તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 2.4

2.4 પ્રપાઠક: 4 કામ્યેષ્ટિવિધાનમ્
2.4.1અનુવાક 1 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ભ્રાતૃવ્યવત ઇષ્ટિવિધિઃ।
1 દેવા મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તે ઽન્યત આસન્ન્ અસુરા રક્ષાꣳસિ પિશાચાસ્ તે ઽન્યતસ્ તેષાં દેવાનામ્ ઉત યદ્ અલ્પં લોહિતમ્ અકુર્વન્ તદ્ રક્ષાꣳસિ રાત્રીભિર્ અસુભ્નન્ તાન્ત્ સુબ્ધાન્ મૃતાન્ અભિ વ્યૌચ્છત્ તે દેવા અવિદુઃ । યો વૈ નો ઽયમ્ મ્રિયતે રક્ષાꣳસિ વા ઇમં ઘ્નન્તીતિ તે રક્ષાꣳસ્ય્ ઉપામન્ત્રયન્ત તાન્ય્ અબ્રુવન્ વરં વૃણામહૈ યત્
2 અસુરાઞ્ જયામ તન્ નઃ સહાસદ્ ઇતિ તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્ તે ઽસુરાઞ્ જિત્વા રક્ષાꣳસ્ય્ અપાનુદન્ત તાનિ રક્ષાꣳસિ । અનૃતમ્ અકર્તેતિ સમન્તં દેવાન્ પર્ય્ અવિશન્ તે દેવા અગ્નાવ્ અનાથન્ત તે ઽગ્નયે પ્રવતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ અવપન્ન્ અગ્નયે વિબાધવતે ઽગ્નયે પ્રતીકવતે યદ્ અગ્નયે પ્રવતે નિરવપન્ યાન્ય્ એવ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસિ
3 આસન્ તાનિ તેન પ્રાણુદન્ત યદ્ અગ્નયે વિબાધવતે યાન્ય્ એવાભિતો રક્ષાꣳસ્ય્ આસન્ તાનિ તેન વ્યબાધન્ત યદ્ અગ્નયે પ્રતીકવતે યાન્ય્ એવ પશ્ચાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ આસન્ તાનિ તેનાપાનુદન્ત તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેત । અગ્નયે પ્રવતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેદ્ અગ્નયે વિબાધવતે
4 અગ્નયે પ્રતીકવતે યદ્ અગ્નયે પ્રવતે નિર્વપતિ ય એવાસ્માચ્ છ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ તં તેન પ્ર ણુદતે યદ્ અગ્નયે વિબાધવતે ય એવૈનેન સદૃઙ્ તં તેન વિ બાધતે યદ્ અગ્નયે પ્રતીકવતે ય એવાસ્માત્ પાપીયાન્ તં તેનાપ નુદતે પ્ર શ્રેયાꣳસમ્ ભ્રાતૃવ્યં નુદતેતિ સદૃશં ક્રામતિ નૈનમ્ પાપીયાન્ આપ્નોતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજતે ॥
2.4.2 અનુવાક 2 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। વિજયાર્થેષ્ટિઃ
1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા અબ્રુવન્ યો નો વીર્યાવત્તમસ્ તમ્ અનુ સમારભામહા ઇતિ ત ઇન્દ્રમ્ અબ્રુવન્ ત્વં વૈ નો વીર્યાવત્તમો ઽસિ ત્વામ્ અનુ સમારભામહા ઇતિ સો ઽબ્રવીત્ તિસ્રો મ ઇમાસ્ તનુવો વીર્યાવતીસ્ તાઃ પ્રીણીતાથાસુરાન્ અભિ ભવિષ્યથેતિ તા વૈ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રુવન્ ઇયમ્ અꣳહો મુગ્ ઇયં વિમૃધેયમ્ ઇન્દ્રિયાવતી
2 ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ત ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્ અવપન્ન્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાયેન્દ્રાયેન્દ્રિયાવતે યદ્ ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે નિરવપન્ન્ અꣳહસ એવ તેનામુચ્યન્ત યદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાય મૃધ એવ તેનાપાઘ્નત યદ્ ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયાવત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તેનાત્મન્ન્ અદધત ત્રયસ્ત્રિꣳશત્કપાલમ્ પુરોડાશં નિર્ અવપન્ ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાસ્ તા ઇન્દ્ર આત્મન્ન્ અનુ સમારમ્ભયત ભૂત્યૈ ।
3 તાં વાવ દેવા વિજિતિમ્ ઉત્તમામ્ અસુરૈર્ વ્યજયન્ત યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેતેન્દ્રાયાꣳહોમુચે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્ વપેદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાયેન્દ્રાયેન્દ્રિયાવતે । અꣳહસા વા એષ ગૃહીતો યસ્માચ્ છ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્યઃ । યદ્ ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે નિર્વપત્ય્ અꣳહસ એવ તેન મુચ્યતે મૃધા વા એષો ઽભિષણ્ણો યસ્માત્ સમાનેષ્વ્ અન્યઃ શ્રેયાન્ ઉત
4 અભ્રાતૃવ્યઃ । યદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાય મૃધ એવ તેનાપ હતે યદ્ ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયાવત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તેનાત્મન્ ધત્તે ત્રયસ્ત્રિꣳશત્કપાલમ્ પુરોડાશં નિર્ વપતિ ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાસ્ તા એવ યજમાન આત્મન્ન્ અનુ સમારમ્ભયતે ભૂત્યૈ સા વા એષા વિજિતિર્ નામેષ્ટિઃ । ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજત ઉત્તમામ્ એવ વિજિતિમ્ ભ્રાતૃવ્યેણ વિ જયતે ॥
2.4.3 અનુવાક 3 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। સંવર્ગેષ્ટિઃ।
1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તેષાં ગાયત્ર્ય્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ત્ સંગૃહ્યાદાયાપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ તે ઽમન્યન્ત યતરાન્ વા ઇયં ઉપાવર્ત્સ્યતિ ત ઇદમ્ ભવિષ્યન્તીતિ તાં વ્યહ્વયન્ત વિશ્વકર્મન્ન્ ઇતિ દેવા દાભીત્ય્ અસુરાઃ સા નાન્યતરાꣳશ્ ચનોપાવર્તત તે દેવા એતદ્ યજુર્ અપશ્યન્ । ઓજો ઽસિ સહો ઽસિ બલમ્ અસિ ।
2 ભ્રાજો ઽસિ દેવાનાં ધામ નામાસિ વિશ્વમ્ અસિ વિશ્વાયુઃ સર્વમ્ અસિ સર્વાયુર્ અભિભૂઃ । ઇતિ વાવ દેવા અસુરાણામ્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ અવૃઞ્જત યદ્ ગાયત્ર્ય્ અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ તસ્માદ્ એતાં ગાયત્રીતીષ્ટિમ્ આહુઃ સમ્વત્સરો વૈ ગાયત્રી સંવત્સરો વૈ તદ્ અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ । યદ્ એતયા દેવા અસુરાણામ્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્
3 પ્રજામ્ પશૂન્ અવૃઞ્જત તસ્માદ્ એતાꣳ સંવર્ગ ઇતીષ્ટિમ્ આહુઃ । યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેત । અગ્નયે સંવર્ગાય પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેત્ તꣳ શૃતમ્ આસન્નમ્ એતેન યજુષાભિ મૃશેત્ । ઓજ એવ બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
2.4.4 અનુવાક 4 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ગાર્મુતશ્ચરુઃ।
1 પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા અસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાચીર્ આયન્ તા યત્રાવસન્ તતો ગર્મુદ્ ઉદ્ અતિષ્ઠત્ તા બૃહસ્પતિશ્ ચાન્વવૈતામ્ । સો ઽબ્રવીદ્ બૃહસ્પતિઃ । અનયા ત્વા પ્ર તિષ્ઠાન્ય્ અથ ત્વા પ્રજા ઉપાવર્ત્સ્યન્તીતિ તમ્ પ્રાતિષ્ઠત્ તતો વૈ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા ઉપાવર્તન્ત યઃ પ્રજાકામઃ સ્યાત્ તસ્મા એતમ્ પ્રાજાપત્યં ગાર્મુતં ચરું નિર્ વપેત્ પ્રજાપતિમ્
2 એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ સ એવાસ્મૈ પ્રજામ્ પ્ર જનયતિ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાઞ્ચ આયન્ તે યત્રાવસન્ તતો ગર્મુદ્ ઉદ્ અતિષ્ઠત્ તાન્ પૂષા ચાન્વવૈતામ્ । સો ઽબ્રવીત્ પૂષા । અનયા મા પ્ર તિષ્ઠાથ ત્વા પશવ ઉપાવર્ત્સ્યન્તીતિ મામ્ પ્ર તિષ્ઠેતિ સોમો ઽબ્રવીન્ મમ વૈ
3 અકૃષ્ટપચ્યમ્ ઇતિ । ઉભૌ વામ્ પ્ર તિષ્ઠાનીત્ય્ અબ્રવીત્ તૌ પ્રાતિષ્ઠત્ તતો વૈ પ્રજાપતિમ્ પશવ ઉપાવર્તન્ત યઃ પશુકામઃ સ્યાત્ તસ્મા એતꣳ સોમાપૌષ્ણં ગાર્મુતં ચરું નિર્ વપેત્ સોમાપૂષણાવ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ તાવ્ એવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતઃ સોમો વૈ રેતોધાઃ પૂષા પશૂનામ્ પ્રજનયિતા સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ પૂષા પશૂન્ પ્ર જનયતિ ॥
2.4.5 અનુવાક 5 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ચિત્રાયાગઃ।
1 અગ્ને ગોભિર્ ન આ ગહીન્દો પુષ્ટ્યા જુષસ્વ નઃ । ઇન્દ્રો ધર્તા ગૃહેષુ નઃ ॥ સવિતા યઃ સહસ્રિયઃ સ નો ગૃહેષુ રારણત્ । આ પૂષા એત્વ્ આ વસુ ॥ ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ ઈશાનો જગતસ્ પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥ ત્વષ્ટા યો વૃષભો વૃષા સ નો ગૃહેષુ રારણત્ । સહસ્રેણાયુતેન ચ ॥ યેન દેવા અમૃતમ્
2 દીર્ઘꣳ શ્રવો દિવ્ય્ ઐરયન્ત । રાયસ્ પોષ ત્વમ્ અસ્મભ્યં ગવાં કુલ્મિં જીવસ આ યુવસ્વ ॥ અગ્નિર્ ગૃહપતિઃ સોમો વિશ્વવનિઃ સવિતા સુમેધાઃ સ્વાહા । અગ્ને ગૃહપતે યસ્ તે ઘૃત્યો ભાગસ્ તેન સહ ઓજ આક્રમમાણાય ધેહિ શ્રેષ્ઠ્યાત્ પથો મા યોષં મૂર્ધા ભૂયાસꣳ સ્વાહા ॥
2.4.6 અનુવાક 6 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ચિત્રાયાગઃ
1 ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ । ઇયં વૈ ચિત્રા યદ્ વા અસ્યાં વિશ્વમ્ ભૂતમ્ અધિ પ્રજાયતે તેનેયં ચિત્રા ય એવં વિદ્વાꣳશ્ ચિત્રયા પશુકામો યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે પ્રૈવાઽઽગ્નેયેન વાપયતિ રેતઃ સૌમ્યેન દધાતિ રેત એવ હિતં ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિ કરોતિ સારસ્વતૌ ભવત એતદ્ વૈ દૈવ્યમ્ મિથુનં દૈવ્યમ્ એવાસ્મૈ

2 મિથુનમ્ મધ્યતો દધાતિ પુષ્ટ્યૈ પ્રજનનાય સિનીવાલ્યૈ ચરુર્ ભવતિ વાગ્ વૈ સિનીવાલી પુષ્ટિઃ ખલુ વૈ વાક્ પુષ્ટિમ્ એવ વાચમ્ ઉપૈતિ । ઐન્દ્ર ઉત્તમો ભવતિ તેનૈવ તન્ મિથુનમ્ । સપ્તૈતાનિ હવીꣳષિ ભવન્તિ સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તારણ્યાઃ સપ્ત છન્દાꣳસિ । ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । અથૈતા આહુતીર્ જુહોતિ । એતે વૈ દેવાઃ પુષ્ટિપતયસ્ ત એવાસ્મિન્ પુષ્ટિં દધતિ પુષ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ । ત એવાસ્મિન્ પુષ્ટિં દધતિ પુષ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ । અથો યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
2.4.7 અનુવાક 7 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીરીષ્ટિઃ।
1 મારુતમ્ અસિ મરુતામ્ ઓજો ઽપાં ધારામ્ ભિન્દ્ધિ રમયત મરુતઃ શ્યેનમ્ આયિનમ્ મનોજવસં વૃષણꣳ સુવૃક્તિમ્ । યેન શર્ધ ઉગ્રમ્ અવસૃષ્ટમ્ એતિ તદ્ અશ્વિના પરિ ધત્તꣳ સ્વસ્તિ । પુરોવાતો વર્ષઞ્ જિન્વરાવૃત્ સ્વાહા વાતાવદ્ વર્ષન્ન્ ઉગ્રરાવૃત્ સ્વાહા સ્તનયન્ વર્ષન્ ભીમરાવૃત્ સ્વાહાનશન્ય્ અવસ્ફૂર્જન્ દિદ્યુદ્ વર્ષન્ ત્વેષરાવૃત્ સ્વાહાતિરાત્રં વર્ષન્ પૂર્તિરાવૃત્
2 સ્વાહા બહુ હાયમ્ અવૃષાદ્ ઇતિ શ્રુતરાવૃત્ સ્વાહાઽઽતપતિ વર્ષન્ વિરાડ્ આવૃત્ સ્વાહાવસ્ફૂર્જન્ દિદ્યુદ્ વર્ષન્ ભૂતરાવૃત્ સ્વાહા માન્દા વાશાઃ શુન્ધ્યૂર્ અજિરાઃ । જ્યોતિષ્મતીસ્ તમસ્વરીર્ ઉન્દતીઃ સુફેનાઃ । મિત્રભૃતઃ ક્ષત્રભૃતઃ સુરાષ્ટ્રા ઇહ માવત વૃષ્ણો અશ્વસ્ય સંદાનમ્ અસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વોપ નહ્યામિ ॥
2.4.8 અનુવાક 8 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીર્યાં અવશિષ્ટમન્ત્રાઃ
1 દેવા વસવ્યા અગ્ને સોમ સૂર્ય । દેવાઃ શર્મણ્યા મિત્રાવરુણાઽર્યમન્ । દેવાઃ સપીતયો ઽપાં નપાદ્ આશુહેમન્ । ઉદ્નો દત્તોદધિમ્ ભિન્ત્ત દિવઃ પર્જન્યાદ્ અન્તરિક્ષાત્ પૃથિવ્યાસ્ તતો નો વૃષ્ટ્યાઽવત॥ દિવા ચિત્ તમઃ કૃણ્વન્તિ પર્જન્યેનોદવાહેન । પૃથિવીં યદ્ વ્યુન્દન્તિ ॥ આ યં નરઃ સુદાનવો દદાશુષે દિવઃ કોશમ્ અચુચ્યવુઃ । વિ પર્જન્યાઃ સૃજન્તિ રોદસી અનુ ધન્વના યન્તિ
2 વૃષ્ટયઃ ॥ ઉદ્ ઈરયથા મરુતઃ સમુદ્રતો યૂયં વૃષ્ટિં વર્ષયથા પુરીષિણઃ । ન વો દસ્રા ઉપ દસ્યન્તિ ધેનવઃ શુભં યાતામ્ અનુ રથા અવૃત્સત ॥ સૃજા વૃષ્ટિં દિવ આઽદ્ભિઃ સમુદ્રમ્ પૃણ । અબ્જા અસિ પ્રથમજા બલમ્ અસિ સમુદ્રિયમ્ ॥ ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ભિન્દ્ધીદં દિવ્યં નભઃ । ઉદ્નો દિવ્યસ્ય નો દેહીશાનો વિ સૃજા દૃતિમ્ ॥ યે દેવા દિવિભાગા યે ઽન્તરિક્ષભાગા યે પૃથિવિભાગાઃ । ત ઇમં યજ્ઞમ્ અવન્તુ ત ઇદં ક્ષેત્રમ્ આ વિશન્તુ ત ઇદં ક્ષેત્રમ્ અનુ વિ વિશન્તુ ॥
2.4.9 અનુવાક 9 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। સપ્તમાનુવાકોક્ત મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્
1 મારુતમ્ અસિ મરુતામ્ ઓજ ઇતિ કૃષ્ણં વાસઃ કૃષ્ણતૂષમ્ પરિ ધત્તે । એતદ્ વૈ વૃષ્ટ્યૈ રૂપમ્ । સરૂપ એવ ભૂત્વા પર્જન્યં વર્ષયતિ રમયત મરુતઃ શ્યેનમાયિનમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્વાતમ્ પ્રતિ મીવતિ પુરોવાતમ્ એવ જનયતિ વર્ષસ્યાવરુદ્ધ્યૈ વાતનામાનિ જુહોતિ વાયુર્ વૈ વૃષ્ટ્યા ઈશે વાયુમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ સ એવાસ્મૈ પર્જન્યં વર્ષયતિ । અષ્ટૌ
2 જુહોતિ ચતસ્રો વૈ દિશશ્ ચતસ્રો ઽવાન્તરદિશાઃ । દિગ્ભ્ય એવ વૃષ્ટિꣳ સમ્ પ્ર ચ્યાવયતિ કૃષ્ણાજિને સં યૌતિ હવિર્ એવાકર્ અન્તર્વેદિ સં યૌતિ । અવરુદ્ધ્યૈ યતીનામ્ અદ્યમાનાનાꣳ શીર્ષાણિ પરાપતન્ તે ખર્જૂરા અભવન્ તેષાꣳ રસ ઊર્ધ્વો ઽપતત્ તાનિ કરીરાણ્ય્ અભવન્ । સૌમ્યાનિ વૈ કરીરાણિ સૌમ્યા ખલુ વા આહુતિર્ દિવો વૃષ્ટિં ચ્યાવયતિ યત્ કરીરાણિ ભવન્તિ ।
3 સૌમ્યયૈવાહુત્યા દિવો વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે મધુષા સં યૌતિ । અપાં વા એષ ઓષધીનાꣳ રસો યન્ મધુ । અદ્ભ્ય એવૌષધીભ્યો વર્ષતિ । અથો અદ્ભ્ય એવૌષધીભ્યો વૃષ્ટિં નિ નયતિ માન્દા વાશા ઇતિ સં યૌતિ નામધેયૈર્ એવૈના અચ્છૈતિ । અથો યથા બ્રૂયાત્ । અસાવ્ એહીત્ય્ એવમ્ એવૈના નામધેયૈર્ આ
4 ચ્યાવયતિ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય સંદાનમ્ અસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વોપ નહ્યામીત્ય્ આહ વૃષા વા અશ્વઃ । વૃષા પર્જન્યઃ કૃષ્ણ ઇવ ખલુ વૈ ભૂત્વા વર્ષતિ રૂપેણૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ વર્ષસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
2.4.10અનુવાક 10 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીર્યાં ઉત્તરભાગસ્થ મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્
1 દેવા વસવ્યાઃ । દેવા શર્મણ્યાઃ । દેવાઃ સપીતય ઇત્ય્ આ બધ્નાતિ દેવતાભિર્ એવાન્વહં વૃષ્ટિમ્ ઇચ્છતિ યદિ વર્ષેત્ તાવત્ય્ એવ હોતવ્યમ્ । યદિ ન વર્ષેચ્ છ્વો ભૂતે હવિર્ નિર્ વપેત્ । અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણૌ । અહોરાત્રાભ્યાં ખલુ વૈ પર્જન્યો વર્ષતિ નક્તં વા હિ દિવા વા વર્ષતિ મિત્રાવરુણાવ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ તાવ્ એવાસ્મૈ
2 અહોરાત્રાભ્યામ્ પર્જન્યં વર્ષયતઃ । અગ્નયે ધામચ્છદે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેન્ મારુતꣳ સપ્તકપાલꣳ સૌર્યમ્ એકકપાલમ્ અગ્નિર્ વા ઇતો વૃષ્ટિમ્ ઉદ્ ઈરયતિ મરુતઃ સૃષ્ટાં નયન્તિ યદા ખલુ વા અસાવ્ આદિત્યો ન્યઙ્ રશ્મિભિઃ પર્યાવર્તતે ઽથ વર્ષતિ ધામચ્છદ્ ઇવ ખલુ વૈ ભૂત્વા વર્ષતિ । એતા વૈ દેવતા વૃષ્ટ્યા ઈશતે તા એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ તાઃ
3 એવાસ્મૈ પર્જન્યં વર્ષયન્તિ । ઉતાવર્ષિષ્યન્ વર્ષત્ય્ એવ સૃજા વૃષ્ટિં દિવ આદ્ભિઃ સમુદ્રમ્ પૃણેત્ય્ આહ । ઇમાશ્ ચૈવામૂશ્ ચાપઃ સમ્ અર્ધયતિ । અથો આભિર્ એવામૂર્ અચ્છૈતિ । અબ્જા અસિ પ્રથમજા બલમ્ અસિ સમુદ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ઇતિ વર્ષાહ્વાં જુહોતિ । એષા વા ઓષધીનાં વૃષ્ટિવનિસ્ તયૈવ વૃષ્ટિમ્ આ ચ્યાવયતિ યે દેવા દિવિભાગા ઇતિ કૃષ્ણાજિનમ્ અવ ધૂનોતિ । ઇમ એવાસ્મૈ લોકાઃ પ્રીતા અભીષ્ટા ભવન્તિ ॥
2.4.11 અનુવાક 11 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ત્રૈધાતવીયેષ્ટિઃ।
1 સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ એતસ્યામ્ ઇષ્ટ્યામ્ અનૂચ્યાનીત્ય્ આહુસ્ ત્રિષ્ટુભો વા એતદ્ વીર્યં યત્ કકુદ્ ઉષ્ણિહા જગત્યૈ યદ્ ઉષ્ણિહકકુભાવ્ અન્વાહ તેનૈવ સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે ગાયત્રી વા એષા યદ્ ઉષ્ણિહા યાનિ ચત્વાર્ય્ અધ્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પાદ એવ તે પશવઃ । યથા પુરોડાશે પુરોડાશો ઽધ્ય્ એવમ્ એવ તદ્ યદ્ ઋચ્ય્ અધ્ય્ અક્ષરાણિ યજ્ જગત્યા
2 પરિદધ્યાદ્ અન્તં યજ્ઞં ગમયેત્ ત્રિષ્ટુભા પરિ દધાતિ । ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિય એવ વીર્યે યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ નાન્તં ગમયતિ । અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થેતિ ત્રિવત્યા પરિ દધાતિ સરૂપત્વાય સર્વો વા એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ । કામાયકામાય પ્ર યુજ્યતે સર્વેભ્યો હિ કામેભ્યો યજ્ઞઃ પ્રયુજ્યતે ત્રૈધાતવીયેન યજેતાભિચરન્ । સર્વો વૈ
3 એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ । સર્વેણૈવૈનં યજ્ઞેનાભિ ચરતિ સ્તૃણુત એવૈનમ્ એતયૈવ યજેતાભિચર્યમાણઃ સર્વો વા એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ । સર્વેણૈવ યજ્ઞેન યજતે નૈનમ્ અભિચરન્ત્ સ્તૃણુતે । એતયૈવ યજેત સહસ્રેણ યક્ષ્યમાણઃ પ્રજાતમ્ એવૈનદ્ દદાતિ । એતયૈવ યજેત સહસ્રેણેજાનઃ । અન્તં વા એષ પશૂનાં ગચ્છતિ
4 યઃ સહસ્રેણ યજતે પ્રજાપતિઃ ખલુ વૈ પશૂન્ અસૃજત તાꣳસ્ ત્રૈધાતવીયેનૈવાસૃજત ય એવં વિદ્વાꣳસ્ ત્રૈધાતવીયેન પશુકામો યજતે યસ્માદ્ એવ યોનેઃ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તસ્માદ્ એવૈનાન્ત્ સૃજત ઉપૈનમ્ ઉત્તરꣳ સહસ્રં નમતિ દેવતાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યો યક્ષ્ય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ન યજતે ત્રૈધાતવીયેન યજેત સર્વો વા એષ યજ્ઞઃ
5 યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ । સર્વેણૈવ યજ્ઞેન યજતે ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે દ્વાદશકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તે ત્રયશ્ ચતુષ્કપાલાસ્ ત્રિષ્ષમૃદ્ધત્વાય ત્રયઃ પુરોડાશા ભવન્તિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષાં લોકાનામ્ આપ્ત્યૈ । ઉત્તરૌત્તરો જ્યાયાન્ ભવતિ । એવમ્ ઇવ હીમે લોકાઃ । યવમયો મધ્યઃ । એતદ્ વા અન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્ । સમૃદ્ધ્યૈ સર્વેષામ્ અભિગમયન્ન્ અવ દ્યતિ । અચ્છમ્બટ્કારમ્ । હિરણ્યં દદાતિ તેજ એવ

6 અવ રુન્દ્ધે તાર્પ્યં દદાતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ધેનું દદાતિ । આશિષ એવાવ રુન્દ્ધે સામ્નો વા એષ વર્ણો યદ્ ધિરણ્યમ્ । યજુષાં તાર્પ્યમ્ ઉક્થામદાનાં ધેનુઃ । એતાન્ એવ સર્વાન્ વર્ણાન્ અવ રુન્દ્ધે ॥
2.4.12 અનુવાક 12 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ત્રૈધાતવીયદ્રવ્યોદ્દેશેનેન્દ્રાવિષ્ણુદેવતાકત્વસહસ્રદક્ષિણયોર્વિધિઃ।
1 ત્વષ્ટા હતપુત્રો વીન્દ્રꣳ સોમમ્ આઽઽહરત્ તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્ર ઉપહવમ્ ઐચ્છત તં નોપાહ્વયત પુત્રમ્ મે ઽવધીર્ ઇતિ સ યજ્ઞવેશસં કૃત્વા પ્રાસહા સોમમ્ અપિબત્ તસ્ય યદ્ અત્યશિષ્યત તત્ ત્વષ્ટાઽઽહવનીયમ્ ઉપ પ્રાવર્તયત્ સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ સ યાવદ્ ઊર્ધ્વઃ પરાવિધ્યતિ તાવતિ સ્વયમ્ એવ વ્યરમત યદિ વા તાવત્ પ્રવણમ્
2 આસીત્ યદિ વા તાવદ્ અધ્ય્ અગ્નેર્ આસીત્ સ સમ્ભવન્ન્ અગ્નીષોમાવ્ અભિ સમ્ અભવત્ સ ઇષુમાત્રં વિષ્વઙ્ઙ્ અવર્ધત સ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ । યદ્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ । તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેત્ । અપિ ત્વષ્ટા તસ્મૈ ત્વષ્ટા વજ્રમ્ અસિઞ્ચત્ તપો વૈ સ વજ્ર આસીત્ તમ્ ઉદ્યન્તું નાશક્નોત્ । અથ વૈ તર્હિ વિષ્ણુઃ
3 અન્યા દેવતાસીત્ સો ઽબ્રવીત્ । વિષ્ણવ્ એહીદમ્ આ હરિષ્યાવો યેનાયમ્ ઇદમ્ ઇતિ સ વિષ્ણુસ્ ત્રેધાત્માનં વિ ન્ય્ અધત્ત પૃથિવ્યાં તૃતીયમ્ અન્તરિક્ષે તૃતીયં દિવિ તૃતીયમ્ અભિપર્યાવર્તાદ્ ધ્ય્ અબિભેત્ । યત્ પૃથિવ્યાં તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્
4 મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ । અધા મેતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્ તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ । અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ યદ્ અન્તરિક્ષે તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્
5 મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ । દ્વિર્ માઽધા ઇતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્ તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ । અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ યદ્ દિવિ તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ યેનાહમ્
6 ઇદમ્ અસ્મિ તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ ત્વી3 ઇત્ય્ અબ્રવીત્ સંધાં તુ સં દધાવહૈ ત્વામ્ એવ પ્ર વિશાનીતિ યન્ મામ્ પ્રવિશેઃ કિમ્ મા ભુઞ્જ્યા ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ત્વામ્ એવેન્ધીય તવ ભોગાય ત્વામ્ પ્ર વિશેયમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તમ્ વૃત્રઃ પ્રાવિશત્ । ઉદરં વૈ વૃત્રઃ ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ । ય
7 એવં વેદ હન્તિ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ । તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ ત્રિર્ માઽધા ઇતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રા યચ્છત્ તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાદ્ અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ યત્ ત્રિઃ પ્રાયચ્છત્ ત્રિઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ તત્ ત્રિધાતોસ્ ત્રિધાતુત્વમ્ । યદ્ વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્ તસ્માદ્ ઐન્દ્રાવૈષ્ણવꣳ હવિર્ ભવતિ
યદ્ વા ઇદં કિં ચ તદ્ અસ્મૈ તત્ પ્રાયચ્છદ્ ઋચઃ સામાનિ યજૂꣳષિ સહસ્રં વા અસ્મૈ તત્ પ્રાયચ્છત્ તસ્માત્ સહસ્રદક્ષિણમ્ ॥
2.4.13 અનુવાક 13 કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યચરુવિધિઃ।
1 દેવા વૈ રાજન્યાજ્ જાયમાનાદ્ અબિભયુસ્ તમ્ અન્તર્ એવ સન્તં દામ્નાપૌમ્ભન્ । સ વા એષો ઽપોબ્ધો જાયતે યદ્ રાજન્યઃ । યદ્ વા એષો ઽનપોબ્ધો જાયેત વૃત્રાન્ ઘ્નꣳશ્ ચરેત્ । યં કામયેત રાજન્યમ્ અનપોબ્ધો જાયેત વૃત્રાન્ ઘ્નꣳશ્ ચરેદ્ ઇતિ તસ્મા એતમ્ ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્ વપેત્ । ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવૈનં દામ્નો ઽપોમ્ભનાન્ મુઞ્ચતિ હિરણ્મયં દામ દક્ષિણા સાક્ષાદ્ એવૈનં દામ્નો ઽપોમ્ભનાન્ મુઞ્ચતિ ॥
2.4.14 અનુવાક 14 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 નવોનવો ભવતિ જાયમાનો ઽહ્નાં કેતુર્ ઉષસામ્ એત્ય્ અગ્રે । ભાગં દેવેભ્યો વિ દધાત્ય્ આયન્ પ્ર ચન્દ્રમાસ્ તિરતિ દીર્ઘમ્ આયુઃ ॥ યમ્ આદિત્યા અꣳશુમ્ આપ્યાયયન્તિ યમ્ અક્ષિતમ્ અક્ષિતયઃ પિબન્તિ । તેન નો રાજા વરુણો બૃહસ્પતિર્ આ પ્યાયયન્તુ ભુવનસ્ય ગોપાઃ ॥ પ્રાચ્યાં દિશિ ત્વમ્ ઇન્દ્રાસિ રાજોતોદીચ્યાં વૃત્રહન્ વૃત્રહાસિ । યત્ર યન્તિ સ્રોત્યાસ્ તત્
2 જિતં તે દક્ષિણતો વૃષભ એધિ હવ્યઃ । ઇન્દ્રો જયાતિ ન પરા જયાતા અધિરાજો રાજસુ રાજયાતિ । વિશ્વા હિ ભૂયાઃ પૃતના અભિષ્ટીર્ ઉપસદ્યો નમસ્યો યથાસત્ ॥ અસ્યેદ્ એવ પ્ર રિરિચે મહિત્વં દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ અન્તરિક્ષાત્ । સ્વરાડ્ ઇન્દ્રો દમ આ વિશ્વગૂર્તઃ સ્વરિર્ અમત્રો વવક્ષે રણાય । અભિ ત્વા શૂર નોનુમો ઽદુગ્ધા ઇવ ધેનવઃ । ઈશાનમ્
3 અસ્ય જગતઃ સુવર્દૃશમ્ ઈશાનમ્ ઇન્દ્ર તસ્થુષઃ ॥ ત્વામ્ ઇદ્ ધિ હવામહે સાતા વાજસ્ય કારવઃ । ત્વાં વૃત્રેષ્વ્ ઇન્દ્ર સત્પતિં નરસ્ ત્વાં કાષ્ઠાસ્વ્ અર્વતઃ ॥ યદ્ દ્યાવ ઇન્દ્ર તે શતꣳ શતમ્ ભૂમીર્ ઉત સ્યુઃ । ન ત્વા વજ્રિન્ત્ સહસ્રꣳ સૂર્યા અનુ ન જાતમ્ અષ્ટ રોદસી ॥ પિબા સોમમ્ ઇન્દ્ર મન્દતુ ત્વા યં તે સુષાવ હર્યશ્વાદ્રિઃ ।
4 સોતુર્ બાહુભ્યાꣳ સુયતો નાર્વા ॥ રેવતીર્ નઃ સધમાદ ઇન્દ્રે સન્તુ તુવિવાજાઃ । ક્ષુમન્તો યાભિર્ મદેમ ॥ ઉદ્ અગ્ને શુચયસ્ તવ । વિ જ્યોતિષા । ઉદ્ ઉ ત્યં જાતવેદસમ્ । સપ્ત ત્વા હરિતો રથે વહન્તિ દેવ સૂર્ય । શોચિષ્કેશં વિચક્ષણ ॥ ચિત્રં દેવાનામ્ ઉદ્ અગાદ્ અનીકં ચક્ષુર્ મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષꣳ સૂર્ય આત્મા જગતસ્ તસ્થુષઃ
5 ચ ॥ વિશ્વે દેવા ઋતાવૃધ ઋતુભિર્ હવનશ્રુતઃ । જુષન્તાં યુજ્યમ્ પયઃ ॥ વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમꣳ હવમ્ મે યે અન્તરિક્ષે ય ઉપ દ્યવિ ષ્ઠ । યે અગ્નિજિહ્વા ઉત વા યજત્રા આસદ્યાસ્મિન્ બર્હિષિ માદયધ્વમ્ ॥
2.4.1અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ભ્રાતૃવ્યવત ઇષ્ટિવિધિઃ

દેવા મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તે ઽન્યત આસન્ન્ અસુરા રક્ષાꣳસિ પિશાચાસ્ તે ઽન્યતસ્
તેષાં દેવાનામ્ ઉત યદ્ અલ્પં લોહિતમ્ અકુર્વન્ તદ્ રક્ષાꣳસિ રાત્રીભિર્ અસુભ્નન્
તાન્ત્ સુબ્ધાન્ મૃતાન્ અભિ વ્યૌચ્છત્
તે દેવા અવિદુઃ ।
યો વૈ નો ઽયમ્ મ્રિયતે રક્ષાꣳસિ વા ઇમં ઘ્નન્તીતિ
તે રક્ષાꣳસ્ય્ ઉપામન્ત્રયન્ત તાન્ય્ અબ્રુવન્
વરં વૃણામહૈ યત્

અસુરાઞ્ જયામ તન્ નઃ સહાસદ્ ઇતિ
તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્
તે ઽસુરાઞ્ જિત્વા રક્ષાꣳસ્ય્ અપાનુદન્ત
તાનિ રક્ષાꣳસિ ।
અનૃતમ્ અકર્તેતિ સમન્તં દેવાન્ પર્ય્ અવિશન્
તે દેવા અગ્નાવ્ અનાથન્ત
તે ઽગ્નયે પ્રવતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ અવપન્ન્ અગ્નયે વિબાધવતે ઽગ્નયે પ્રતીકવતે
યદ્ અગ્નયે પ્રવતે નિરવપન્ યાન્ય્ એવ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસિ

આસન્ તાનિ તેન પ્રાણુદન્ત
યદ્ અગ્નયે વિબાધવતે યાન્ય્ એવાભિતો રક્ષાꣳસ્ય્ આસન્ તાનિ તેન વ્યબાધન્ત
યદ્ અગ્નયે પ્રતીકવતે યાન્ય્ એવ પશ્ચાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ આસન્ તાનિ તેનાપાનુદન્ત
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેત ।
અગ્નયે પ્રવતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેદ્ અગ્નયે વિબાધવતે

અગ્નયે પ્રતીકવતે
યદ્ અગ્નયે પ્રવતે નિર્વપતિ ય એવાસ્માચ્ છ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ તં તેન પ્ર ણુદતે
યદ્ અગ્નયે વિબાધવતે ય એવૈનેન સદૃઙ્ તં તેન વિ બાધતે
યદ્ અગ્નયે પ્રતીકવતે ય એવાસ્માત્ પાપીયાન્ તં તેનાપ નુદતે
પ્ર શ્રેયાꣳસમ્ ભ્રાતૃવ્યં નુદતેતિ સદૃશં ક્રામતિ નૈનમ્ પાપીયાન્ આપ્નોતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજતે ॥
2.4.2 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। વિજયાર્થેષ્ટિઃ

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે દેવા અબ્રુવન્
યો નો વીર્યાવત્તમસ્ તમ્ અનુ સમારભામહા ઇતિ
ત ઇન્દ્રમ્ અબ્રુવન્
ત્વં વૈ નો વીર્યાવત્તમો ઽસિ ત્વામ્ અનુ સમારભામહા ઇતિ
સો ઽબ્રવીત્
તિસ્રો મ ઇમાસ્ તનુવો વીર્યાવતીસ્ તાઃ પ્રીણીતાથાસુરાન્ અભિ ભવિષ્યથેતિ
તા વૈ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રુવન્
ઇયમ્ અꣳહો મુગ્ ઇયં વિમૃધેયમ્ ઇન્દ્રિયાવતી

ઇત્ય્ અબ્રવીત્
ત ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્ અવપન્ન્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાયેન્દ્રાયેન્દ્રિયાવતે
યદ્ ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે નિરવપન્ન્ અꣳહસ એવ તેનામુચ્યન્ત
યદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાય મૃધ એવ તેનાપાઘ્નત
યદ્ ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયાવત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તેનાત્મન્ન્ અદધત
ત્રયસ્ત્રિꣳશત્કપાલમ્ પુરોડાશં નિર્ અવપન્
ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાસ્ તા ઇન્દ્ર આત્મન્ન્ અનુ સમારમ્ભયત ભૂત્યૈ

તાં વાવ દેવા વિજિતિમ્ ઉત્તમામ્ અસુરૈર્ વ્યજયન્ત
યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેતેન્દ્રાયાꣳહોમુચે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્ વપેદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાયેન્દ્રાયેન્દ્રિયાવતે ।
અꣳહસા વા એષ ગૃહીતો યસ્માચ્ છ્રેયાન્ ભ્રાતૃવ્યઃ ।
યદ્ ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચે નિર્વપત્ય્ અꣳહસ એવ તેન મુચ્યતે
મૃધા વા એષો ઽભિષણ્ણો યસ્માત્ સમાનેષ્વ્ અન્યઃ શ્રેયાન્ ઉત

અભ્રાતૃવ્યઃ ।
યદ્ ઇન્દ્રાય વૈમૃધાય મૃધ એવ તેનાપ હતે
યદ્ ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયાવત ઇન્દ્રિયમ્ એવ તેનાત્મન્ ધત્તે
ત્રયસ્ત્રિꣳશત્કપાલમ્ પુરોડાશં નિર્ વપતિ
ત્રયસ્ત્રિꣳશદ્ વૈ દેવતાસ્
તા એવ યજમાન આત્મન્ન્ અનુ સમારમ્ભયતે ભૂત્યૈ
સા વા એષા વિજિતિર્ નામેષ્ટિઃ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજત ઉત્તમામ્ એવ વિજિતિમ્ ભ્રાતૃવ્યેણ વિ જયતે ॥
2.4.3 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। સંવર્ગેષ્ટિઃ

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તેષાં ગાયત્ર્ય્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ત્ સંગૃહ્યાદાયાપક્રમ્યાતિષ્ઠત્
તે ઽમન્યન્ત
યતરાન્ વા ઇયં ઉપાવર્ત્સ્યતિ ત ઇદમ્ ભવિષ્યન્તીતિ
તાં વ્યહ્વયન્ત વિશ્વકર્મન્ન્ ઇતિ દેવા દાભીત્ય્ અસુરાઃ
સા નાન્યતરાꣳશ્ ચનોપાવર્તત
તે દેવા એતદ્ યજુર્ અપશ્યન્ ।
ઓજો ઽસિ સહો ઽસિ બલમ્ અસિ

ભ્રાજો ઽસિ દેવાનાં ધામ નામાસિ વિશ્વમ્ અસિ વિશ્વાયુઃ સર્વમ્ અસિ સર્વાયુર્ અભિભૂઃ ।
ઇતિ વાવ દેવા અસુરાણામ્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ અવૃઞ્જત
યદ્ ગાયત્ર્ય્ અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ તસ્માદ્ એતાં ગાયત્રીતીષ્ટિમ્ આહુઃ
સમ્વત્સરો વૈ ગાયત્રી
સંવત્સરો વૈ તદ્ અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ ।
યદ્ એતયા દેવા અસુરાણામ્ ઓજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્

પ્રજામ્ પશૂન્ અવૃઞ્જત તસ્માદ્ એતાꣳ સંવર્ગ ઇતીષ્ટિમ્ આહુઃ ।
યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ત્ સ્યાત્ સ સ્પર્ધમાન એતયેષ્ટ્યા યજેત ।
અગ્નયે સંવર્ગાય પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેત્
તꣳ શૃતમ્ આસન્નમ્ એતેન યજુષાભિ મૃશેત્ ।
ઓજ એવ બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ પ્રજામ્ પશૂન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
2.4.4 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ગાર્મુતશ્ચરુઃ

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
તા અસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાચીર્ આયન્
તા યત્રાવસન્ તતો ગર્મુદ્ ઉદ્ અતિષ્ઠત્
તા બૃહસ્પતિશ્ ચાન્વવૈતામ્ ।
સો ઽબ્રવીદ્ બૃહસ્પતિઃ ।
અનયા ત્વા પ્ર તિષ્ઠાન્ય્ અથ ત્વા પ્રજા ઉપાવર્ત્સ્યન્તીતિ
તમ્ પ્રાતિષ્ઠત્
તતો વૈ પ્રજાપતિમ્ પ્રજા ઉપાવર્તન્ત
યઃ પ્રજાકામઃ સ્યાત્ તસ્મા એતમ્ પ્રાજાપત્યં ગાર્મુતં ચરું નિર્ વપેત્
પ્રજાપતિમ્

એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
સ એવાસ્મૈ પ્રજામ્ પ્ર જનયતિ
પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાઞ્ચ આયન્
તે યત્રાવસન્ તતો ગર્મુદ્ ઉદ્ અતિષ્ઠત્
તાન્ પૂષા ચાન્વવૈતામ્ ।
સો ઽબ્રવીત્ પૂષા ।
અનયા મા પ્ર તિષ્ઠાથ ત્વા પશવ ઉપાવર્ત્સ્યન્તીતિ
મામ્ પ્ર તિષ્ઠેતિ સોમો ઽબ્રવીન્ મમ વૈ

અકૃષ્ટપચ્યમ્ ઇતિ ।
ઉભૌ વામ્ પ્ર તિષ્ઠાનીત્ય્ અબ્રવીત્
તૌ પ્રાતિષ્ઠત્
તતો વૈ પ્રજાપતિમ્ પશવ ઉપાવર્તન્ત
યઃ પશુકામઃ સ્યાત્ તસ્મા એતꣳ સોમાપૌષ્ણં ગાર્મુતં ચરું નિર્ વપેત્
સોમાપૂષણાવ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
તાવ્ એવાસ્મૈ પશૂન્ પ્ર જનયતઃ
સોમો વૈ રેતોધાઃ
પૂષા પશૂનામ્ પ્રજનયિતા
સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ પૂષા પશૂન્ પ્ર જનયતિ ॥
2.4.5 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ચિત્રાયાગઃ

અગ્ને ગોભિર્ ન આ ગહીન્દો પુષ્ટ્યા જુષસ્વ નઃ । ઇન્દ્રો ધર્તા ગૃહેષુ નઃ ॥
સવિતા યઃ સહસ્રિયઃ સ નો ગૃહેષુ રારણત્ । આ પૂષા એત્વ્ આ વસુ ॥
ધાતા દદાતુ નો રયિમ્ ઈશાનો જગતસ્ પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણેન વાવનત્ ॥
ત્વષ્ટા યો વૃષભો વૃષા સ નો ગૃહેષુ રારણત્ । સહસ્રેણાયુતેન ચ ॥
યેન દેવા અમૃતમ્

દીર્ઘꣳ શ્રવો દિવ્ય્ ઐરયન્ત । રાયસ્ પોષ ત્વમ્ અસ્મભ્યં ગવાં કુલ્મિં જીવસ આ યુવસ્વ ॥
અગ્નિર્ ગૃહપતિઃ સોમો વિશ્વવનિઃ સવિતા સુમેધાઃ સ્વાહા ।
અગ્ને ગૃહપતે યસ્ તે ઘૃત્યો ભાગસ્ તેન સહ ઓજ આક્રમમાણાય ધેહિ શ્રેષ્ઠ્યાત્ પથો મા યોષં મૂર્ધા ભૂયાસꣳ સ્વાહા ॥
2.4.6 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ચિત્રાયાગઃ

ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ ।
ઇયં વૈ ચિત્રા
યદ્ વા અસ્યાં વિશ્વમ્ ભૂતમ્ અધિ પ્રજાયતે તેનેયં ચિત્રા
ય એવં વિદ્વાꣳશ્ ચિત્રયા પશુકામો યજતે પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે
પ્રૈવાઽઽગ્નેયેન વાપયતિ
રેતઃ સૌમ્યેન દધાતિ
રેત એવ હિતં ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિ કરોતિ
સારસ્વતૌ ભવત એતદ્ વૈ દૈવ્યમ્ મિથુનં દૈવ્યમ્ એવાસ્મૈ

મિથુનમ્ મધ્યતો દધાતિ પુષ્ટ્યૈ પ્રજનનાય
સિનીવાલ્યૈ ચરુર્ ભવતિ વાગ્ વૈ સિનીવાલી પુષ્ટિઃ ખલુ વૈ વાક્ પુષ્ટિમ્ એવ વાચમ્ ઉપૈતિ ।
ઐન્દ્ર ઉત્તમો ભવતિ તેનૈવ તન્ મિથુનમ્ ।
સપ્તૈતાનિ હવીꣳષિ ભવન્તિ
સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તારણ્યાઃ સપ્ત છન્દાꣳસિ ।
ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
અથૈતા આહુતીર્ જુહોતિ ।
એતે વૈ દેવાઃ પુષ્ટિપતયસ્
ત એવાસ્મિન્ પુષ્ટિં દધતિ
પુષ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ ।
ત એવાસ્મિન્ પુષ્ટિં દધતિ
પુષ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ ।
અથો યદ્ એતા આહુતીર્ જુહોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
2.4.7 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીરીષ્ટિઃ

મારુતમ્ અસિ મરુતામ્ ઓજો ઽપાં ધારામ્ ભિન્દ્ધિ
રમયત મરુતઃ શ્યેનમ્ આયિનમ્ મનોજવસં વૃષણꣳ સુવૃક્તિમ્ । યેન શર્ધ ઉગ્રમ્ અવસૃષ્ટમ્ એતિ તદ્ અશ્વિના પરિ ધત્તꣳ સ્વસ્તિ ।
પુરોવાતો વર્ષઞ્ જિન્વરાવૃત્ સ્વાહા વાતાવદ્ વર્ષન્ન્ ઉગ્રરાવૃત્ સ્વાહા સ્તનયન્ વર્ષન્ ભીમરાવૃત્ સ્વાહાનશન્ય્ અવસ્ફૂર્જન્ દિદ્યુદ્ વર્ષન્ ત્વેષરાવૃત્ સ્વાહાતિરાત્રં વર્ષન્ પૂર્તિરાવૃત્

સ્વાહા બહુ હાયમ્ અવૃષાદ્ ઇતિ શ્રુતરાવૃત્ સ્વાહાઽઽતપતિ વર્ષન્ વિરાડ્ આવૃત્ સ્વાહાવસ્ફૂર્જન્ દિદ્યુદ્ વર્ષન્ ભૂતરાવૃત્ સ્વાહા
માન્દા વાશાઃ શુન્ધ્યૂર્ અજિરાઃ । જ્યોતિષ્મતીસ્ તમસ્વરીર્ ઉન્દતીઃ સુફેનાઃ । મિત્રભૃતઃ ક્ષત્રભૃતઃ સુરાષ્ટ્રા ઇહ માવત
વૃષ્ણો અશ્વસ્ય સંદાનમ્ અસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વોપ નહ્યામિ ॥
2.4.8 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીર્યાં અવશિષ્ટમન્ત્રાઃ

દેવા વસવ્યા અગ્ને સોમ સૂર્ય । દેવાઃ શર્મણ્યા મિત્રાવરુણાઽર્યમન્ । દેવાઃ સપીતયો ઽપાં નપાદ્ આશુહેમન્ । ઉદ્નો દત્તોદધિમ્ ભિન્ત્ત દિવઃ પર્જન્યાદ્ અન્તરિક્ષાત્ પૃથિવ્યાસ્ તતો નો વૃષ્ટ્યાઽવત॥
દિવા ચિત્ તમઃ કૃણ્વન્તિ પર્જન્યેનોદવાહેન । પૃથિવીં યદ્ વ્યુન્દન્તિ ॥
આ યં નરઃ સુદાનવો દદાશુષે દિવઃ કોશમ્ અચુચ્યવુઃ । વિ પર્જન્યાઃ સૃજન્તિ રોદસી અનુ ધન્વના યન્તિ

વૃષ્ટયઃ ॥
ઉદ્ ઈરયથા મરુતઃ સમુદ્રતો યૂયં વૃષ્ટિં વર્ષયથા પુરીષિણઃ । ન વો દસ્રા ઉપ દસ્યન્તિ ધેનવઃ શુભં યાતામ્ અનુ રથા અવૃત્સત ॥
સૃજા વૃષ્ટિં દિવ આઽદ્ભિઃ સમુદ્રમ્ પૃણ । અબ્જા અસિ પ્રથમજા બલમ્ અસિ સમુદ્રિયમ્ ॥
ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ભિન્દ્ધીદં દિવ્યં નભઃ । ઉદ્નો દિવ્યસ્ય નો દેહીશાનો વિ સૃજા દૃતિમ્ ॥
યે દેવા દિવિભાગા યે ઽન્તરિક્ષભાગા યે પૃથિવિભાગાઃ । ત ઇમં યજ્ઞમ્ અવન્તુ ત ઇદં ક્ષેત્રમ્ આ વિશન્તુ ત ઇદં ક્ષેત્રમ્ અનુ વિ વિશન્તુ ॥
2.4.9 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। સપ્તમાનુવાકોક્ત મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્

મારુતમ્ અસિ મરુતામ્ ઓજ ઇતિ કૃષ્ણં વાસઃ કૃષ્ણતૂષમ્ પરિ ધત્તે ।
એતદ્ વૈ વૃષ્ટ્યૈ રૂપમ્ ।
સરૂપ એવ ભૂત્વા પર્જન્યં વર્ષયતિ
રમયત મરુતઃ શ્યેનમાયિનમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્વાતમ્ પ્રતિ મીવતિ પુરોવાતમ્ એવ જનયતિ વર્ષસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
વાતનામાનિ જુહોતિ
વાયુર્ વૈ વૃષ્ટ્યા ઈશે
વાયુમ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
સ એવાસ્મૈ પર્જન્યં વર્ષયતિ ।
અષ્ટૌ

જુહોતિ
ચતસ્રો વૈ દિશશ્ ચતસ્રો ઽવાન્તરદિશાઃ ।
દિગ્ભ્ય એવ વૃષ્ટિꣳ સમ્ પ્ર ચ્યાવયતિ
કૃષ્ણાજિને સં યૌતિ
હવિર્ એવાકર્
અન્તર્વેદિ સં યૌતિ ।
અવરુદ્ધ્યૈ
યતીનામ્ અદ્યમાનાનાꣳ શીર્ષાણિ પરાપતન્
તે ખર્જૂરા અભવન્
તેષાꣳ રસ ઊર્ધ્વો ઽપતત્
તાનિ કરીરાણ્ય્ અભવન્ ।
સૌમ્યાનિ વૈ કરીરાણિ
સૌમ્યા ખલુ વા આહુતિર્ દિવો વૃષ્ટિં ચ્યાવયતિ
યત્ કરીરાણિ ભવન્તિ

સૌમ્યયૈવાહુત્યા દિવો વૃષ્ટિમ્ અવ રુન્દ્ધે
મધુષા સં યૌતિ ।
અપાં વા એષ ઓષધીનાꣳ રસો યન્ મધુ ।
અદ્ભ્ય એવૌષધીભ્યો વર્ષતિ ।
અથો અદ્ભ્ય એવૌષધીભ્યો વૃષ્ટિં નિ નયતિ
માન્દા વાશા ઇતિ સં યૌતિ
નામધેયૈર્ એવૈના અચ્છૈતિ ।
અથો યથા બ્રૂયાત્ ।
અસાવ્ એહીત્ય્ એવમ્ એવૈના નામધેયૈર્ આ

ચ્યાવયતિ
વૃષ્ણો અશ્વસ્ય સંદાનમ્ અસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વોપ નહ્યામીત્ય્ આહ
વૃષા વા અશ્વઃ ।
વૃષા પર્જન્યઃ
કૃષ્ણ ઇવ ખલુ વૈ ભૂત્વા વર્ષતિ
રૂપેણૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયતિ
વર્ષસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
2.4.10અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। કારીર્યાં ઉત્તરભાગસ્થ મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્

દેવા વસવ્યાઃ ।
દેવા શર્મણ્યાઃ ।
દેવાઃ સપીતય ઇત્ય્ આ બધ્નાતિ દેવતાભિર્ એવાન્વહં વૃષ્ટિમ્ ઇચ્છતિ
યદિ વર્ષેત્ તાવત્ય્ એવ હોતવ્યમ્ ।
યદિ ન વર્ષેચ્ છ્વો ભૂતે હવિર્ નિર્ વપેત્ ।
અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણૌ ।
અહોરાત્રાભ્યાં ખલુ વૈ પર્જન્યો વર્ષતિ
નક્તં વા હિ દિવા વા વર્ષતિ
મિત્રાવરુણાવ્ એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
તાવ્ એવાસ્મૈ

અહોરાત્રાભ્યામ્ પર્જન્યં વર્ષયતઃ ।
અગ્નયે ધામચ્છદે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેન્ મારુતꣳ સપ્તકપાલꣳ સૌર્યમ્ એકકપાલમ્
અગ્નિર્ વા ઇતો વૃષ્ટિમ્ ઉદ્ ઈરયતિ
મરુતઃ સૃષ્ટાં નયન્તિ
યદા ખલુ વા અસાવ્ આદિત્યો ન્યઙ્ રશ્મિભિઃ પર્યાવર્તતે ઽથ વર્ષતિ ધામચ્છદ્ ઇવ ખલુ વૈ ભૂત્વા વર્ષતિ ।
એતા વૈ દેવતા વૃષ્ટ્યા ઈશતે તા એવ સ્વેન ભાગધેયેનોપ ધાવતિ
તાઃ

એવાસ્મૈ પર્જન્યં વર્ષયન્તિ ।
ઉતાવર્ષિષ્યન્ વર્ષત્ય્ એવ
સૃજા વૃષ્ટિં દિવ આદ્ભિઃ સમુદ્રમ્ પૃણેત્ય્ આહ ।
ઇમાશ્ ચૈવામૂશ્ ચાપઃ સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો આભિર્ એવામૂર્ અચ્છૈતિ ।
અબ્જા અસિ પ્રથમજા બલમ્ અસિ સમુદ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ઇતિ વર્ષાહ્વાં જુહોતિ ।
એષા વા ઓષધીનાં વૃષ્ટિવનિસ્
તયૈવ વૃષ્ટિમ્ આ ચ્યાવયતિ
યે દેવા દિવિભાગા ઇતિ કૃષ્ણાજિનમ્ અવ ધૂનોતિ ।
ઇમ એવાસ્મૈ લોકાઃ પ્રીતા અભીષ્ટા ભવન્તિ ॥
2.4.11 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ત્રૈધાતવીયેષ્ટિઃ

સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ એતસ્યામ્ ઇષ્ટ્યામ્ અનૂચ્યાનીત્ય્ આહુસ્
ત્રિષ્ટુભો વા એતદ્ વીર્યં યત્ કકુદ્ ઉષ્ણિહા જગત્યૈ
યદ્ ઉષ્ણિહકકુભાવ્ અન્વાહ તેનૈવ સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અવ રુન્દ્ધે
ગાયત્રી વા એષા યદ્ ઉષ્ણિહા
યાનિ ચત્વાર્ય્ અધ્ય્ અક્ષરાણિ ચતુષ્પાદ એવ તે પશવઃ ।
યથા પુરોડાશે પુરોડાશો ઽધ્ય્ એવમ્ એવ તદ્ યદ્ ઋચ્ય્ અધ્ય્ અક્ષરાણિ
યજ્ જગત્યા

પરિદધ્યાદ્ અન્તં યજ્ઞં ગમયેત્
ત્રિષ્ટુભા પરિ દધાતિ ।
ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુગ્
ઇન્દ્રિય એવ વીર્યે યજ્ઞમ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ નાન્તં ગમયતિ ।
અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થેતિ ત્રિવત્યા પરિ દધાતિ
સરૂપત્વાય
સર્વો વા એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ ।
કામાયકામાય પ્ર યુજ્યતે
સર્વેભ્યો હિ કામેભ્યો યજ્ઞઃ પ્રયુજ્યતે
ત્રૈધાતવીયેન યજેતાભિચરન્ ।
સર્વો વૈ

એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ ।
સર્વેણૈવૈનં યજ્ઞેનાભિ ચરતિ
સ્તૃણુત એવૈનમ્
એતયૈવ યજેતાભિચર્યમાણઃ
સર્વો વા એષ યજ્ઞો યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ ।
સર્વેણૈવ યજ્ઞેન યજતે
નૈનમ્ અભિચરન્ત્ સ્તૃણુતે ।
એતયૈવ યજેત સહસ્રેણ યક્ષ્યમાણઃ
પ્રજાતમ્ એવૈનદ્ દદાતિ ।
એતયૈવ યજેત સહસ્રેણેજાનઃ ।
અન્તં વા એષ પશૂનાં ગચ્છતિ

યઃ સહસ્રેણ યજતે
પ્રજાપતિઃ ખલુ વૈ પશૂન્ અસૃજત
તાꣳસ્ ત્રૈધાતવીયેનૈવાસૃજત
ય એવં વિદ્વાꣳસ્ ત્રૈધાતવીયેન પશુકામો યજતે યસ્માદ્ એવ યોનેઃ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તસ્માદ્ એવૈનાન્ત્ સૃજત ઉપૈનમ્ ઉત્તરꣳ સહસ્રં નમતિ
દેવતાભ્યો વા એષ આ વૃશ્ચ્યતે યો યક્ષ્ય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ન યજતે
ત્રૈધાતવીયેન યજેત
સર્વો વા એષ યજ્ઞઃ

યત્ ત્રૈધાતવીયમ્ ।
સર્વેણૈવ યજ્ઞેન યજતે
ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે
દ્વાદશકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ
તે ત્રયશ્ ચતુષ્કપાલાસ્
ત્રિષ્ષમૃદ્ધત્વાય
ત્રયઃ પુરોડાશા ભવન્તિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષાં લોકાનામ્ આપ્ત્યૈ ।
ઉત્તરૌત્તરો જ્યાયાન્ ભવતિ ।
એવમ્ ઇવ હીમે લોકાઃ ।
યવમયો મધ્યઃ ।
એતદ્ વા અન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્ ।
સમૃદ્ધ્યૈ
સર્વેષામ્ અભિગમયન્ન્ અવ દ્યતિ ।
અચ્છમ્બટ્કારમ્ ।
હિરણ્યં દદાતિ
તેજ એવ

અવ રુન્દ્ધે
તાર્પ્યં દદાતિ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ધેનું દદાતિ ।
આશિષ એવાવ રુન્દ્ધે
સામ્નો વા એષ વર્ણો યદ્ ધિરણ્યમ્ ।
યજુષાં તાર્પ્યમ્
ઉક્થામદાનાં ધેનુઃ ।
એતાન્ એવ સર્વાન્ વર્ણાન્ અવ રુન્દ્ધે ॥
2.4.12 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ત્રૈધાતવીયદ્રવ્યોદ્દેશેનેન્દ્રાવિષ્ણુદેવતાકત્વસહસ્રદક્ષિણયોર્વિધિઃ

ત્વષ્ટા હતપુત્રો વીન્દ્રꣳ સોમમ્ આઽઽહરત્
તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્ર ઉપહવમ્ ઐચ્છત
તં નોપાહ્વયત
પુત્રમ્ મે ઽવધીર્ ઇતિ
સ યજ્ઞવેશસં કૃત્વા પ્રાસહા સોમમ્ અપિબત્
તસ્ય યદ્ અત્યશિષ્યત તત્ ત્વષ્ટાઽઽહવનીયમ્ ઉપ પ્રાવર્તયત્
સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્ વર્ધસ્વેતિ
સ યાવદ્ ઊર્ધ્વઃ પરાવિધ્યતિ તાવતિ સ્વયમ્ એવ વ્યરમત
યદિ વા તાવત્ પ્રવણમ્

આસીત્ યદિ વા તાવદ્ અધ્ય્ અગ્નેર્ આસીત્
સ સમ્ભવન્ન્ અગ્નીષોમાવ્ અભિ સમ્ અભવત્
સ ઇષુમાત્રં વિષ્વઙ્ઙ્ અવર્ધત
સ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ ।
યદ્ ઇમાઁલ્લોકાન્ અવૃણોત્ તદ્ વૃત્રસ્ય વૃત્રત્વમ્ ।
તસ્માદ્ ઇન્દ્રો ઽબિભેત્ ।
અપિ ત્વષ્ટા
તસ્મૈ ત્વષ્ટા વજ્રમ્ અસિઞ્ચત્
તપો વૈ સ વજ્ર આસીત્
તમ્ ઉદ્યન્તું નાશક્નોત્ ।
અથ વૈ તર્હિ વિષ્ણુઃ

અન્યા દેવતાસીત્
સો ઽબ્રવીત્ ।
વિષ્ણવ્ એહીદમ્ આ હરિષ્યાવો યેનાયમ્ ઇદમ્ ઇતિ
સ વિષ્ણુસ્ ત્રેધાત્માનં વિ ન્ય્ અધત્ત પૃથિવ્યાં તૃતીયમ્ અન્તરિક્ષે તૃતીયં દિવિ તૃતીયમ્
અભિપર્યાવર્તાદ્ ધ્ય્ અબિભેત્ ।
યત્ પૃથિવ્યાં તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્

મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ
તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્
તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ ।
અધા મેતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્
તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ ।
અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ
યદ્ અન્તરિક્ષે તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્

મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ
તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્
તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ ।
દ્વિર્ માઽધા ઇતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્
તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્ ।
અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ
યદ્ દિવિ તૃતીયમ્ આસીત્ તેનેન્દ્રો વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છદ્ વિષ્ણ્વનુસ્થિતઃ
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ યેનાહમ્

ઇદમ્ અસ્મિ તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ
ત્વી3 ઇત્ય્ અબ્રવીત્
સંધાં તુ સં દધાવહૈ ત્વામ્ એવ પ્ર વિશાનીતિ
યન્ મામ્ પ્રવિશેઃ કિમ્ મા ભુઞ્જ્યા ઇત્ય્ અબ્રવીત્
ત્વામ્ એવેન્ધીય તવ ભોગાય ત્વામ્ પ્ર વિશેયમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્
તમ્ વૃત્રઃ પ્રાવિશત્ ।
ઉદરં વૈ વૃત્રઃ
ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ ।
ય

એવં વેદ હન્તિ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ ।
તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્
તત્ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાત્
ત્રિર્ માઽધા ઇતિ તદ્ વિષ્ણવેતિ પ્રા યચ્છત્
તદ્ વિષ્ણુઃ પ્રત્ય્ અગૃહ્ણાદ્ અસ્માસ્વ્ ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વ્ ઇતિ
યત્ ત્રિઃ પ્રાયચ્છત્ ત્રિઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ તત્ ત્રિધાતોસ્ ત્રિધાતુત્વમ્ ।
યદ્ વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત વિષ્ણવેતિ પ્રાયચ્છત્ તસ્માદ્ ઐન્દ્રાવૈષ્ણવꣳ હવિર્ ભવતિ
યદ્ વા ઇદં કિં ચ તદ્ અસ્મૈ તત્ પ્રાયચ્છદ્ ઋચઃ સામાનિ યજૂꣳષિ
સહસ્રં વા અસ્મૈ તત્ પ્રાયચ્છત્
તસ્માત્ સહસ્રદક્ષિણમ્ ॥
2.4.13 અનુવાક

કામ્યા ઇષ્ટયઃ। ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યચરુવિધિઃ

દેવા વૈ રાજન્યાજ્ જાયમાનાદ્ અબિભયુસ્
તમ્ અન્તર્ એવ સન્તં દામ્નાપૌમ્ભન્ ।
સ વા એષો ઽપોબ્ધો જાયતે યદ્ રાજન્યઃ ।
યદ્ વા એષો ઽનપોબ્ધો જાયેત વૃત્રાન્ ઘ્નꣳશ્ ચરેત્ ।
યં કામયેત રાજન્યમ્
અનપોબ્ધો જાયેત વૃત્રાન્ ઘ્નꣳશ્ ચરેદ્ ઇતિ તસ્મા એતમ્ ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્ વપેત્ ।
ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવૈનં દામ્નો ઽપોમ્ભનાન્ મુઞ્ચતિ
હિરણ્મયં દામ દક્ષિણા
સાક્ષાદ્ એવૈનં દામ્નો ઽપોમ્ભનાન્ મુઞ્ચતિ ॥
2.4.14 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

નવોનવો ભવતિ જાયમાનો ઽહ્નાં કેતુર્ ઉષસામ્ એત્ય્ અગ્રે । ભાગં દેવેભ્યો વિ દધાત્ય્ આયન્ પ્ર ચન્દ્રમાસ્ તિરતિ દીર્ઘમ્ આયુઃ ॥
યમ્ આદિત્યા અꣳશુમ્ આપ્યાયયન્તિ યમ્ અક્ષિતમ્ અક્ષિતયઃ પિબન્તિ । તેન નો રાજા વરુણો બૃહસ્પતિર્ આ પ્યાયયન્તુ ભુવનસ્ય ગોપાઃ ॥
પ્રાચ્યાં દિશિ ત્વમ્ ઇન્દ્રાસિ રાજોતોદીચ્યાં વૃત્રહન્ વૃત્રહાસિ । યત્ર યન્તિ સ્રોત્યાસ્ તત્

જિતં તે દક્ષિણતો વૃષભ એધિ હવ્યઃ ।
ઇન્દ્રો જયાતિ ન પરા જયાતા અધિરાજો રાજસુ રાજયાતિ । વિશ્વા હિ ભૂયાઃ પૃતના અભિષ્ટીર્ ઉપસદ્યો નમસ્યો યથાસત્ ॥
અસ્યેદ્ એવ પ્ર રિરિચે મહિત્વં દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ અન્તરિક્ષાત્ । સ્વરાડ્ ઇન્દ્રો દમ આ વિશ્વગૂર્તઃ સ્વરિર્ અમત્રો વવક્ષે રણાય ।
અભિ ત્વા શૂર નોનુમો ઽદુગ્ધા ઇવ ધેનવઃ । ઈશાનમ્

અસ્ય જગતઃ સુવર્દૃશમ્ ઈશાનમ્ ઇન્દ્ર તસ્થુષઃ ॥
ત્વામ્ ઇદ્ ધિ હવામહે સાતા વાજસ્ય કારવઃ । ત્વાં વૃત્રેષ્વ્ ઇન્દ્ર સત્પતિં નરસ્ ત્વાં કાષ્ઠાસ્વ્ અર્વતઃ ॥
યદ્ દ્યાવ ઇન્દ્ર તે શતꣳ શતમ્ ભૂમીર્ ઉત સ્યુઃ । ન ત્વા વજ્રિન્ત્ સહસ્રꣳ સૂર્યા અનુ ન જાતમ્ અષ્ટ રોદસી ॥
પિબા સોમમ્ ઇન્દ્ર મન્દતુ ત્વા યં તે સુષાવ હર્યશ્વાદ્રિઃ

સોતુર્ બાહુભ્યાꣳ સુયતો નાર્વા ॥
રેવતીર્ નઃ સધમાદ ઇન્દ્રે સન્તુ તુવિવાજાઃ । ક્ષુમન્તો યાભિર્ મદેમ ॥
ઉદ્ અગ્ને શુચયસ્ તવ ।
વિ જ્યોતિષા ।
ઉદ્ ઉ ત્યં જાતવેદસમ્ ।
સપ્ત ત્વા હરિતો રથે વહન્તિ દેવ સૂર્ય । શોચિષ્કેશં વિચક્ષણ ॥
ચિત્રં દેવાનામ્ ઉદ્ અગાદ્ અનીકં ચક્ષુર્ મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષꣳ સૂર્ય આત્મા જગતસ્ તસ્થુષઃ

ચ ॥
વિશ્વે દેવા ઋતાવૃધ ઋતુભિર્ હવનશ્રુતઃ । જુષન્તાં યુજ્યમ્ પયઃ ॥
વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમꣳ હવમ્ મે યે અન્તરિક્ષે ય ઉપ દ્યવિ ષ્ઠ । યે અગ્નિજિહ્વા ઉત વા યજત્રા આસદ્યાસ્મિન્ બર્હિષિ માદયધ્વમ્ ॥