Taittiriya Samhita · Chapter 1.5

1.5 prapāṭhaka: 5 punarādheyam agnyupasthānam ca//
1.5.1 anuvāka 1 punarādhānavidhānam
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā vijayam upayanto 'gnau vāmaṃ vasu saṃ ny adadhata / idam u no bhaviṣyati yadi no jeṣyantīti tad agnir ny akāmayata tenāpākrāmat tad devā vijityāvarurutsamānā anv āyan tad asya sahasāditsanta so 'rodīd yad arodīt tad rudrasya rudratvam / yad aśrv aśīyata tat
2 rajataꣳ hiraṇyam abhavat tasmād rajataꣳ hiraṇyam adakṣiṇyam aśrujaꣳ hi yo barhiṣi dadāti purāsya saṃvatsarād gṛhe rudanti tasmād barhiṣi na deyam / so 'gnir abravīd bhāgy asāny atha va idam iti punarādheyaṃ te kevalam ity abruvann ṛdhnavat khalu sa ity abravīd yo maddevatyam agnim ādadhātā iti tam pūṣādhatta tena
3 pūṣārdhnot tasmāt pauṣṇāḥ paśava ucyante tam tvaṣṭā''dhatta tena tvaṣṭā''rdhnot tasmāt tvāṣṭrāḥ paśava ucyante tam manur ādhatta tena manur ārdhnot tasmān mānavyaḥ prajā ucyante tam dhātā''dhatta tena dhātā''rdhnot saṃvatsaro vai dhātā tasmāt saṃvatsaram prajāḥ paśavonu pra jāyante / ya evam punarādheyasyarddhiṃ veda
4 ṛdhnoty eva yo 'syaivaṃ bandhutāṃ veda bandhumān bhavati / bhāgadheyaṃ vā agnir āhita icchamānaḥ prajām paśūn yajamānasyopa dodrāva / udvāsya punar ā dadhīta bhāgadheyenaivainaꣳ sam ardhayaty atho śāntir evāsyaiṣā punarvasvor ā dadhītaitad vai punarādheyasya nakṣatraṃ yat punarvasū svāyām evainaṃ devatāyām ādhāya brahmavarcasī bhavati darbhair ā dadhāty ayātayāmatvāya darbhair ā dadhāty adbhya evainam oṣadhībhyo 'varudhyā''dhatte pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pañca vā ṛtava ṛtubhya evainam avarudhyā''dhatte //
1.5.2 anuvāka 2 yājyādividhānam
1 parā vā eṣa yajñam paśūn vapati yo 'gnim udvāsayate / pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pāṅkto yajñaḥ pāṅktāḥ paśavo yajñam eva paśūn avarunddhe / vīrahā vā eṣa devānāṃ yo 'gnim udvāsayate na vā etasya brāhmaṇā ṛtāyavaḥ purānnam akṣan / paṅktyo yājyānuvākyā bhavanti pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ puruṣo devān eva vīraṃ niravadāyāgnim punar ā
2 dhatte śatākṣarā bhavanti śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati yad vā agnir āhito nardhyate jyāyo bhāgadheyaṃ nikāmayamāno yad āgneyaꣳ sarvam bhavati saivāsyarddhiḥ saṃ vā etasya gṛhe vāk sṛjyate yo 'gnim udvāsayate sa vācaꣳ saꣳsṛṣṭāṃ yajamāna īśvaro 'nu parābhavitor vibhaktayo bhavanti vāco vidhṛtyai yajamānasyāparābhāvāya //
3 vibhaktiṃ karoti brahmaiva tad akar / upāꣳśu yajati yathā vāmaṃ vasu vividāno gūhati tādṛg evatad agnim prati sviṣṭakṛtaṃ nir āha yathā vāmaṃ vasu vividānaḥ prakāśaṃ jigamiṣati tādṛg eva tat / vibhaktim uktvā prayājena vaṣaṭ karoty āyatanād eva naiti yajamāno vai puroḍāśaḥ paśava ete āhutī yad abhitaḥ puroḍāśam ete āhutī //
4 juhoti yajamānam evobhayataḥ paśubhiḥ pari gṛhṇāti kṛtayajuḥ sambhṛtasambhāra ity āhur na sambhṛtyāḥ sambhārā na yajuḥ kartavyam iti / atho khalu sambhṛtyā eva sambhārāḥ kartavyaṃ yajur yajñasya samṛddhyai punarniṣkṛto ratho dakṣiṇā punarutsyūtaṃ vāsaḥ punarutsṛṣṭo 'naḍvān punarādheyasya samṛddhyai sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity agnihotraṃ juhoti yatrayatraivāsya nyaktaṃ tataḥ
5 evainam ava runddhe vīrahā vā eṣa devānām yo 'gnim udvāsayate tasya varuṇa evarṇayād āgnivāruṇam ekādaśakapālam anu nir vaped yaṃ caiva hanti yaś cāsyarṇayāt tau bhāgadheyena prīṇāti nārtim ārcchati yajamānaḥ //
1.5.3 anuvāka 3 punarādhānamantrāḥ
1 bhūmir bhūmnā dyaur variṇāntarikṣam mahitvā / upasthe te devy adite 'gnim annādam annādyāyā dadhe // āyaṃ gauḥ pṛśnir akramīd asanan mātaram punaḥ / pitaraṃ ca prayant suvaḥ // triꣳśad dhāma vi rājati vāk pataṃgāya śiśriye / praty asya vaha dyubhiḥ // asya prāṇād apānaty antaś carati rocanā / vyakhyan mahiṣaḥ suvaḥ // yat tvā
2 kruddhaḥ parovapa manyunā yad avartyā / sukalpam agne tat tava punas tvod dīpayāmasi // yat te manyuparoptasya pṛthivīm anu dadhvase / ādityā viśve tad devā vasavaś ca samābharan // mano jyotir juṣatām ājyaṃ vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātu / bṛhaspatis tanutām imaṃ no viśve devā iha mādayantām // sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ sapta
3 ṛṣayaḥ sapta dhāma priyāṇi / sapta hotrāḥ saptadhā tvā yajanti sapta yonīr ā pṛṇasvā ghṛtena // punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣāyuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ // saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari // lekaḥ salekaḥ sulekas te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu ketaḥ saketaḥ suketas te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu vivasvāꣳ aditir devajūtis te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu //
1.5.4 anuvāka 4 punarādhāna mantrāṇāṃ vyākhyānaṃ
1 bhūmir bhūmnā dyaur variṇety āhāśiṣaivainam ā dhatte sarpā vai jīryanto 'manyanta sa etaṃ kasarṇīraḥ kādraveyo mantram apaśyat tato vai te jīrṇās tanūr apāghnata sarparājñiyā ṛgbhir gārhapatyam ā dadhāti punarnavam evainam ajaraṃ kṛtvā dhatte / atho pūtam eva pṛthivīm annādyaṃ nopānamat saitam
2 mantram apaśyat tato vai tām annādyam upānamat / yat sarparājñiyā ṛgbhir gārhapatyam ādadhāty annādyasyāvaruddhyai / atho asyām evainam pratiṣṭhitam ā dhatte yat tvā kruddhaḥ parovapety āhāpa hnuta evāsmai tat punas tvod dīpayāmasīty āha sam inddha evainam / yat te manyuparoptasyety āha devatābhir eva
3 enaꣳ sam bharati vi vā etasya yajñaś chidyate yo 'gnim udvāsayate bṛhaspativatyarcopa tiṣṭhate brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaiva yajñaꣳ saṃ dadhāti vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātv ity āha saṃtatyai viśve devā iha mādayantām ity āha saṃtatyaiva yajñaṃ devebhyo 'nu diśati sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ //
4 ity āha saptasapta vai saptadhāgneḥ priyās tanuvas tā evāva runddhe punar ūrjā saha rayyety abhitaḥ puroḍāśam āhutī juhoti yajamānam evorjā ca rayyā cobhayataḥ pari gṛhṇāti / ādityā vā asmāl lokād amuṃ lokam āyan te 'muṣmim̐ loke vyatṛṣyan ta imaṃ lokam punar abhyavetyāgnim ādhāyaitān homān ajuhavus ta ārdhnuvan te suvargaṃ lokam āyan yaḥ parācīnam punarādheyād agnim ādadhīta sa etān homāñ juhuyād yām evādityā ṛddhim ārdhnuvan tām evardhnoti
1.5.5 anuvāka 5 āhavanīyopasthānam
1 upaprayanto adhvaram mantraṃ vocemāgnaye / āre asme ca śṛṇvate (ṛ. १.७४.१)// asya pratnām anu dyutaꣳ śukraṃ duduhre ahrayaḥ / payaḥ sahasrasām ṛṣim (ṛ. ९.५४.१)// agnir mūrdhā divaḥ kakut patiḥ pṛthivyā ayam / apāꣳ retāꣳsi jinvati (ṛ. ८.४४.१६) // ayam iha prathamo dhāyi dhātṛbhir hotā yajiṣṭho adhvareṣv īḍyaḥ / yam apnavāno bhṛgavo virurucur vaneṣu citraṃ vibhuvaṃ viśeviśe (ṛ. ४.७.१)// ubhā vām indrāgnī āhuvadhyai //
2 ubhā rādhasaḥ saha mādayadhyai / ubhā dātārāv iṣāꣳ rayīṇām ubhā vājasya sātaye huve vām (ṛ. ६.६०.१३) /

ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ / taṃ jānann agna ā rohāthā no vardhayā rayim (ṛ. ३.२९.१०)/ agna āyūꣳṣi pavasa ā suvorjam iṣaṃ ca naḥ / āre bādhasva ducchunām (ṛ. ९.६६.१९) // agne pavasva svapā asme varcaḥ suvīryam // dadhat poṣaꣳ rayim
3 mayi (ṛ. ९.६६.२१)// agne pāvaka rociṣā mandrayā deva jihvayā / ā devān vakṣi yakṣi ca (ṛ. ५.२६.१)// sa naḥ pāvaka dīdivo 'gne devāꣳ ihā vaha / upa yajñaꣳ haviś ca naḥ (ṛ. १.१२.१०) // agniḥ śucivratatamaḥ śucir vipraḥ śuciḥ kaviḥ / śucī rocata āhutaḥ (ṛ. ८.४४.२१) // ud agne śucayas tava śukrā bhrājanta īrate / tava jyotīꣳṣy arcayaḥ (ṛ. ८.४४.१७ ) // āyurdā agne 'sy āyur me //
4 dehi varcodā agne 'si varco me dehi tanūpā agne 'si tanuvam me pāhi / agne yan me tanuvā ūnaṃ tan ma ā pṛṇa / citrāvaso svasti te pāram aśīya / indhānās tvā śataꣳ himā dyumantaḥ sam idhīmahi vayasvanto vayaskṛtaṃ yaśasvanto yaśaskṛtaꣳ suvīrāso adābhyam / agne sapatnadambhanaṃ varṣiṣṭhe adhi nāke / saṃ tvam agne sūryasya varcasāgathāḥ sam ṛṣīṇāꣳ stutena sam priyeṇa dhāmnā / tvam agne sūryavarcā asi sam mām āyuṣā varcasā prajayā sṛja //
1.5.6 anuvāka 6 agnyupasthānam
1 sam paśyāmi prajā aham iḍaprajaso mānavīḥ / sarvā bhavantu no gṛhe // ambha sthāmbho vo bhakṣīya maha stha maho vo bhakṣīya saha stha saho vo bhakṣīyorja sthorjaṃ vo bhakṣīya revatī ramadhvam asmim̐ loke 'smin goṣṭhe 'smin kṣaye 'smin yonāv ihaiva steto mā'pa gāta bahvīr me bhūyāsta //
2 saꣳhitāsi viśvarūpīr ā morjā viśā gaupatyenā rāyas poṣeṇa sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣyāsam mayi vo rāyaḥ śrayantām upa tvāgne divedive doṣāvastar dhiyā vayam / namo bharanta emasi // rājantam adhvarāṇām gopām ṛtasya dīdivim / vardhamānaꣳ sve dame // sa naḥ piteva sūnave 'gne sūpāyano bhava / sacasvā naḥ svastaye // agne
3 tvaṃ no antamaḥ / uta trātā śivo bhava varūthyaḥ / taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ / sumnāya nūnam īmahe sakhibhyaḥ / vasur agnir vasuśravāḥ / acchā nakṣi dyumattamo rayiṃ dāḥ //
ūrjā vaḥ paśyāmy ūrjā mā paśyata rāyas poṣeṇa vaḥ paśyāmi rāyas poṣeṇa mā paśyata /
iḍā stha madhukṛtaḥ syonā mā viśaterā madaḥ / sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣyāsam //
4 mayi vo rāyaḥ śrayantām // tat savitur vareṇyam bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt // somānaꣳ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇas pate / kakṣīvantam ya auśijam // kadā cana starīr asi nendra saścasi dāśuṣe / upopen nu maghavan bhūya in nu te dānaṃ devasya pṛcyate // pari tvāgne puraṃ vayaṃ vipraꣳ sahasya dhīmahi / dhṛṣadvarṇaṃ divedive bhettāram bhaṅgurāvataḥ // agne gṛhapate sugṛhapatir ahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaꣳ sugṛhapatir mayā tvaṃ gṛhapatinā bhūyāḥ śataꣳ himās tām āśiṣam ā śāse tantave jyotiṣmatīṃ tām āśiṣam ā śāse 'muṣmai jyotiṣmatīm //
1.5.7 anuvāka 7 āhavanīyopasthānamantrāṇāṃ vyākhyānam
1 ayajño vā eṣa yo 'sāmopaprayanto adhvaram ity āha stomam evāsmai yunakty upety āha prajā vai paśava upemaṃ lokam prajām eva paśūn imaṃ lokam upaiti / asya pratnām anu dyutam ity āha suvargo vai lokaḥ pratnaḥ suvargam eva lokaꣳ samārohati / agnir mūrdhā divaḥ kakud ity āha mūrdhānam
2 evainaꣳ samānānāṃ karoty atho devalokād eva manuṣyaloke prati tiṣṭhati / ayam iha prathamo dhāyi dhātṛbhir ity āha mukhyam evainaṃ karoti / ubhā vām indrāgnī āhuvadhyā ity āhaujo balam evāva runddhe / ayaṃ te yonir ṛtviya ity āha paśavo vai rayiḥ paśūn evāva runddhe ṣaḍbhir upa tiṣṭhate ṣaḍ vai
3 ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati ṣaḍbhir uttarābhir upa tiṣṭhate dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati yathā vai puruṣo 'śvo gaur jīryaty evam agnir āhito jīryati saṃvatsarasya parastād āgnipāvamānībhir upa tiṣṭhate punarnavam evainam ajaraṃ karoty atho punāty eva / upa tiṣṭhate yoga evāsyaiṣa upa tiṣṭhate //
4 dama evāsyaiṣa upa tiṣṭhate yācñaivāsyaiṣopa tiṣṭhate yathā pāpīyāñ chreyasa āhṛtya namasyati tādṛg eva tat / āyurdā agne 'sy āyur me dehīty āhāyurdā hy eṣa varcodā agne 'si varco me dehīty āha varcodā hy eṣa tanūpā agne 'si tanuvam me pāhīty āha //
5 tanūpā hy eṣaḥ / agne yan me tanuvā ūnaṃ tan ma ā pṛṇety āha yan me prajāyai paśūnāmūnaṃ tan ma ā pūrayeti vāvaitad āha citrāvaso svasti te pāram aśīyety āha rātrir vai citrāvasur avyuṣṭyai vā etasyai purā brāhmaṇā abhaiṣur vyuṣṭim evāva runddhe / indhānās tvā śatam
6 himā ity āha śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati / eṣā vai sūrmī karṇakāvaty etayā ha sma vai devā asurāṇāꣳ śatatarhāꣳs tṛꣳhanti yad etayā samidham ādadhāti vajram evaitac chataghnīṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati stṛtyā acchambaṭkāram / saṃ tvam agne sūryasya varcasāgathā ity āhaitat tvam asīdam aham bhūyāsam iti vāvaitad āha tvam agne sūryavarcā asīty āhāśiṣam evaitām ā śāste //
1.5.8 anuvāka 8 graha paśvādi upasthānamantrāṇāṃ vyākhyānam
1 sam paśyāmi prajā aham ity āha yāvanta eva grāmyāḥ paśavas tān evāva runddhe / ambha sthāmbho vo bhakṣīya / ity āhāmbho hy etāḥ / maha stha maho vo bhakṣīya / ity āha maho hy etāḥ ssaha stha saho vo bhakṣīya / ity āha saho hy etā / ūrja sthorjaṃ vo bhakṣīya / iti
2 āhorjo hy etāḥ / revatī ramadhvam ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evātman ramayate / ihaiva steto māpa gāta / ity āha dhruvā evainā anapagāḥ kurute / iṣṭakacid vā anyo 'gniḥ paśucid anyaḥ saꣳhitāsi viśvarūpīḥ / iti vatsam abhi mṛśaty upaivainaṃ dhatte paśucitam enaṃ kurute pra
3 vā eṣo 'smāl lokāc cyavate ya āhavanīyam upatiṣṭhate gārhapatyam upa tiṣṭhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati / atho gārhapatyāyaiva ni hnute gāyatrībhir upa tiṣṭhate tejo vai gāyatrī teja evātman dhatte / atho yad etaṃ tṛcam anvāha saṃtatyai gārhapatyaṃ vā anu dvipādo vīrāḥ pra jāyante ya evaṃ vidvān dvipadābhir gārhapatyam upatiṣṭhate
4 āsya vīro jāyate / ūrjā vaḥ paśyāmy ūrjā mā paśyata / ity āhāśiṣam evaitām ā śāste tat savitur vareṇyam ity āha prasūtyai somānaꣳ svaraṇam ity āha somapītham evāva runddhe kṛṇuhi brahmaṇas pate / ity āha prasūtyai somānaꣳ svaraṇam ity āha somapītham evāva runddhe kṛṇuhi brahmaṇas pate / ity āha brahmavarcasam evāva runddhe kadā cana starīr asi / ity āha na starīꣳ rātriṃ vasati //

5 ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate pari tvāgne puraṃ vayam ity āha paridhim evaitam pari dadhāty askandāya / agne gṛhapate / ity āha yathāyajur evaitat / śataꣳ himāḥ / ity āha śataṃ tvā hemantān indhiṣīya / ity vāvaitad āha putrasya nāma gṛhṇāty annādam evainaṃ karoti tām āśiṣam ā śāse tantave jyotiṣmatīm iti brūyād yasya putro 'jātaḥ syāt tejasvy evāsya brahmavarcasī putro jāyate tām āśiṣam ā śāse 'muṣmai jyotiṣmatīm iti brūyād yasya putro jātaḥ syāt teja evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti //
1.5.9 anuvāka 9 agnyupasthānasya agnihotrāṅgatā
1 agnihotraṃ juhoti yad eva kiṃ ca yajamānasya svaṃ tasyaiva tat / retaḥ siñcati prajanane prajananaꣳ hi vā agniḥ/ athauṣadhīr antagatā dahati tās tato bhūyasīḥ pra jāyante yat sāyaṃ juhoti reta eva tat siñcati praiva prātastanena janayati tat / retaḥ siktaṃ na tvaṣṭrā'vikṛtam pra jāyate yāvaccho vai retasaḥ siktasya //
2 tvaṣṭā rūpāṇi vikaroti tāvaccho vai tat pra jāyata eṣa vai daivyas tvaṣṭā yo yajate bahvībhir upa tiṣṭhate retasa eva siktasya bahuśo rūpāṇi vi karoti sa paraiva jāyate śvaḥśvo bhūyān bhavati ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate / ahar devānām āsīd rātrir asurāṇāṃ te 'surā yad devānāṃ vittaṃ vedyam āsīt tena saha
3 rātrim prāviśan te devā hīnā amanyanta te 'paśyan / āgneyī rātrir āgneyāḥ paśava imam evāgniꣳ stavāma sa na stutaḥ paśūn punar dāsyatīti te 'gnim astuvant sa ebhya stuto rātriyā adhy ahar abhi paśūn nir ārjat te devāḥ paśūn vittvā kāmāꣳ akurvata ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate paśumān bhavati //
4 ādityo vā asmāl lokād amuṃ lokam ait so 'muṃ lokaṃ gatvā punar imaṃ lokam abhyadhyāyat sa imaṃ lokam āgatya mṛtyor abibhen mṛtyusaṃyuta iva hy ayaṃ lokaḥ so 'manyata / imam evāgniꣳ stavāni sa mā stutaḥ suvargaṃ lokaṃ gamayiṣyatīti so 'gnim astaut sa enaꣳ stutaḥ suvargaṃ lokam agamayat / yaḥ
5 evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate suvargam eva lokam eti sarvam āyur eti / abhi vā eṣo 'gnī ā rohati ya enāv upatiṣṭhate yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti naktam upa tiṣṭhate na prātaḥ saꣳ hi naktaṃ vratāni sṛjyante saha śreyāꣳś ca pāpīyāꣳś cāsāte jyotir vā agnis tamo rātrir yat
6 naktam upatiṣṭhate jyotiṣaiva tamas tarati / upastheyo 'gnī३r nopastheyā३ ity āhur manuṣyāya it nu vai yo 'harahar āhṛtyāthainaṃ yācati sa in nvai tam upārcchati / atha ko devān aharahar yāciṣyati / iti tasmān nopastheyaḥ / atho khalv āhur āśiṣe vai kaṃ yajamāno yajate / ity eṣā khalu vai
7 āhitāgner āśīr yad agnim upatiṣṭhate tasmād upastheyaḥ prajāpatiḥ paśūn asṛjata te sṛṣṭā ahorātre prāviśan tāñ chandobhir anv avindad yac chandobhir upatiṣṭhate svam eva tad anv icchati na tatra jāmy asti / ity āhur yo 'harahar upatiṣṭhata iti yo vā agnim pratyaṅṅ upatiṣṭhate praty enam oṣati yaḥ parāṅ viṣvaṅ prajayā paśubhir eti kavātiryaṅṅ ivopa tiṣṭheta nainam pratyoṣati na viṣvaṅ prajayā paśubhir eti //
1.5.10 anuvāka 10 pravatsyato yajamānasya agnyupasthānamantrāḥ darśapūrṇamāsāṅga mantrāśca
1 mama nāma prathamaṃ jātavedaḥ pitā mātā ca dadhatur yad agre / tat tvam bibhṛhi punar ā mad aitos tavāhaṃ nāma bibharāṇy agne // mama nāma tava ca jātavedo vāsasī iva vivasānau ye carāvaḥ / āyuṣe tvaṃ jīvase vayaṃ yathāyathaṃ vi pari dadhāvahai punas te // namo 'gnaye 'pratividdhāya namo 'nādhṛṣṭāya namaḥ samrāje / aṣāḍho
2 agnir bṛhadvayā viśvajit sahantyaḥ śreṣṭho gandharvaḥ // tvatpitāro agne devās tvāmāhutayas tvadvivācanāḥ / sam mām āyuṣā saṃ gaupatyena suhite mā dhāḥ // ayam agniḥ śreṣṭhatamo 'yam bhagavattamo 'yaꣳ sahasrasātamaḥ / asmā astu suvīryam //
mano jyotir juṣatām ājyaṃ vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātu / yā iṣṭā uṣaso nimrucaś ca tāḥ saṃ dadhāmi haviṣā ghṛtena // payasvatīr oṣadhayaḥ
3 payasvad vīrudhām payaḥ / apām payaso yat payas tena mām indra saꣳ sṛja // agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tac chakeyaṃ tan me rādhyatām / agniꣳ hotāram iha taꣳ huve devān yajñiyān iha yān havāmahe // ā yantu devāḥ sumanasyamānā viyantu devā haviṣo me asya kas tvā yunakti sa tvā yunaktu yāni gharme kapālāny upacinvanti
4 vedhasaḥ / pūṣṇas tāny api vrata indravāyū vi muñcatām // abhinno gharmo jīradānur yata āttas tad agan punaḥ / idhmo vediḥ paridhayaś ca sarve yajñasyāyur anu saṃ caranti // trayastriꣳśat tantavo ye vitatnire ya imaṃ yajñaꣳ svadhayā dadante teṣāṃ chinnam praty etad dadhāmi svāhā gharmo devāꣳ apy etu //
1.5.11 anuvāka 11 kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ
1 vaiśvānaro na ūtyā pra yātu parāvataḥ / agnir ukthena vāhasā // ṛtāvānaṃ vaiśvānaram ṛtasya jyotiṣas patim / ajasraṃ gharmam īmahe // vaiśvānarasya daꣳsanābhyo bṛhad ariṇād ekaḥ svapasyayā kaviḥ / ubhā pitarā mahayann ajāyatāgnir dyāvāpṛthivī bhūriretasā // pṛṣṭo divi pṛṣṭo agniḥ pṛthivyām pṛṣṭo viśvā oṣadhīr ā viveśa / vaiśvānaraḥ sahasā pṛṣṭo agniḥ sa no divā saḥ
2 riṣaḥ pātu naktam / jāto yad agne bhuvanā vyakhyaḥ paśuṃ na gopā iryaḥ parijmā / vaiśvānara brahmaṇe vinda gātuṃ yūyam pāta svastibhiḥ sadā naḥ // tvam agne śociṣā śośucāna ā rodasī apṛṇā jāyamānaḥ / tvam devāꣳ abhiśaster amuñco vaiśvānara jātavedo mahitvā // asmākam agne maghavatsu dhārayānāmi kṣatram ajaraꣳ suvīryam / vayaṃ jayema śatinaꣳ sahasriṇaṃ vaiśvānara
3 vājam agne tavo 'tibhiḥ // vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hikam bhuvanānām abhiśrīḥ / ito jāto viśvam idaṃ vi caṣṭe vaiśvānaro yatate sūryeṇa // ava te heḍo varuṇa namobhir ava yajñebhir īmahe havirbhiḥ / kṣayann asmabhyam asura praceto rājann enāꣳsi śiśrathaḥ kṛtāni // ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamaṃ vi madhyamaꣳ śrathāya / athā vayam āditya
4 vrate tavānāgaso aditaye syāma // dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇor aśvasya vājinaḥ / surabhi no mukhā karat pra ṇa āyūꣳṣi tāriṣat // ā dadhikrāḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ sūrya iva jyotiṣāpas tatāna / sahasrasāḥ śatasā vājy arvā pṛṇaktu vadhvā sam imā vacāꣳsi // agnir mūrdhā bhuvaḥ / maruto yad dha vo divaḥ sumnāyanto havāmahe / ā tū naḥ
5 upa gantana // yā vaḥ śarma śaśamānāya santi tridhātūni dāśuṣe yacchatādhi / asmabhyaṃ tāni maruto vi yanta rayiṃ no dhatta vṛṣaṇaḥ suvīram aditir na uruṣyatv aditiḥ śarma yacchatu / aditiḥ pātv aꣳhasaḥ // mahīmū ṣu mātaraꣳ suvratānām ṛtasya patnīm avase huvema / tuvikṣatrām ajarantīm urūcīꣳ suśarmāṇam aditiꣳ supraṇītim // sutrāmāṇam pṛthivīṃ dyām anehasaꣳ suśarmāṇam aditiꣳ supraṇītim / daivīṃ nāvaꣳ svaritrām anāgasam asravantīm ā ruhemā svastaye // imāꣳ su nāvam āruhaꣳ śatāritrāꣳ śatasphyām / acchidrām pārayiṣṇum //
1.5.1 anuvāka

punarādhānavidhānam

devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā vijayam upayanto 'gnau vāmaṃ vasu saṃ ny adadhata /
idam u no bhaviṣyati yadi no jeṣyantīti
tad agnir ny akāmayata tenāpākrāmat
tad devā vijityāvarurutsamānā anv āyan tad asya sahasāditsanta
so 'rodīd yad arodīt tad rudrasya rudratvam /
yad aśrv aśīyata tat

rajataꣳ hiraṇyam abhavat tasmād rajataꣳ hiraṇyam adakṣiṇyam aśrujaꣳ hi
yo barhiṣi dadāti purāsya saṃvatsarād gṛhe rudanti tasmād barhiṣi na deyam /
so 'gnir abravīd bhāgy asāny atha va idam iti punarādheyaṃ te kevalam ity abruvann ṛdhnavat khalu sa ity abravīd yo maddevatyam agnim ādadhātā iti
tam pūṣādhatta tena

pūṣārdhnot tasmāt pauṣṇāḥ paśava ucyante tam tvaṣṭā''dhatta tena tvaṣṭā''rdhnot tasmāt tvāṣṭrāḥ paśava ucyante
tam manur ādhatta tena manur ārdhnot tasmān mānavyaḥ prajā ucyante
tam dhātā''dhatta tena dhātā''rdhnot saṃvatsaro vai dhātā tasmāt saṃvatsaram prajāḥ paśavonu pra jāyante / ya evam punarādheyasyarddhiṃ veda

ṛdhnoty eva yo 'syaivaṃ bandhutāṃ veda bandhumān bhavati /
bhāgadheyaṃ vā agnir āhita icchamānaḥ prajām paśūn yajamānasyopa dodrāva /
udvāsya punar ā dadhīta bhāgadheyenaivainaꣳ sam ardhayaty atho śāntir evāsyaiṣā
punarvasvor ā dadhītaitad vai punarādheyasya nakṣatraṃ yat punarvasū svāyām evainaṃ devatāyām ādhāya brahmavarcasī bhavati
darbhair ā dadhāty ayātayāmavāya
darbhair ā dadhāty adbhya evainam oṣadhībhyo 'varudhyā''dhatte
pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pañca vā ṛtava ṛtubhya evainam avarudhyā''dhatte //
1.5.2 anuvāka

yājyādividhānam

parā vā eṣa yajñam paśūn vapati yo 'gnim udvāsayate /
pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati
pāṅkto yajñaḥ pāṅktāḥ paśavo yajñam eva paśūn avarunddhe /
vīrahā vā eṣa devānāṃ yo 'gnim udvāsayate
na vā etasya brāhmaṇā ṛtāyavaḥ purānnam akṣan /
paṅktyo yājyānuvākyā bhavanti
pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ puruṣo devān eva vīraṃ niravadāyāgnim punar ā

dhatte
śatākṣarā bhavanti śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati
yad vā agnir āhito nardhyate jyāyo bhāgadheyaṃ nikāmayamāno yad āgneyaꣳ sarvam bhavati saivāsyarddhiḥ
saṃ vā etasya gṛhe vāk sṛjyate yo 'gnim udvāsayate sa vācaꣳ saꣳsṛṣṭāṃ yajamāna īśvaro 'nu parābhavitor vibhaktayo bhavanti vāco vidhṛtyai yajamānasyāparābhāvāya

vibhaktiṃ karoti brahmaiva tad akar /
upāꣳśu yajati yathā vāmaṃ vasu vividāno gūhati tādṛg evatad agnim prati sviṣṭakṛtaṃ nir āha yathā vāmaṃ vasu vividānaḥ prakāśaṃ jigamiṣati tādṛg eva tat /
vibhaktim uktvā prayājena vaṣaṭ karoty āyatanād eva naiti
yajamāno vai puroḍāśaḥ paśava ete āhutī yad abhitaḥ puroḍāśam ete āhutī

juhoti yajamānam evobhayataḥ paśubhiḥ pari gṛhṇāti
kṛtayajuḥ sambhṛtasambhāra ity āhur na sambhṛtyāḥ sambhārā na yajuḥ kartavyam iti /
atho khalu sambhṛtyā eva sambhārāḥ kartavyaṃ yajur yajñasya samṛddhyai
punarniṣkṛto ratho dakṣiṇā punarutsyūtaṃ vāsaḥ punarutsṛṣṭo 'naḍvān punarādheyasya samṛddhyai
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity agnihotraṃ juhoti
yatrayatraivāsya nyaktaṃ tataḥ

evainam ava runddhe
vīrahā vā eṣa devānām yo 'gnim udvāsayate tasya varuṇa evarṇayād āgnivāruṇam ekādaśakapālam anu nir vaped yaṃ caiva hanti yaś cāsyarṇayāt tau bhāgadheyena prīṇāti nārtim ārcchati yajamānaḥ //
1.5.3 anuvāka

punarādhānamantrāḥ

bhūmir bhūmnā dyaur variṇāntarikṣam mahitvā / upasthe te devy adite 'gnim annādam annādyāyā dadhe //
āyaṃ gauḥ pṛśnir akramīd asanan mātaram punaḥ / pitaraṃ ca prayant suvaḥ //
triꣳśad dhāma vi rājati vāk pataṃgāya śiśriye / praty asya vaha dyubhiḥ //
asya prāṇād apānaty antaś carati rocanā / vyakhyan mahiṣaḥ suvaḥ //
yat tvā

kruddhaḥ parovapa manyunā yad avartyā / sukalpam agne tat tava punas tvod dīpayāmasi //
yat te manyuparoptasya pṛthivīm anu dadhvase / ādityā viśve tad devā vasavaś ca samābharan //
mano jyotir juṣatām ājyaṃ vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātu / bṛhaspatis tanutām imaṃ no viśve devā iha mādayantām //
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ sapta

ṛṣayaḥ sapta dhāma priyāṇi / sapta hotrāḥ saptadhā tvā yajanti sapta yonīr ā pṛṇasvā ghṛtena //
punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣāyuṣā / punar naḥ pāhi viśvataḥ //
saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsniyā viśvatas pari //
lekaḥ salekaḥ sulekas te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu ketaḥ saketaḥ suketas te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu vivasvāꣳ aditir devajūtis te na ādityā ājyaṃ juṣāṇā viyantu //
1.5.4 anuvāka

punarādhāna mantrāṇāṃ vyākhyānaṃ

bhūmir bhūmnā dyaur variṇety āhāśiṣaivainam ā dhatte
sarpā vai jīryanto 'manyanta sa etaṃ kasarṇīraḥ kādraveyo mantram apaśyat tato vai te jīrṇās tanūr apāghnata
sarparājñiyā ṛgbhir gārhapatyam ā dadhāti punarnavam evainam ajaraṃ kṛtvā dhatte /
atho pūtam eva pṛthivīm annādyaṃ nopānamat saitam

mantram apaśyat tato vai tām annādyam upānamat /
yat sarparājñiyā ṛgbhir gārhapatyam ādadhāty annādyasyāvaruddhyai /
atho asyām evainam pratiṣṭhitam ā dhatte
yat tvā kruddhaḥ parovapety āhāpa hnuta evāsmai tat
punas tvod dīpayāmasīty āha sam inddha evainam /
yat te manyuparoptasyety āha devatābhir eva

enaꣳ sam bharati
vi vā etasya yajñaś chidyate yo 'gnim udvāsayate bṛhaspativatyarcopa tiṣṭhate brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaiva yajñaꣳ saṃ dadhāti
vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātv ity āha saṃtatyai
viśve devā iha mādayantām ity āha saṃtatyaiva yajñaṃ devebhyo 'nu diśati
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ

ity āha saptasapta vai saptadhāgneḥ priyās tanuvas tā evāva runddhe
punar ūrjā saha rayyety abhitaḥ puroḍāśam āhutī juhoti yajamānam evorjā ca rayyā cobhayataḥ pari gṛhṇāti /
ādityā vā asmāl lokād amuṃ lokam āyan te 'muṣmim̐ loke vyatṛṣyan ta imaṃ lokam punar abhyavetyāgnim ādhāyaitān homān ajuhavus ta ārdhnuvan te suvargaṃ lokam āyan
yaḥ parācīnam punarādheyād agnim ādadhīta sa etān homāñ juhuyād yām evādityā ṛddhim ārdhnuvan tām evardhnoti
1.5.5 anuvāka

āhavanīyopasthānam

upaprayanto adhvaram mantraṃ vocemāgnaye / āre asme ca śṛṇvate //
asya pratnām anu dyutaꣳ śukraṃ duduhre ahrayaḥ / payaḥ sahasrasām ṛṣim //
agnir mūrdhā divaḥ kakut patiḥ pṛthivyā ayam / apāꣳ retāꣳsi jinvati //
ayam iha prathamo dhāyi dhātṛbhir hotā yajiṣṭho adhvareṣv īḍyaḥ / yam apnavāno bhṛgavo virurucur vaneṣu citraṃ vibhuvaṃ viśeviśe //
ubhā vām indrāgnī āhuvadhyai

ubhā rādhasaḥ saha mādayadhyai / ubhā dātārāv iṣāꣳ rayīṇām ubhā vājasya sātaye huve vām /
ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ / taṃ jānann agna ā rohāthā no vardhayā rayim /
agna āyūꣳṣi pavasa ā suvorjam iṣaṃ ca naḥ / āre bādhasva ducchunām //
agne pavasva svapā asme varcaḥ suvīryam // dadhat poṣaꣳ rayim

mayi //
agne pāvaka rociṣā mandrayā deva jihvayā / ā devān vakṣi yakṣi ca //
sa naḥ pāvaka dīdivo 'gne devāꣳ ihā vaha / upa yajñaꣳ haviś ca naḥ //
agniḥ śucivratatamaḥ śucir vipraḥ śuciḥ kaviḥ / śucī rocata āhutaḥ //
ud agne śucayas tava śukrā bhrājanta īrate / tava jyotīꣳṣy arcayaḥ //
āyurdā agne 'sy āyur me

dehi varcodā agne 'si varco me dehi tanūpā agne 'si tanuvam me pāhi /
agne yan me tanuvā ūnaṃ tan ma ā pṛṇa /
citrāvaso svasti te pāram aśīya /
indhānās tvā śataꣳ himā dyumantaḥ sam idhīmahi vayasvanto vayaskṛtaṃ yaśasvanto yaśaskṛtaꣳ suvīrāso adābhyam / agne sapatnadambhanaṃ varṣiṣṭhe adhi nāke /
saṃ tvam agne sūryasya varcasāgathāḥ sam ṛṣīṇāꣳ stutena sam priyeṇa dhāmnā /
tvam agne sūryavarcā asi sam mām āyuṣā varcasā prajayā sṛja //
1.5.6 anuvāka

agnyupasthānam

sam paśyāmi prajā aham iḍaprajaso mānavīḥ / sarvā bhavantu no gṛhe //
ambha sthāmbho vo bhakṣīya maha stha maho vo bhakṣīya saha stha saho vo bhakṣīyorja sthorjaṃ vo bhakṣīya
revatī ramadhvam asmim̐ loke 'smin goṣṭhe 'smin kṣaye 'smin yonāv ihaiva steto mā'pa gāta bahvīr me bhūyāsta

saꣳhitāsi viśvarūpīr ā morjā viśā gaupatyenā rāyas poṣeṇa
sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣyāsam mayi vo rāyaḥ śrayantām
upa tvāgne divedive doṣāvastar dhiyā vayam / namo bharanta emasi //
rājantam adhvarāṇām gopām ṛtasya dīdivim / vardhamānaꣳ sve dame //
sa naḥ piteva sūnave 'gne sūpāyano bhava / sacasvā naḥ svastaye //
agne

tvaṃ no antamaḥ / uta trātā śivo bhava varūthyaḥ / taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ / sumnāya nūnam īmahe sakhibhyaḥ / vasur agnir vasuśravāḥ / acchā nakṣi dyumattamo rayiṃ dāḥ //
ūrjā vaḥ paśyāmy ūrjā mā paśyata rāyas poṣeṇa vaḥ paśyāmi rāyas poṣeṇa mā paśyata /
iḍā stha madhukṛtaḥ syonā mā viśaterā madaḥ / sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣyāsam

mayi vo rāyaḥ śrayantām //
tat savitur vareṇyam bhargo devasya dhīmahi / dhiyo yo naḥ pracodayāt //
somānaꣳ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇas pate / kakṣīvantam ya auśijam //
kadā cana starīr asi nendra saścasi dāśuṣe / upopen nu maghavan bhūya in nu te dānaṃ devasya pṛcyate //
pari tvāgne puraṃ vayaṃ vipraꣳ sahasya dhīmahi / dhṛṣadvarṇaṃ divedive bhettāram bhaṅgurāvataḥ //
agne gṛhapate sugṛhapatir ahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaꣳ sugṛhapatir mayā tvaṃ gṛhapatinā bhūyāḥ śataꣳ himās tām āśiṣam ā śāse tantave jyotiṣmatīṃ tām āśiṣam ā śāse 'muṣmai jyotiṣmatīm //
1.5.7 anuvāka

āhavanīyopasthānamantrāṇāṃ vyākhyānam

ayajño vā eṣa yo 'sāmopaprayanto adhvaram ity āha stomam evāsmai yunakty upety āha prajā vai paśava upemaṃ lokam prajām eva paśūn imaṃ lokam upaiti /
asya pratnām anu dyutam ity āha suvargo vai lokaḥ pratnaḥ suvargam eva lokaꣳ samārohati /
agnir mūrdhā divaḥ kakud ity āha mūrdhānam

evainaꣳ samānānāṃ karoty atho devalokād eva manuṣyaloke prati tiṣṭhati /
ayam iha prathamo dhāyi dhātṛbhir ity āha mukhyam evainaṃ karoti /
ubhā vām indrāgnī āhuvadhyā ity āhaujo balam evāva runddhe /
ayaṃ te yonir ṛtviya ity āha paśavo vai rayiḥ paśūn evāva runddhe
ṣaḍbhir upa tiṣṭhate ṣaḍ vai

ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati
ṣaḍbhir uttarābhir upa tiṣṭhate dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati
yathā vai puruṣo 'śvo gaur jīryaty evam agnir āhito jīryati saṃvatsarasya parastād āgnipāvamānībhir upa tiṣṭhate punarnavam evainam ajaraṃ karoty atho punāty eva /
upa tiṣṭhate yoga evāsyaiṣa upa tiṣṭhate

dama evāsyaiṣa upa tiṣṭhate yācñaivāsyaiṣopa tiṣṭhate yathā pāpīyāñ chreyasa āhṛtya namasyati tādṛg eva tat /
āyurdā agne 'sy āyur me dehīty āhāyurdā hy eṣa
varcodā agne 'si varco me dehīty āha varcodā hy eṣa
tanūpā agne 'si tanuvam me pāhīty āha

tanūpā hy eṣaḥ /
agne yan me tanuvā ūnaṃ tan ma ā pṛṇety āha yan me prajāyai paśūnāmūnaṃ tan ma ā pūrayeti vāvaitad āha
citrāvaso svasti te pāram aśīyety āha rātrir vai citrāvasur avyuṣṭyai vā etasyai purā brāhmaṇā abhaiṣur vyuṣṭim evāva runddhe /
indhānās tvā śatam

himā ity āha śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati /
eṣā vai sūrmī karṇakāvaty etayā ha sma vai devā asurāṇāꣳ śatatarhāꣳs tṛꣳhanti yad etayā samidham ādadhāti vajram evaitac chataghnīṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati stṛtyā acchambaṭkāram /
saṃ tvam agne sūryasya varcasāgathā ity āhaitat tvam asīdam aham bhūyāsam iti vāvaitad āha
tvam agne sūryavarcā asīty āhāśiṣam evaitām ā śāste //
1.5.8 anuvāka 8 graha paśvādi upasthānamantrāṇāṃ vyākhyānam

sam paśyāmi prajā aham
ity āha yāvanta eva grāmyāḥ paśavas tān evāva runddhe /
ambha sthāmbho vo bhakṣīya /
ity āhāmbho hy etāḥ /
maha stha maho vo bhakṣīya /
ity āha maho hy etāḥ
ssaha stha saho vo bhakṣīya /
ity āha saho hy etā /
ūrja sthorjaṃ vo bhakṣīya /
iti

āhorjo hy etāḥ /
revatī ramadhvam
ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evātman ramayate /
ihaiva steto māpa gāta /
ity āha dhruvā evainā anapagāḥ kurute /
iṣṭakacid vā anyo 'gniḥ paśucid anyaḥ saꣳhitāsi viśvarūpīḥ /
iti vatsam abhi mṛśaty upaivainaṃ dhatte paśucitam enaṃ kurute
pra

vā eṣo 'smāl lokāc cyavate ya āhavanīyam upatiṣṭhate gārhapatyam upa tiṣṭhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati /
atho gārhapatyāyaiva ni hnute
gāyatrībhir upa tiṣṭhate tejo vai gāyatrī teja evātman dhatte /
atho yad etaṃ tṛcam anvāha saṃtatyai
gārhapatyaṃ vā anu dvipādo vīrāḥ pra jāyante
ya evaṃ vidvān dvipadābhir gārhapatyam upatiṣṭhate

āsya vīro jāyate /
ūrjā vaḥ paśyāmy ūrjā mā paśyata /
ity āhāśiṣam evaitām ā śāste
tat savitur vareṇyam
ity āha prasūtyai
somānaꣳ svaraṇam
ity āha somapītham evāva runddhe
kṛṇuhi brahmaṇas pate /
ity āha prasūtyai
somānaꣳ svaraṇam
ity āha somapītham evāva runddhe
kṛṇuhi brahmaṇas pate /
ity āha brahmavarcasam evāva runddhe
kadā cana starīr asi /
ity āha na starīꣳ rātriṃ vasati

ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate
pari tvāgne puraṃ vayam
ity āha paridhim evaitam pari dadhāty askandāya /
agne gṛhapate /
ity āha yathāyajur evaitat /
śataꣳ himāḥ /
ity āha
śataṃ tvā hemantān indhiṣīya /
ity vāvaitad āha
putrasya nāma gṛhṇāty annādam evainaṃ karoti tām āśiṣam ā śāse tantave jyotiṣmatīm
iti brūyād yasya putro 'jātaḥ syāt tejasvy evāsya brahmavarcasī putro jāyate
tām āśiṣam ā śāse 'muṣmai jyotiṣmatīm
iti brūyād yasya putro jātaḥ syāt
teja evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti //
1.5.9 anuvāka

agnyupasthānasya agnihotrāṅgatā

agnihotraṃ juhoti
yad eva kiṃ ca yajamānasya svaṃ tasyaiva tat /
retaḥ siñcati prajanane prajananaꣳ hi vā agniḥ/
athauṣadhīr antagatā dahati tās tato bhūyasīḥ pra jāyante
yat sāyaṃ juhoti reta eva tat siñcati
praiva prātastanena janayati tat /
retaḥ siktaṃ na tvaṣṭrā'vikṛtam pra jāyate yāvaccho vai retasaḥ siktasya

tvaṣṭā rūpāṇi vikaroti tāvaccho vai tat pra jāyata eṣa vai daivyas tvaṣṭā yo yajate bahvībhir upa tiṣṭhate retasa eva siktasya bahuśo rūpāṇi vi karoti
sa paraiva jāyate śvaḥśvo bhūyān bhavati ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate /
ahar devānām āsīd rātrir asurāṇāṃ te 'surā yad devānāṃ vittaṃ vedyam āsīt tena saha

rātrim prāviśan
te devā hīnā amanyanta
te 'paśyan /
āgneyī rātrir āgneyāḥ paśava imam evāgniꣳ stavāma sa na stutaḥ paśūn punar dāsyatīti
te 'gnim astuvant sa ebhya stuto rātriyā adhy ahar abhi paśūn nir ārjat te devāḥ paśūn vittvā kāmāꣳ akurvata
ya evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate paśumān bhavati

ādityo vā asmāl lokād amuṃ lokam ait
so 'muṃ lokaṃ gatvā punar imaṃ lokam abhyadhyāyat sa imaṃ lokam āgatya mṛtyor abibhen mṛtyusaṃyuta iva hy ayaṃ lokaḥ
so 'manyata /
imam evāgniꣳ stavāni sa mā stutaḥ suvargaṃ lokaṃ gamayiṣyatīti
so 'gnim astaut sa enaꣳ stutaḥ suvargaṃ lokam agamayat /
yaḥ

evaṃ vidvān agnim upatiṣṭhate suvargam eva lokam eti sarvam āyur eti /
abhi vā eṣo 'gnī ā rohati ya enāv upatiṣṭhate yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti
naktam upa tiṣṭhate na prātaḥ saꣳ hi naktaṃ vratāni sṛjyante saha śreyāꣳś ca pāpīyāꣳś cāsāte jyotir vā agnis tamo rātrir yat

naktam upatiṣṭhate jyotiṣaiva tamas tarati /
upastheyo 'gnī३r nopastheyā३ ity āhur manuṣyāya it nu vai yo 'harahar āhṛtyāthainaṃ yācati sa in nvai tam upārcchati /
atha ko devān aharahar yāciṣyati /
iti tasmān nopastheyaḥ /
atho khalv āhur āśiṣe vai kaṃ yajamāno yajate /
ity eṣā khalu vai

āhitāgner āśīr yad agnim upatiṣṭhate tasmād upastheyaḥ
prajāpatiḥ paśūn asṛjata te sṛṣṭā ahorātre prāviśan
tāñ chandobhir anv avindad yac chandobhir upatiṣṭhate svam eva tad anv icchati
na tatra jāmy asti /
ity āhur yo 'harahar upatiṣṭhata iti
yo vā agnim pratyaṅṅ upatiṣṭhate praty enam oṣati yaḥ parāṅ viṣvaṅ prajayā paśubhir eti
kavātiryaṅṅ ivopa tiṣṭheta nainam pratyoṣati na viṣvaṅ prajayā paśubhir eti //
1.5.10 anuvāka

pravatsyato yajamānasya agnyupasthānamantrāḥ darśapūrṇamāsāṅga mantrāśca

mama nāma prathamaṃ jātavedaḥ pitā mātā ca dadhatur yad agre / tat tvam bibhṛhi punar ā mad aitos tavāhaṃ nāma bibharāṇy agne //
mama nāma tava ca jātavedo vāsasī iva vivasānau ye carāvaḥ / āyuṣe tvaṃ jīvase vayaṃ yathāyathaṃ vi pari dadhāvahai punas te //
namo 'gnaye 'pratividdhāya namo 'nādhṛṣṭāya namaḥ samrāje / aṣāḍho

agnir bṛhadvayā viśvajit sahantyaḥ śreṣṭho gandharvaḥ //
tvatpitāro agne devās tvāmāhutayas tvadvivācanāḥ / sam mām āyuṣā saṃ gaupatyena suhite mā dhāḥ //
ayam agniḥ śreṣṭhatamo 'yam bhagavattamo 'yaꣳ sahasrasātamaḥ / asmā astu suvīryam //
mano jyotir juṣatām ājyaṃ vicchinnaṃ yajñaꣳ sam imaṃ dadhātu / yā iṣṭā uṣaso nimrucaś ca tāḥ saṃ dadhāmi haviṣā ghṛtena //
payasvatīr oṣadhayaḥ

payasvad vīrudhām payaḥ / apām payaso yat payas tena mām indra saꣳ sṛja //
agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tac chakeyaṃ tan me rādhyatām /
agniꣳ hotāram iha taꣳ huve devān yajñiyān iha yān havāmahe // ā yantu devāḥ sumanasyamānā viyantu devā haviṣo me asya
kas tvā yunakti sa tvā yunaktu
yāni gharme kapālāny upacinvanti

vedhasaḥ / pūṣṇas tāny api vrata indravāyū vi muñcatām //
abhinno gharmo jīradānur yata āttas tad agan punaḥ / idhmo vediḥ paridhayaś ca sarve yajñasyāyur anu saṃ caranti //
trayastriꣳśat tantavo ye vitatnire ya imaṃ yajñaꣳ svadhayā dadante teṣāṃ chinnam praty etad dadhāmi svāhā gharmo devāꣳ apy etu //
1.5.11 anuvāka

kāmyeṣṭiyājyāpuronuvākyāḥ

vaiśvānaro na ūtyā pra yātu parāvataḥ / agnir ukthena vāhasā //
ṛtāvānaṃ vaiśvānaram ṛtasya jyotiṣas patim / ajasraṃ gharmam īmahe //
vaiśvānarasya daꣳsanābhyo bṛhad ariṇād ekaḥ svapasyayā kaviḥ / ubhā pitarā mahayann ajāyatāgnir dyāvāpṛthivī bhūriretasā //
pṛṣṭo divi pṛṣṭo agniḥ pṛthivyām pṛṣṭo viśvā oṣadhīr ā viveśa / vaiśvānaraḥ sahasā pṛṣṭo agniḥ sa no divā saḥ

riṣaḥ pātu naktam /
jāto yad agne bhuvanā vyakhyaḥ paśuṃ na gopā iryaḥ parijmā / vaiśvānara brahmaṇe vinda gātuṃ yūyam pāta svastibhiḥ sadā naḥ //
tvam agne śociṣā śośucāna ā rodasī apṛṇā jāyamānaḥ / tvam devāꣳ abhiśaster amuñco vaiśvānara jātavedo mahitvā //
asmākam agne maghavatsu dhārayānāmi kṣatram ajaraꣳ suvīryam / vayaṃ jayema śatinaꣳ sahasriṇaṃ vaiśvānara

vājam agne tavo 'tibhiḥ //
vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hikam bhuvanānām abhiśrīḥ / ito jāto viśvam idaṃ vi caṣṭe vaiśvānaro yatate sūryeṇa //
ava te heḍo varuṇa namobhir ava yajñebhir īmahe havirbhiḥ / kṣayann asmabhyam asura praceto rājann enāꣳsi śiśrathaḥ kṛtāni //
ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamaṃ vi madhyamaꣳ śrathāya / athā vayam āditya

vrate tavānāgaso aditaye syāma //
dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇor aśvasya vājinaḥ / surabhi no mukhā karat pra ṇa āyūꣳṣi tāriṣat //
ā dadhikrāḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ sūrya iva jyotiṣāpas tatāna / sahasrasāḥ śatasā vājy arvā pṛṇaktu vadhvā sam imā vacāꣳsi //
agnir mūrdhā bhuvaḥ /
maruto yad dha vo divaḥ sumnāyanto havāmahe / ā tū naḥ

upa gantana //
yā vaḥ śarma śaśamānāya santi tridhātūni dāśuṣe yacchatādhi / asmabhyaṃ tāni maruto vi yanta rayiṃ no dhatta vṛṣaṇaḥ suvīram
aditir na uruṣyatv aditiḥ śarma yacchatu / aditiḥ pātv aꣳhasaḥ //
mahīmū ṣu mātaraꣳ suvratānām ṛtasya patnīm avase huvema / tuvikṣatrām ajarantīm urūcīꣳ suśarmāṇam aditiꣳ supraṇītim //
sutrāmāṇam pṛthivīṃ dyām anehasaꣳ suśarmāṇam aditiꣳ supraṇītim / daivīṃ nāvaꣳ svaritrām anāgasam asravantīm ā ruhemā svastaye //
imāꣳ su nāvam āruhaꣳ śatāritrāꣳ śatasphyām / acchidrām pārayiṣṇum //