tad gamayati yatra jigamiṣati / indro vai devānām ānujāvara āsīt sa prajāpatim upādhāvat tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ niḥ
3 avapat tenaivainam agraṃ devatānām paryaṇayat / budhnavatī agravatī yājyānuvākye akarod budhnād evainam agram paryaṇayat / yo rājanya ānujāvaraḥ syāt tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ nir vapet / indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agraꣳ samānānām pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram
4 pari ṇayati / ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai yo brāhmaṇa ānujāvaraḥ syāt tasmā etam bārhaspatyam ānuṣūkaṃ caruṃ nir vapet / bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agraꣳ samānānām pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram pari ṇayati / ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai //
2.3.5 anuvāka 5 kāmyā iṣṭayaḥ/ rājayakṣmagṛhītasyeṣṭividhiḥ/
1 prajāpates trayastriꣳśad duhitara āsan tāḥ somāya rājñe 'dadāt tāsāꣳ rohiṇīm upait tā īrṣyantīḥ punar agacchan tā anv ait tāḥ punar ayācata tā asmai na punar adadāt so 'bravīt / ṛtam amīṣva yathā samāvaccha upaiṣyāmy atha te punar dāsyāmīti sa ṛtam āmīt tā asmai punar adadāt tāsāꣳ rohiṇīm evopai
2 t taṃ yakṣma ārchat / rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya yaj jāyābhyo 'vindat taj jāyenyasya ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti sa etā eva namasyann upādhāvat tā abruvan varaṃ vṛṇāmahai samāvaccha eva na upāya iti tasmā etam
3 ādityaṃ caruṃ nir avapan tenaivainam pāpāt srāmād amuñcan yaḥ pāpayakṣmagṛhītaḥ syāt tasmā etam ādityaṃ caruṃ nir vapet / amum evainam āpyāyamānam anv ā pyāyayati navonavo bhavati jāyamāna iti puro'nuvākyā bhavaty āyur evāsmin tayā dadhāti yam ādityā aꣳśum āpyāyayantīti yājyaivainam etayā pyāyayati //
2.3.6 anuvāka 6 kāmyā iṣṭayaḥ/ annādanaśaktikāmasyeṣṭividhiḥ/
1 prajāpatir devebhyo 'nnādyaṃ vyādiśat so 'bravīt / yad imām̐llokān abhy atiricyātai / tan mamāsad iti tad imām̐llokān abhy aty aricyatendraꣳ rājānam indram abhirājam indraꣳ svarājānam / tato vai sa imām̐llokāꣳs tredhā'duhat tat tridhātos tridhātutvam / yaṃ kāmayeta / annādaḥ syād iti tasmā etaṃ tridhātuṃ nir vaped indrāya rājñe puroḍāśam
2 ekādaśakapālam indrāyādhirājāyendrāya svarājñe / ayaṃ vā indro rājā'yam indro 'dhirājo 'sāv indraḥ svarāḍ imān eva lokānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmā annam pra yacchanti / annāda eva bhavati yathā vatsena prattāṃ gāṃ duha evaṃ evemām̐llokān prattān kāmam annādyaṃ duhe / uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati / ayātayāmatvāya trayaḥ puroḍāśā bhavanti traya ime lokāḥ / eṣāṃ lokānām āptyai / uttarauttaro jyāyān bhavati / evam iva hīme lokāḥ samṛddhyai sarveṣām abhigamayann ava dyati / acchambaṭkāram / vyatyāsaṃ anv āha / anirdāhāya //
2.3.7 anuvāka 7 kāmyā iṣṭayaḥ/ indriyasāmarthyaśarīrasāmarthyakāmasyeṣṭividhiḥ/
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan tān devān asurā ajayan te devāḥ parājigyānā asurāṇāṃ vaiśyam upāyan tebhya indriyaṃ vīryam apākrāmat tad indro 'cāyat tad anv apākrāmat tad avarudhaṃ nāśaknot tad asmād abhyardho 'carat sa prajāpatim upādhāvat tam etayā sarvapṛṣṭhayāyājayat tayaivāsminn indriyaṃ vīryam adadhāt / ya indriyakāmaḥ
2 vīryakāmaḥ syāt tam etayā sarvapṛṣṭhayā yājayet / etā eva devatāḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsminn indriyaṃ vīryaṃ dadhati yad indrāya rāthaṃtarāya nirvapati yad evāgnes tejas tad evāva runddhe yad indrāya bārhatāya yad evendrasya tejas tad evāva runddhe yad indrāya vairūpāya yad eva savitus tejas tat
3 evāva runddhe yad indrāya vairājāya yad eva dhātus tejas tad evāva runddhe yad indrāya śākvarāya yad eva marutāṃ tejas tad evāva runddhe yad indrāya raivatāya yad eva bṛhaspates tejas tad evāva runddhe / uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati / ayātayāmatvāya dvādaśakapālaḥ puroḍāśaḥ
4 bhavati vaiśvadevatvāya samantam paryavadyati samantam evendriyaṃ vīryaṃ yajamāne dadhāti vyatyāsam anv āha / anirdāhāya / aśva ṛṣabho vṛṣṇirvastaḥ sā dakṣiṇā vṛṣatvāya/
etayaiva yajetābhiśasyamānaḥ / etāś ced vā asya devatā annam adanty adanty uvevāsya manuṣyāḥ //
2.3.8 anuvāka 8 kāmyā iṣṭayaḥ/ cakṣuṣkāmasyeṣṭividhiḥ/
1 rajano vai kauṇeyaḥ kratujitaṃ jānakiṃ cakṣurvanyam ayāt tasmā etām iṣṭiṃ nir avapat / agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālaꣳ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam / tayaivāsmiñ cakṣur adadhāt / yaś cakṣukāmaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet / agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālaꣳ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam agner vai cakṣuṣā manuṣyā vi
2 paśyanti sūryasya devāḥ / agniṃ caiva sūryaṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmiñ cakṣur dhattaś cakṣuṣmān eva bhavati yad āgneyau bhavataś cakṣuṣī evāsmin tat prati dadhāti yat sauryo nāsikāṃ tena / abhitaḥ sauryam āgneyau bhavatas tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte samānī yājyānuvākye bhavataḥ 0 samānaꣳ hi cakṣuḥ samṛddhyai / ud u tyaṃ jātavedasam / sapta tvā harito rathe citraṃ devānām ud agād anīkam iti piṇḍān pra yacchati cakṣur evāsmai pra yacchati
yad eva tasya tat //

2.3.9anuvāka 9 kāmyā iṣṭayaḥ/ sāṃgrahaṇīṣṭividhiḥ/
1 dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsaṃ dhīraś cettā vasuvid dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam ugraś cettā vasuvid dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam abhibhūś cettā vasuvid āmanam asy āmanasya devā ye sajātāḥ kumārāḥ samanasas tān ahaṃ kāmaye hṛdā te māṃ kāmayantāꣳ hṛdā tān ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā / ''āmanam asi
2 āmanasya devā yāḥ striyaḥ samanasas tā ahaṃ kāmaye hṛdā tā māṃ kāmayantāꣳ hṛdā tā ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā vaiśvadevīꣳ sāṃgrahaṇīṃ nir vaped grāmakāmaḥ / vaiśvadevā vai sajātāḥ / viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati sāṃgrahaṇī bhavati manograhaṇaṃ vai saṃgrahaṇam mana eva sajātānām
3 gṛhṇāti dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam iti paridhīn pari dadhāti / āśiṣam evaitām ā śāste / atho etad eva sarvaꣳ sajāteṣv adhi bhavati yasyaivaṃ viduṣa ete paridhayaḥ paridhīyante / āmanam asy āmanasya devā iti tisra āhutīr juhoti / etāvanto vai sajātā ye mahānto ye kṣullakā yāḥ striyaḥ tān evāva runddhe ta enam avaruddhā upa tiṣṭhante //
2.3.10 anuvāka 10 kāmyā iṣṭayaḥ/ āyuṣkāmeṣṭimantrāḥ/
1 yan navamait tan navanītam abhavad yad asarpat tat sarpir abhavad yad adhriyata tad ghṛtam abhavat / aśvinoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yayoḥ prāṇo 'si svāhendrasya prāṇo 'si tasya te dadātu yasya prāṇo 'si svāhā mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yasya prāṇo 'si svāhā viśveṣāṃ devānām prāṇo 'si //
2 tasya te dadatu yeṣām prāṇo 'si svāhā ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām indreṇa dattām prayatām marudbhiḥ / tat tvā viṣṇuḥ pary apaśyat tat tveḍā gavyairayat pāvamānena tvā stomena gāyatrasya vartanyopāꣳśor vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai bṛhadrathantarayos tvā stomena triṣṭubho vartanyā śukrasya vīryeṇa devas tvā savitot
3 sṛjatu jīvātave jīvanasyāyā agnes tvā mātrayā jagatyai vartanyāgrayaṇasya vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai / imam agna āyuṣe varcase kṛdhi priyaꣳ reto varuṇa soma rājan / mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭir yathāsat // agnir āyuṣmānt sa vanaspatibhir āyuṣmān tena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi soma āyuṣmānt sa oṣadhībhir yajña āyuṣmānt sa dakṣiṇābhir brahmā''yuṣmat tad brāhmaṇair āyuṣmad devā āyuṣmantas te 'mṛtena pitara āyuṣmantas te svadhayā''yuṣmantas tena tvā''yuṣāyuṣmantaṃ karomi //
2.3.11 anuvāka 11 kāmyā iṣṭayaḥ/ āyuṣkāmeṣṭividhiḥ/
1 agniṃ vā etasya śarīraṃ gacchati somaꣳ raso varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti sarasvatīṃ vāg agnāviṣṇū ātmā yasya jyog āmayati / yo jyogāmayāvī syād yo vā kāmayeta sarvam āyur iyām iti tasmā etām iṣṭiṃ nir vaped āgneyam aṣṭākapālaꣳ saumyaṃ caruṃ vāruṇaṃ daśakapālaꣳ sārasvataṃ carum āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam agner evāsya śarīraṃ niṣkrīṇāti somād rasam /
2 varuṇenaivainaṃ varuṇapāśān muñcati sārasvatena vācaṃ dadhāti / agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatābhiś caivainaṃ yajñena ca bhiṣajyaty uta yadītāsur bhavati jīvaty eva / yan navamait tan navanītam abhavad ity ājyam avekṣate rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe / aśvinoḥ prāṇo 'sīty āhāśvinau vai devānām
3 bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti / indrasya prāṇo 'sīty āha / indriyam evāsminn etena dadhāti mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'sīty āha prāṇāpānāv evāsminn etena dadhāti viśveṣāṃ devānām prāṇo 'sīty āha vīryam evāsminn etena dadhāti ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām ity āha yathāyajur evaitat pāvamānena tvā stomeneti
4 āha prāṇam evāsminn etena dadhāti bṛhadrathantarayos tvā stomenety āha / oja evāsminn etena dadhāty agnes tvā mātrayety āhā''tmānam evāsminn etena dadhāti / ṛtvijaḥ pary āhur yāvanta evartvijas ta enam bhiṣajyanti brahmaṇo hastam anvārabhya pary āhur ekadhaiva yajamāna āyur dadhati yad eva tasya tat / hiraṇyād
5 ghṛtaṃ niṣ pibaty āyur vai ghṛtam amṛtaꣳ hiraṇyam amṛtād evāyur niṣ pibati śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati / atho khalu yāvatīḥ samā eṣyan manyeta tāvanmānaꣳ syāt samṛddhyai / imam agna āyuṣe varcase kṛdhīty āhāyur evāsmin varco dadhāti / viśve devā jaradaṣṭir yathāsad ity āha jaradaṣṭim evainaṃ karoti / agnir āyuṣmān iti hastaṃ gṛhṇāti / ete vai devā āyuṣmantas ta evāsminn āyur dadhati sarvam āyur eti //
2.3.12 anuvāka 12 kāmyā iṣṭayaḥ/ aśvadānavata iṣṭividhiḥ/
1 prajāpatir varuṇāyāśvam anayat sa svāṃ devatām ārchat sa pary adīryata sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālam apaśyat taṃ nir avapat tato vai sa varuṇapāśād amucyata varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvam pratigṛhṇāti yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāñ catuṣkapālān nir vapet / varuṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ varuṇapāśān muñcati /
2 catuṣkapālā bhavanti catuṣpād dhy aśvaḥ samṛddhyai / ekam atiriktaṃ nir vaped yam eva pratigrāhī bhavati yaṃ vā nādhyeti tasmād eva varuṇapāśān mucyate yady aparam pratigrāhī syāt sauryam ekakapālam anu nir vapet / amum evā''dityam uccāraṃ kurute / apo 'vabhṛtham avaiti / apsu vai varuṇaḥ sākṣād eva varuṇam ava yajate / aponaptrīyaṃ carum punar etya nir vapet / apsuyonir vā aśvaḥ svām evainaṃ yoniṃ gamayati sa enaꣳ śānta upa tiṣṭhate //
2.3.13anuvāka 13 kāmyā iṣṭayaḥ/ pāpmanā gṛhītasyeṣṭividhiḥ/
1 yā vām indrāvaruṇā yatavyā tanūs tayemam aꣳhaso muñcatam / yā vām indrāvaruṇā sahasyā rakṣasyā tejasyā tanūs tayemam aꣳhaso muñcatam / yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaje yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu catuṣpātsu goṣṭhe gṛheṣv apsv oṣadhīṣu vanaspatiṣu srāmas taṃ vām etenāva yaje / indro vā etasya
2 indriyeṇapa krāmati varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti yaḥ pāpmanā gṛhīto bhavati yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt tasmā etām aindrāvaruṇīm payasyāṃ nir vaped indra evāsminn indriyaṃ dadhāti varuṇa enaṃ varuṇapāśān muñcati payasyā bhavati payo hi vā etasmād apakrāmaty athaiṣa pāpmanā gṛhīto yat payasyā bhavati paya evāsmin tayā dadhāti payasyāyām
3 puroḍāśam ava dadhāty ātmanvantam evainaṃ karoty atho āyatanavantam eva caturdhā vyūhati dikṣv eva prati tiṣṭhati punaḥ samūhati digbhya evāsmai bheṣajaṃ karoti samūhyāva dyati yathā''viddhaṃ niṣkṛntati tādṛg eva tat / yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaja ityāha duriṣṭyā evainam pāti yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu srāmas taṃ vām etenāva yaja ity āhaitāvatīr vā āpa oṣadhayo vanaspatayaḥ prajāḥ paśava upajīvanīyās tā evāsmai varuṇapāśān muñcati //
2.3.14 anuvāka 14 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

1 sa pratnavat / ni kāvyā / indraṃ vo viśvatas pari / indraṃ naraḥ / tvaṃ naḥ soma viśvato rakṣā rājann aghāyataḥ / na riṣyet tvāvataḥ sakhā // yā te dhāmāni divi yā pṛthivyāṃ yā parvateṣv oṣadhīṣv apsu / tebhir no viśvaiḥ sumanā aheḍan rājant soma prati havyā gṛbhāya // agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ / saṃ devatrā babhūvathuḥ // yuvam
2 etāni divi rocanāny agniś ca soma sakratū adhattam / yuvaꣳ sindhūꣳr abhiśaster avadyād agnī ṣomāv amuñcataṃ gṛbhītān // agnīṣomāv imaꣳ su me śṛṇutaṃ vṛṣaṇā havam / prati sūktāni haryatam bhavataṃ dāśuṣe mayaḥ // ā'nyaṃ divo mātariśvā jabhārā'mathnād anyam pari śyeno adreḥ / agnīṣomā brahmaṇā vāvṛdhānoruṃ yajñāya cakrathur u lokam // agnīṣomā haviṣaḥ prasthitasya vītam
3 haryataṃ vṛṣaṇā juṣethām / suśarmāṇā svavasā hi bhūtam athā dhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ // ā pyāyasva saṃ te // gaṇānāṃ tvā gaṇapatiꣳ havāmahe kaviṃ kavīnām upamaśravastamam / jyeṣṭharājam brahmaṇām brahmaṇas pata ā naḥ śṛṇvann ūtibhiḥ sīda sādanam // sa ij janena sa viśā sa sa janmanā sa putrair vājam bharate dhanā nṛbhiḥ / devānāṃ yaḥ pitaram āvivāsati //
4 śraddhāmanā haviṣā brahmaṇas patim // sa suṣṭubhā sa ṛkvatā gaṇena valaꣳ ruroja phaligaꣳ raveṇa / bṛhaspatir usriyā havyasūdaḥ kanikradad vāvaśatīr ud ājat // maruto yad dha vo divaḥ / yā vaḥ śarma // aryamā'' yāti vṛṣabhas tuviṣmān dātā vasūnām puruhūto arhan / sahasrākṣo gotrabhid vajrabāhur asmāsu devo draviṇaṃ dadhātu // ye te 'ryaman bahavo devayānāḥ panthānaḥ
5 rājan diva ācaranti / tebhir no deva mahi śarma yaccha śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade //
budhnād agram aṅgirobhir gṛṇāno vi parvatasya dṛꣳhitāny airat / rujad rodhāꣳsi kṛtrimāṇy eṣāꣳ somasya tā mada indraś cakāra // budhnād agreṇa vi mimāya mānair vajreṇa khāny atṛṇan nadīnām / vṛthāsṛjat pathibhir dīrghayāthaiḥ somasya tā mada indraś cakāra //
6 pra yo jajñe vidvāꣳ asya bandhuṃ viśvāni devo janimā vivakti / brahma brahmaṇa uj jabhāra madhyan nīcād uccā svadhayā'bhi pra tasthau // mahān mahī astabhāyad vi jāto dyāꣳ sadma pārthivaṃ ca rajaḥ / sa budhnād āṣṭa januṣābhy agram bṛhaspatir devatā yasya samrāṭ // budhnād yo agram abhyartyojasā bṛhaspatim ā vivāsanti devāḥ / bhinad valaṃ vi puro dardarīti kanikradat suvar apo jigāya //
2.3.1 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ bhūtikāmādīnāmādityacarvādīṣṭividhiḥ

ādityebhyo bhuvadvadbhyaś caruṃ nir vaped bhūtikāmaḥ /
ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti /
ādityān eva bhuvadvataḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati
ta evainam bhūtiṃ gamayanti
bhavaty eva /
ādityebhyo dhārayadvadbhyaś caruṃ nir vaped aparuddho vā'parudhyamāno vā /
ādityā vā aparoddhāra ādityā avagamayitāraḥ /
ādityān eva dhārayadvataḥ

svena bhāgadheyenopa dhāvati
ta evainaṃ viśi dādhrati /
anaparudhyo bhavati /
adite 'nu manyasvety aparudhyamāno 'sya padam ā dadīta /
iyaṃ vā aditiḥ /
iyam evāsmai rājyam anu manyate
satyāśīr ity āha
satyām evāśiṣaṃ kurute /
iha mana ity āha
prajā evāsmai samanasaḥ karoti /
upa preta marutaḥ

sudānava enā viśpatinā'bhy amuꣳ rājānam ity āha
mārutī vai viḍ
jyeṣṭho viśpatiḥ /
viśaivainaꣳ rāṣṭrena sam ardhayati
yaḥ parastād grāmyavādī syāt tasya gṛhād vrīhīn ā haret /
śuklāꣳś ca kṛṣṇāꣳś ca vi cinuyāt /
ye śuklāḥ syus tam ādityaṃ caruṃ nir vapet /
ādityā vai devatayā viḍ
viśam evāva gacchati

avagatā'sya viḍ anavagataꣳ rāṣṭram ity āhuḥ /
ye kṛṣṇāḥ syus tam vāruṇaṃ caruṃ nir vapet /
vāruṇaṃ vai rāṣṭram
ubhe eva viśaṃ ca rāṣṭraṃ cāva gacchati
yadi nāvagacched imam aham ādityebhyo bhāgaṃ nir vapāmy 'āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti nir vapet /
ādityā evainam bhāgadheyam prepsanto viśam ava

gamayanti
yadi nāvagacched āśvatthān mayūkhānt sapta madhyameṣāyām upa hanyāt /
idam aham ādityān badhnāmy āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti /
ādityā evainam baddhavīrā viśam ava gamayanti
yadi nāvagacched etam evādityaṃ caruṃ nir vapet /
idhme 'pi mayūkhānt saṃ nahyet /
anaparudhyam evāva gacchati /
āśvatthā bhavanti
marutāṃ vā etad ojo yad aśvatthaḥ /
ojasaiva viśam ava gacchati
sapta bhavanti
saptagaṇā vai marutaḥ /
gaṇaśa eva viśam ava gacchati //
2.3.2 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ mṛtyubhītādīnāṃ śatakṛṣṇalādīṣṭividhiḥ

devā vai mṛtyor abibhayus
te prajāpatim upādhāvan
tebhya etām prājāpatyāꣳ śatakṛṣṇalāṃ nir avapat
tayaivaiṣv amṛtam adadhāt /
yo mṛtyor bibhīyāt tasmā etām prājāpatyāꣳ śatakṛṣṇalāṃ nir vapet
prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsminn āyur dadhāti
sarvam āyur eti
śatakṛṣṇalā bhavati
śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ /
āyuṣy evendriye

prati tiṣṭhati
ghṛte bhavati /
āyur vai ghṛtam
amṛtaꣳ hiraṇyam
āyuś caivāsmā amṛtaṃ ca samīcī dadhāti
catvāricatvāri kṛṣṇalāny ava dyati caturavattasyāptyai /
ekadhā brahmaṇa upa harati /
ekadhaiva yajamāna āyur dadhāti /
asāv ādityo na vyarocata
tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan
tasmā etaꣳ sauryaṃ caruṃ nir avapan
tenaivāsmin

rucam adadhuḥ /
yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etaꣳ sauryaṃ caruṃ nir vapet /
amum evā''dityaꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti
brahmavarcasy eva bhavati /
ubhayato rukmau bhavataḥ /
ubhayata evāsmin rucaṃ dadhāti
prayājeprayāje kṛṣṇalaṃ juhoti
digbhya evāsmai brahmavarcasam ava runddhe /
āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vapet sāvitraṃ dvādaśakapālam bhūmyai

caruṃ yaḥ kāmayeta
hiraṇyaṃ vindeya hiraṇyam mopa named iti
yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindate
sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindate
bhūmyai carur bhavaty asyām evainad vindate /
upainaꣳ hiraṇyaṃ namati
vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo hiraṇyaṃ vindate /
etām

eva nir vaped dhiraṇyaṃ vittvā
nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate /
etām eva nir vaped yasya hiraṇyaṃ naśyet /
yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindati
sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindati
bhūmyai carur bhavaty asyāṃ vā etan naśyati yan naśyaty asyām evainad vindati /
indraḥ

tvaṣṭuḥ somam abhīṣahāpibat
sa viṣvaṅ vy ārchat
sa indriyeṇa somapīthena vy ārdhyata
sa yad ūrdhvam udavamīt te śyāmākā abhavan /
sa prajāpatim upādhāvat
tasmā etaꣳ somendraꣳ śyāmākaṃ carum nir avapat tenaivāsminn indriyaꣳ somapītham adadhāt /
vi vā eṣa indriyeṇa somapīthenardhyate yaḥ somaṃ vamiti
yaḥ somavāmī syāt tasmai

etaꣳ somendraꣳ śyāmākaṃ caruṃ nir vapet
somaṃ caivendraṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāv evāsminn indriyaꣳ somapīthaṃ dhattaḥ /
nendriyeṇa somapīthena vyṛdhyate
yat saumyo bhavati somapītham evāva runddhe
yad aindro bhavatīndriyaṃ vai somapītha indriyam eva somapītham ava runddhe
śyāmāko bhavati /
eṣa vāva sa somaḥ

sākṣād eva somapītham ava runddhe /
agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped indrāya pradātre puroḍāśam ekādaśakapālam paśukāmaḥ /
agnir evāsmai paśūn prajanayati vṛddhān indraḥ pra yacchati
dadhi madhu ghṛtam āpo dhānā bhavanti /
etad vai paśūnāꣳ rūpam /
rūpeṇaiva paśūn ava runddhe
pañcagṛhītam bhavati
pāṅktā hi paśavaḥ /
bahurūpam bhavati
bahurūpā hi paśavaḥ

samṛddhyai /
prājāpatyam bhavati
prājāpatyā vai paśavaḥ
prajāpatir evāsmai paśūn pra janayati /
ātmā vai puruṣasya madhu
yan madhv agnau juhoty ātmānam eva tad yajamāno 'gnau pra dadhāti
paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ
pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktāḥ paśavaḥ /
ātmānam eva mṛtyor niṣkrīya paśūn ava runddhe //
2.3.3 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ yajñavibhraṣṭādīnāmīṣṭividhiḥ

devā vai sattram āsata ṛddhiparimitaṃ yaśaskāmās
teṣāꣳ somaꣳ rājānaṃ yaśa ārchat
sa girim ud ait
tam agnir anūd ait
tāv agnīṣomau sam abhavatām /
tāv indro yajñavibhraṣṭo 'nu parait
tāv abravīt /
yājayatam meti
tasmā etām iṣṭiṃ nir avapatām
āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālaꣳ saumyaṃ carum /
tayaivāsmin tejaḥ

indriyam brahmavarcasam adhatttām /
yo yajñavibhraṣṭaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet /
āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālaꣳ saumyaṃ carum /
yad āgneyo bhavati teja evāsmin tena dadhāti
yad aindro bhavatīndriyam evāsmin tena dadhāti
yat saumyo brahmavarcasaṃ tena /
āgneyasya ca saumyasya caindre samāśleṣayet
tejaś caivāsmin brahmavarcasaṃ ca samīcī

dadhāti /
agnīṣomīyam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaṃ kāmo nopanamet /
āgneyo vai brāhmaṇaḥ
sa somam pibati
svām eva devatāꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati
saivainaṃ kāmena sam ardhayati /
upainaṃ kāmo namati /
agnīṣomīyam aṣṭākapālaṃ nir vaped brahmavarcasakāmaḥ /
agnīṣomāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāv evāsmin brahmavarcasaṃ dhattaḥ /
brahmavarcasy eva

bhavati
yad aṣṭākapālas tenāgneyaś /
yac chyāmākas tena saumyaḥ
samṛddhyai
somāya vājine śyāmākaṃ caruṃ nir vaped yaḥ klaibyād bibhīyāt /
reto hi vā etasmād vājinam apakrāmaty athaiṣa klaibyād bibhāya
somam eva vājinaꣳ svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsmin reto vājinaṃ dadhāti
na klībo bhavati
brāhmaṇaspatyam ekādaśakapālaṃ nir vaped grāmakāmaḥ

brahmaṇas patim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evāsmai sajātān pra yacchati
grāmy eva bhavati
gaṇavatī yājyānuvākye bhavataḥ
sajātair evainaṃ gaṇavantaṃ karoti /
etām eva nir vaped yaḥ kāmayeta
brahman viśaṃ vi nāśayeyam iti
mārutī yājyānuvākye kuryāt /
brahmann eva viśaṃ vi nāśayati //
2.3.4 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ svargakāmādīṣṭividhiḥ

aryamṇe caruṃ nir vapet suvargakāmaḥ /
asau vā ādityo 'ryamā /
aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati /
aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta
dānakāmā me prajāḥ syur iti /
asau vā ādityo 'ryamā
yaḥ khalu vai dadāti so 'ryamā /
aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa eva

asmai dānakāmāḥ prajāḥ karoti
dānakāmā asmai prajā bhavanti /
aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta
svasti janatām iyām iti /
asau vā ādityo 'ryamā /
aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evainaṃ tad gamayati yatra jigamiṣati /
indro vai devānām ānujāvara āsīt
sa prajāpatim upādhāvat
tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ niḥ

avapat tenaivainam agraṃ devatānām paryaṇayat /
budhnavatī agravatī yājyānuvākye akarod budhnād evainam agram paryaṇayat /
yo rājanya ānujāvaraḥ syāt tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ nir vapet /
indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agraꣳ samānānām pari ṇayati
budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram

pari ṇayati /
ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ
samṛddhyai
yo brāhmaṇa ānujāvaraḥ syāt tasmā etam bārhaspatyam ānuṣūkaṃ caruṃ nir vapet /
bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agraꣳ samānānām pari ṇayati
budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram pari ṇayati /
ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ
samṛddhyai //
2.3.5 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ rājayakṣmagṛhītasyeṣṭividhiḥ

prajāpates trayastriꣳśad duhitara āsan
tāḥ somāya rājñe 'dadāt
tāsāꣳ rohiṇīm upait
tā īrṣyantīḥ punar agacchan
tā anv ait
tāḥ punar ayācata
tā asmai na punar adadāt
so 'bravīt /
ṛtam amīṣva yathā samāvaccha upaiṣyāmy atha te punar dāsyāmīti
sa ṛtam āmīt
tā asmai punar adadāt
tāsāꣳ rohiṇīm evopai

t
taṃ yakṣma ārchat /
rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya yaj jāyābhyo 'vindat taj jāyenyasya
ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti
sa etā eva namasyann upādhāvat
tā abruvan
varaṃ vṛṇāmahai samāvaccha eva na upāya iti
tasmā etam

ādityaṃ caruṃ nir avapan
tenaivainam pāpāt srāmād amuñcan
yaḥ pāpayakṣmagṛhītaḥ syāt tasmā etam ādityaṃ caruṃ nir vapet /
amum evainam āpyāyamānam anv ā pyāyayati
navonavo bhavati jāyamāna iti puro'nuvākyā bhavaty āyur evāsmin tayā dadhāti
yam ādityā aꣳśum āpyāyayantīti yājyaivainam etayā pyāyayati //
2.3.6 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ annādanaśaktikāmasyeṣṭividhiḥ

prajāpatir devebhyo 'nnādyaṃ vyādiśat
so 'bravīt /
yad imām̐llokān abhy atiricyātai /
tan mamāsad iti
tad imām̐llokān abhy aty aricyatendraꣳ rājānam indram abhirājam indraꣳ svarājānam /
tato vai sa imām̐llokāꣳs tredhā'duhat
tat tridhātos tridhātutvam /
yaṃ kāmayeta /
annādaḥ syād iti tasmā etaṃ tridhātuṃ nir vaped indrāya rājñe puroḍāśam

ekādaśakapālam indrāyādhirājāyendrāya svarājñe /
ayaṃ vā indro rājā'yam indro 'dhirājo 'sāv indraḥ svarāḍ
imān eva lokānt svena bhāgadheyenopa dhāvati
ta evāsmā annam pra yacchanti /
annāda eva bhavati
yathā vatsena prattāṃ gāṃ duha evaṃ evemām̐llokān prattān kāmam annādyaṃ duhe /
uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati /
ayātayāmatvāya
trayaḥ puroḍāśā bhavanti
traya ime lokāḥ /
eṣāṃ lokānām āptyai /
uttarauttaro jyāyān bhavati /
evam iva hīme lokāḥ
samṛddhyai
sarveṣām abhigamayann ava dyati /
acchambaṭkāram /
vyatyāsaṃ anv āha /
anirdāhāya //
2.3.7 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ indriyasāmarthyaśarīrasāmarthyakāmasyeṣṭividhiḥ

devāsurāḥ saṃyattā āsan
tān devān asurā ajayan
te devāḥ parājigyānā asurāṇāṃ vaiśyam upāyan
tebhya indriyaṃ vīryam apākrāmat
tad indro 'cāyat
tad anv apākrāmat
tad avarudhaṃ nāśaknot
tad asmād abhyardho 'carat
sa prajāpatim upādhāvat
tam etayā sarvapṛṣṭhayāyājayat
tayaivāsminn indriyaṃ vīryam adadhāt /
ya indriyakāmaḥ

vīryakāmaḥ syāt tam etayā sarvapṛṣṭhayā yājayet /
etā eva devatāḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati
tā evāsminn indriyaṃ vīryaṃ dadhati
yad indrāya rāthaṃtarāya nirvapati yad evāgnes tejas tad evāva runddhe
yad indrāya bārhatāya yad evendrasya tejas tad evāva runddhe
yad indrāya vairūpāya yad eva savitus tejas tat

evāva runddhe
yad indrāya vairājāya yad eva dhātus tejas tad evāva runddhe
yad indrāya śākvarāya yad eva marutāṃ tejas tad evāva runddhe
yad indrāya raivatāya yad eva bṛhaspates tejas tad evāva runddhe /
uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati /
ayātayāmatvāya
dvādaśakapālaḥ puroḍāśaḥ

bhavati
vaiśvadevatvāya
samantam paryavadyati
samantam evendriyaṃ vīryaṃ yajamāne dadhāti
vyatyāsam anv āha /
anirdāhāya /
aśva ṛṣabho vṛṣṇirvastaḥ sā dakṣiṇā vṛṣatvāya/
etayaiva yajetābhiśasyamānaḥ /
etāś ced vā asya devatā annam adanty adanty uvevāsya manuṣyāḥ //
2.3.8 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ cakṣuṣkāmasyeṣṭividhiḥ

rajano vai kauṇeyaḥ kratujitaṃ jānakiṃ cakṣurvanyam ayāt
tasmā etām iṣṭiṃ nir avapat /
agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālaꣳ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam /
tayaivāsmiñ cakṣur adadhāt /
yaś cakṣukāmaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet /
agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālaꣳ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam
agner vai cakṣuṣā manuṣyā vi

paśyanti sūryasya devāḥ /
agniṃ caiva sūryaṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati
tāv evāsmiñ cakṣur dhattaś cakṣuṣmān eva bhavati
yad āgneyau bhavataś cakṣuṣī evāsmin tat prati dadhāti
yat sauryo nāsikāṃ tena /
abhitaḥ sauryam āgneyau bhavatas
tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī
tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte
samānī yājyānuvākye bhavataḥ
0 samānaꣳ hi cakṣuḥ samṛddhyai /
ud u tyaṃ jātavedasam /
sapta tvā harito rathe
citraṃ devānām ud agād anīkam iti piṇḍān pra yacchati
cakṣur evāsmai pra yacchati
yad eva tasya tat //
2.3.9anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ sāṃgrahaṇīṣṭividhiḥ

dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsaṃ dhīraś cettā vasuvid
dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam ugraś cettā vasuvid
dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam abhibhūś cettā vasuvid
āmanam asy āmanasya devā ye sajātāḥ kumārāḥ samanasas tān ahaṃ kāmaye hṛdā te māṃ kāmayantāꣳ hṛdā tān ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā /
''āmanam asi

āmanasya devā yāḥ striyaḥ samanasas tā ahaṃ kāmaye hṛdā tā māṃ kāmayantāꣳ hṛdā tā ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā
vaiśvadevīꣳ sāṃgrahaṇīṃ nir vaped grāmakāmaḥ /
vaiśvadevā vai sajātāḥ /
viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati
ta evāsmai sajātān pra yacchanti
grāmy eva bhavati
sāṃgrahaṇī bhavati
manograhaṇaṃ vai saṃgrahaṇam
mana eva sajātānām

gṛhṇāti
dhruvo 'si dhruvo 'haꣳ sajāteṣu bhūyāsam iti paridhīn pari dadhāti /
āśiṣam evaitām ā śāste /
atho etad eva sarvaꣳ sajāteṣv adhi bhavati yasyaivaṃ viduṣa ete paridhayaḥ paridhīyante /
āmanam asy āmanasya devā iti tisra āhutīr juhoti /
etāvanto vai sajātā ye mahānto ye kṣullakā yāḥ striyaḥ
tān evāva runddhe
ta enam avaruddhā upa tiṣṭhante //
2.3.10 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ āyuṣkāmeṣṭimantrāḥ

yan navamait tan navanītam abhavad yad asarpat tat sarpir abhavad yad adhriyata tad ghṛtam abhavat /
aśvinoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yayoḥ prāṇo 'si svāhendrasya prāṇo 'si tasya te dadātu yasya prāṇo 'si svāhā mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yasya prāṇo 'si svāhā viśveṣāṃ devānām prāṇo 'si

tasya te dadatu yeṣām prāṇo 'si svāhā
ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām indreṇa dattām prayatām marudbhiḥ / tat tvā viṣṇuḥ pary apaśyat tat tveḍā gavyairayat
pāvamānena tvā stomena gāyatrasya vartanyopāꣳśor vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai bṛhadrathantarayos tvā stomena triṣṭubho vartanyā śukrasya vīryeṇa devas tvā savitot

sṛjatu jīvātave jīvanasyāyā agnes tvā mātrayā jagatyai vartanyāgrayaṇasya vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai /
imam agna āyuṣe varcase kṛdhi priyaꣳ reto varuṇa soma rājan / mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭir yathāsat //
agnir āyuṣmānt sa vanaspatibhir āyuṣmān tena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi soma āyuṣmānt sa oṣadhībhir yajña āyuṣmānt sa dakṣiṇābhir brahmā''yuṣmat tad brāhmaṇair āyuṣmad devā āyuṣmantas te 'mṛtena pitara āyuṣmantas te svadhayā''yuṣmantas tena tvā''yuṣāyuṣmantaṃ karomi //
2.3.11 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ āyuṣkāmeṣṭividhiḥ

agniṃ vā etasya śarīraṃ gacchati somaꣳ raso varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti sarasvatīṃ vāg agnāviṣṇū ātmā yasya jyog āmayati / yo jyogāmayāvī syād yo vā kāmayeta
sarvam āyur iyām iti tasmā etām iṣṭiṃ nir vaped
āgneyam aṣṭākapālaꣳ saumyaṃ caruṃ vāruṇaṃ daśakapālaꣳ sārasvataṃ carum āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam
agner evāsya śarīraṃ niṣkrīṇāti somād rasam

varuṇenaivainaṃ varuṇapāśān muñcati sārasvatena vācaṃ dadhāti /
agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatābhiś caivainaṃ yajñena ca bhiṣajyaty uta yadītāsur bhavati jīvaty eva / yan navamait tan navanītam abhavad ity ājyam avekṣate
rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe /
aśvinoḥ prāṇo 'sīty āhāśvinau vai devānām

bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti /
indrasya prāṇo 'sīty āha /
indriyam evāsminn etena dadhāti
mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'sīty āha
prāṇāpānāv evāsminn etena dadhāti
viśveṣāṃ devānām prāṇo 'sīty āha vīryam evāsminn etena dadhāti
ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām ity āha
yathāyajur evaitat
pāvamānena tvā stomeneti

āha
prāṇam evāsminn etena dadhāti
bṛhadrathantarayos tvā stomenety āha /
oja evāsminn etena dadhāty agnes tvā mātrayety āhā''tmānam evāsminn etena dadhāti /
ṛtvijaḥ pary āhur yāvanta evartvijas ta enam bhiṣajyanti
brahmaṇo hastam anvārabhya pary āhur ekadhaiva yajamāna āyur dadhati
yad eva tasya tat /
hiraṇyād

ghṛtaṃ niṣ pibaty āyur vai ghṛtam amṛtaꣳ hiraṇyam amṛtād evāyur niṣ pibati
śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati /
atho khalu yāvatīḥ samā eṣyan manyeta tāvanmānaꣳ syāt samṛddhyai /
imam agna āyuṣe varcase kṛdhīty āhāyur evāsmin varco dadhāti / viśve devā jaradaṣṭir yathāsad ity āha
jaradaṣṭim evainaṃ karoti /
agnir āyuṣmān iti hastaṃ gṛhṇāti /
ete vai devā āyuṣmantas ta evāsminn āyur dadhati sarvam āyur eti //
2.3.12 anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ aśvadānavata iṣṭividhiḥ

prajāpatir varuṇāyāśvam anayat
sa svāṃ devatām ārchat
sa pary adīryata
sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālam apaśyat
taṃ nir avapat
tato vai sa varuṇapāśād amucyata
varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvam pratigṛhṇāti
yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāñ catuṣkapālān nir vapet /
varuṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati
sa evainaṃ varuṇapāśān muñcati

catuṣkapālā bhavanti
catuṣpād dhy aśvaḥ
samṛddhyai /
ekam atiriktaṃ nir vaped yam eva pratigrāhī bhavati yaṃ vā nādhyeti
tasmād eva varuṇapāśān mucyate
yady aparam pratigrāhī syāt sauryam ekakapālam anu nir vapet /
amum evā''dityam uccāraṃ kurute /
apo 'vabhṛtham avaiti /
apsu vai varuṇaḥ
sākṣād eva varuṇam ava yajate /
aponaptrīyaṃ carum punar etya nir vapet /
apsuyonir vā aśvaḥ
svām evainaṃ yoniṃ gamayati
sa enaꣳ śānta upa tiṣṭhate //
2.3.13anuvāka

kāmyā iṣṭayaḥ/ pāpmanā gṛhītasyeṣṭividhiḥ

yā vām indrāvaruṇā yatavyā tanūs tayemam aꣳhaso muñcatam /
yā vām indrāvaruṇā sahasyā rakṣasyā tejasyā tanūs tayemam aꣳhaso muñcatam /
yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaje
yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu catuṣpātsu goṣṭhe gṛheṣv apsv oṣadhīṣu vanaspatiṣu srāmas taṃ vām etenāva yaje /
indro vā etasya

indriyeṇapa krāmati varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti yaḥ pāpmanā gṛhīto bhavati
yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt tasmā etām aindrāvaruṇīm payasyāṃ nir vaped indra evāsminn indriyaṃ dadhāti varuṇa enaṃ varuṇapāśān muñcati
payasyā bhavati payo hi vā etasmād apakrāmaty athaiṣa pāpmanā gṛhīto yat payasyā bhavati paya evāsmin tayā dadhāti
payasyāyām

puroḍāśam ava dadhāty ātmanvantam evainaṃ karoty atho āyatanavantam eva
caturdhā vyūhati dikṣv eva prati tiṣṭhati
punaḥ samūhati digbhya evāsmai bheṣajaṃ karoti
samūhyāva dyati yathā''viddhaṃ niṣkṛntati tādṛg eva tat /
yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaja ityāha duriṣṭyā evainam pāti
yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu srāmas taṃ vām etenāva yaja ity āhaitāvatīr vā āpa oṣadhayo vanaspatayaḥ prajāḥ paśava upajīvanīyās tā evāsmai varuṇapāśān muñcati //
2.3.14 anuvāka

kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

sa pratnavat /
ni kāvyā /
indraṃ vo viśvatas pari /
indraṃ naraḥ /
tvaṃ naḥ soma viśvato rakṣā rājann aghāyataḥ / na riṣyet tvāvataḥ sakhā //
yā te dhāmāni divi yā pṛthivyāṃ yā parvateṣv oṣadhīṣv apsu / tebhir no viśvaiḥ sumanā aheḍan rājant soma prati havyā gṛbhāya //
agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ / saṃ devatrā babhūvathuḥ //
yuvam

etāni divi rocanāny agniś ca soma sakratū adhattam / yuvaꣳ sindhūꣳr abhiśaster avadyād agnī ṣomāv amuñcataṃ gṛbhītān //
agnīṣomāv imaꣳ su me śṛṇutaṃ vṛṣaṇā havam / prati sūktāni haryatam bhavataṃ dāśuṣe mayaḥ //
ā'nyaṃ divo mātariśvā jabhārā'mathnād anyam pari śyeno adreḥ / agnīṣomā brahmaṇā vāvṛdhānoruṃ yajñāya cakrathur u lokam //
agnīṣomā haviṣaḥ prasthitasya vītam

haryataṃ vṛṣaṇā juṣethām / suśarmāṇā svavasā hi bhūtam athā dhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ //
ā pyāyasva
saṃ te //
gaṇānāṃ tvā gaṇapatiꣳ havāmahe kaviṃ kavīnām upamaśravastamam / jyeṣṭharājam brahmaṇām brahmaṇas pata ā naḥ śṛṇvann ūtibhiḥ sīda sādanam //
sa ij janena sa viśā sa sa janmanā sa putrair vājam bharate dhanā nṛbhiḥ / devānāṃ yaḥ pitaram āvivāsati

śraddhāmanā haviṣā brahmaṇas patim //
sa suṣṭubhā sa ṛkvatā gaṇena valaꣳ ruroja phaligaꣳ raveṇa / bṛhaspatir usriyā havyasūdaḥ kanikradad vāvaśatīr ud ājat //
maruto yad dha vo divaḥ /
yā vaḥ śarma //
aryamā'' yāti vṛṣabhas tuviṣmān dātā vasūnām puruhūto arhan / sahasrākṣo gotrabhid vajrabāhur asmāsu devo draviṇaṃ dadhātu //
ye te 'ryaman bahavo devayānāḥ panthānaḥ

rājan diva ācaranti / tebhir no deva mahi śarma yaccha śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade //
budhnād agram aṅgirobhir gṛṇāno vi parvatasya dṛꣳhitāny airat / rujad rodhāꣳsi kṛtrimāṇy eṣāꣳ somasya tā mada indraś cakāra //
budhnād agreṇa vi mimāya mānair vajreṇa khāny atṛṇan nadīnām / vṛthāsṛjat pathibhir dīrghayāthaiḥ somasya tā mada indraś cakāra

pra yo jajñe vidvāꣳ asya bandhuṃ viśvāni devo janimā vivakti / brahma brahmaṇa uj jabhāra madhyan nīcād uccā svadhayā'bhi pra tasthau //
mahān mahī astabhāyad vi jāto dyāꣳ sadma pārthivaṃ ca rajaḥ / sa budhnād āṣṭa januṣābhy agram bṛhaspatir devatā yasya samrāṭ //
budhnād yo agram abhyartyojasā bṛhaspatim ā vivāsanti devāḥ / bhinad valaṃ vi puro dardarīti kanikradat suvar apo jigāya //