તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 1.5

1.5 પ્રપાઠક: 5 પુનરાધેયમ્ અગ્ન્યુપસ્થાનમ્ ચ॥
1.5.1 અનુવાક 1 પુનરાધાનવિધાનમ્
1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા વિજયમ્ ઉપયન્તો ઽગ્નૌ વામં વસુ સં ન્ય્ અદધત । ઇદમ્ ઉ નો ભવિષ્યતિ યદિ નો જેષ્યન્તીતિ તદ્ અગ્નિર્ ન્ય્ અકામયત તેનાપાક્રામત્ તદ્ દેવા વિજિત્યાવરુરુત્સમાના અન્વ્ આયન્ તદ્ અસ્ય સહસાદિત્સન્ત સો ઽરોદીદ્ યદ્ અરોદીત્ તદ્ રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમ્ । યદ્ અશ્ર્વ્ અશીયત તત્
2 રજતꣳ હિરણ્યમ્ અભવત્ તસ્માદ્ રજતꣳ હિરણ્યમ્ અદક્ષિણ્યમ્ અશ્રુજꣳ હિ યો બર્હિષિ દદાતિ પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહે રુદન્તિ તસ્માદ્ બર્હિષિ ન દેયમ્ । સો ઽગ્નિર્ અબ્રવીદ્ ભાગ્ય્ અસાન્ય્ અથ વ ઇદમ્ ઇતિ પુનરાધેયં તે કેવલમ્ ઇત્ય્ અબ્રુવન્ન્ ઋધ્નવત્ ખલુ સ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યો મદ્દેવત્યમ્ અગ્નિમ્ આદધાતા ઇતિ તમ્ પૂષાધત્ત તેન
3 પૂષાર્ધ્નોત્ તસ્માત્ પૌષ્ણાઃ પશવ ઉચ્યન્તે તમ્ ત્વષ્ટાઽઽધત્ત તેન ત્વષ્ટાઽઽર્ધ્નોત્ તસ્માત્ ત્વાષ્ટ્રાઃ પશવ ઉચ્યન્તે તમ્ મનુર્ આધત્ત તેન મનુર્ આર્ધ્નોત્ તસ્માન્ માનવ્યઃ પ્રજા ઉચ્યન્તે તમ્ ધાતાઽઽધત્ત તેન ધાતાઽઽર્ધ્નોત્ સંવત્સરો વૈ ધાતા તસ્માત્ સંવત્સરમ્ પ્રજાઃ પશવોનુ પ્ર જાયન્તે । ય એવમ્ પુનરાધેયસ્યર્દ્ધિં વેદ
4 ઋધ્નોત્ય્ એવ યો ઽસ્યૈવં બન્ધુતાં વેદ બન્ધુમાન્ ભવતિ । ભાગધેયં વા અગ્નિર્ આહિત ઇચ્છમાનઃ પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્યોપ દોદ્રાવ । ઉદ્વાસ્ય પુનર્ આ દધીત ભાગધેયેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયત્ય્ અથો શાન્તિર્ એવાસ્યૈષા પુનર્વસ્વોર્ આ દધીતૈતદ્ વૈ પુનરાધેયસ્ય નક્ષત્રં યત્ પુનર્વસૂ સ્વાયામ્ એવૈનં દેવતાયામ્ આધાય બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ દર્ભૈર્ આ દધાત્ય્ અયાતયામત્વાય દર્ભૈર્ આ દધાત્ય્ અદ્ભ્ય એવૈનમ્ ઓષધીભ્યો ઽવરુધ્યાઽઽધત્તે પઞ્ચકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ પઞ્ચ વા ઋતવ ઋતુભ્ય એવૈનમ્ અવરુધ્યાઽઽધત્તે ॥
1.5.2 અનુવાક 2 યાજ્યાદિવિધાનમ્
1 પરા વા એષ યજ્ઞમ્ પશૂન્ વપતિ યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે । પઞ્ચકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યજ્ઞમ્ એવ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે । વીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે ન વા એતસ્ય બ્રાહ્મણા ઋતાયવઃ પુરાન્નમ્ અક્ષન્ । પઙ્ક્ત્યો યાજ્યાનુવાક્યા ભવન્તિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તઃ પુરુષો દેવાન્ એવ વીરં નિરવદાયાગ્નિમ્ પુનર્ આ
2 ધત્તે શતાક્ષરા ભવન્તિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ યદ્ વા અગ્નિર્ આહિતો નર્ધ્યતે જ્યાયો ભાગધેયં નિકામયમાનો યદ્ આગ્નેયꣳ સર્વમ્ ભવતિ સૈવાસ્યર્દ્ધિઃ સં વા એતસ્ય ગૃહે વાક્ સૃજ્યતે યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે સ વાચꣳ સꣳસૃષ્ટાં યજમાન ઈશ્વરો ઽનુ પરાભવિતોર્ વિભક્તયો ભવન્તિ વાચો વિધૃત્યૈ યજમાનસ્યાપરાભાવાય ॥
3 વિભક્તિં કરોતિ બ્રહ્મૈવ તદ્ અકર્ । ઉપાꣳશુ યજતિ યથા વામં વસુ વિવિદાનો ગૂહતિ તાદૃગ્ એવતદ્ અગ્નિમ્ પ્રતિ સ્વિષ્ટકૃતં નિર્ આહ યથા વામં વસુ વિવિદાનઃ પ્રકાશં જિગમિષતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । વિભક્તિમ્ ઉક્ત્વા પ્રયાજેન વષટ્ કરોત્ય્ આયતનાદ્ એવ નૈતિ યજમાનો વૈ પુરોડાશઃ પશવ એતે આહુતી યદ્ અભિતઃ પુરોડાશમ્ એતે આહુતી ॥
4 જુહોતિ યજમાનમ્ એવોભયતઃ પશુભિઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ કૃતયજુઃ સમ્ભૃતસમ્ભાર ઇત્ય્ આહુર્ ન સમ્ભૃત્યાઃ સમ્ભારા ન યજુઃ કર્તવ્યમ્ ઇતિ । અથો ખલુ સમ્ભૃત્યા એવ સમ્ભારાઃ કર્તવ્યં યજુર્ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ પુનર્નિષ્કૃતો રથો દક્ષિણા પુનરુત્સ્યૂતં વાસઃ પુનરુત્સૃષ્ટો ઽનડ્વાન્ પુનરાધેયસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા ઇત્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યત્રયત્રૈવાસ્ય ન્યક્તં તતઃ
5 એવૈનમ્ અવ રુન્દ્ધે વીરહા વા એષ દેવાનામ્ યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે તસ્ય વરુણ એવર્ણયાદ્ આગ્નિવારુણમ્ એકાદશકપાલમ્ અનુ નિર્ વપેદ્ યં ચૈવ હન્તિ યશ્ ચાસ્યર્ણયાત્ તૌ ભાગધેયેન પ્રીણાતિ નાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ યજમાનઃ ॥
1.5.3 અનુવાક 3 પુનરાધાનમન્ત્રાઃ
1 ભૂમિર્ ભૂમ્ના દ્યૌર્ વરિણાન્તરિક્ષમ્ મહિત્વા । ઉપસ્થે તે દેવ્ય્ અદિતે ઽગ્નિમ્ અન્નાદમ્ અન્નાદ્યાયા દધે ॥ આયં ગૌઃ પૃશ્નિર્ અક્રમીદ્ અસનન્ માતરમ્ પુનઃ । પિતરં ચ પ્રયન્ત્ સુવઃ ॥ ત્રિꣳશદ્ ધામ વિ રાજતિ વાક્ પતંગાય શિશ્રિયે । પ્રત્ય્ અસ્ય વહ દ્યુભિઃ ॥ અસ્ય પ્રાણાદ્ અપાનત્ય્ અન્તશ્ ચરતિ રોચના । વ્યખ્યન્ મહિષઃ સુવઃ ॥ યત્ ત્વા
2 ક્રુદ્ધઃ પરોવપ મન્યુના યદ્ અવર્ત્યા । સુકલ્પમ્ અગ્ને તત્ તવ પુનસ્ ત્વોદ્ દીપયામસિ ॥ યત્ તે મન્યુપરોપ્તસ્ય પૃથિવીમ્ અનુ દધ્વસે । આદિત્યા વિશ્વે તદ્ દેવા વસવશ્ ચ સમાભરન્ ॥ મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં નો વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ॥ સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ સપ્ત
3 ઋષયઃ સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ । સપ્ત હોત્રાઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તિ સપ્ત યોનીર્ આ પૃણસ્વા ઘૃતેન ॥ પુનર્ ઊર્જા નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥ લેકઃ સલેકઃ સુલેકસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ કેતઃ સકેતઃ સુકેતસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ વિવસ્વાꣳ અદિતિર્ દેવજૂતિસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ ॥
1.5.4 અનુવાક 4 પુનરાધાન મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં
1 ભૂમિર્ ભૂમ્ના દ્યૌર્ વરિણેત્ય્ આહાશિષૈવૈનમ્ આ ધત્તે સર્પા વૈ જીર્યન્તો ઽમન્યન્ત સ એતં કસર્ણીરઃ કાદ્રવેયો મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ તતો વૈ તે જીર્ણાસ્ તનૂર્ અપાઘ્નત સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિર્ ગાર્હપત્યમ્ આ દધાતિ પુનર્નવમ્ એવૈનમ્ અજરં કૃત્વા ધત્તે । અથો પૂતમ્ એવ પૃથિવીમ્ અન્નાદ્યં નોપાનમત્ સૈતમ્
2 મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ તતો વૈ તામ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપાનમત્ । યત્ સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિર્ ગાર્હપત્યમ્ આદધાત્ય્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । અથો અસ્યામ્ એવૈનમ્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ આ ધત્તે યત્ ત્વા ક્રુદ્ધઃ પરોવપેત્ય્ આહાપ હ્નુત એવાસ્મૈ તત્ પુનસ્ ત્વોદ્ દીપયામસીત્ય્ આહ સમ્ ઇન્દ્ધ એવૈનમ્ । યત્ તે મન્યુપરોપ્તસ્યેત્ય્ આહ દેવતાભિર્ એવ
3 એનꣳ સમ્ ભરતિ વિ વા એતસ્ય યજ્ઞશ્ છિદ્યતે યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે બૃહસ્પતિવત્યર્ચોપ તિષ્ઠતે બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણૈવ યજ્ઞꣳ સં દધાતિ વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈ વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈવ યજ્ઞં દેવેભ્યો ઽનુ દિશતિ સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ ॥
4 ઇત્ય્ આહ સપ્તસપ્ત વૈ સપ્તધાગ્નેઃ પ્રિયાસ્ તનુવસ્ તા એવાવ રુન્દ્ધે પુનર્ ઊર્જા સહ રય્યેત્ય્ અભિતઃ પુરોડાશમ્ આહુતી જુહોતિ યજમાનમ્ એવોર્જા ચ રય્યા ચોભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ । આદિત્યા વા અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ આયન્ તે ઽમુષ્મિઁ લોકે વ્યતૃષ્યન્ ત ઇમં લોકમ્ પુનર્ અભ્યવેત્યાગ્નિમ્ આધાયૈતાન્ હોમાન્ અજુહવુસ્ ત આર્ધ્નુવન્ તે સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યઃ પરાચીનમ્ પુનરાધેયાદ્ અગ્નિમ્ આદધીત સ એતાન્ હોમાઞ્ જુહુયાદ્ યામ્ એવાદિત્યા ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નુવન્ તામ્ એવર્ધ્નોતિ
1.5.5 અનુવાક 5 આહવનીયોપસ્થાનમ્
1 ઉપપ્રયન્તો અધ્વરમ્ મન્ત્રં વોચેમાગ્નયે । આરે અસ્મે ચ શૃણ્વતે (ઋ. ૧.૭૪.૧)॥ અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતꣳ શુક્રં દુદુહ્રે અહ્રયઃ । પયઃ સહસ્રસામ્ ઋષિમ્ (ઋ. ૯.૫૪.૧)॥ અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ પતિઃ પૃથિવ્યા અયમ્ । અપાꣳ રેતાꣳસિ જિન્વતિ (ઋ. ૮.૪૪.૧૬) ॥ અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વ્ ઈડ્યઃ । યમ્ અપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્ વનેષુ ચિત્રં વિભુવં વિશેવિશે (ઋ. ૪.૭.૧)॥ ઉભા વામ્ ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યૈ ॥
2 ઉભા રાધસઃ સહ માદયધ્યૈ । ઉભા દાતારાવ્ ઇષાꣳ રયીણામ્ ઉભા વાજસ્ય સાતયે હુવે વામ્ (ઋ. ૬.૬૦.૧૩) ।

અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । તં જાનન્ન્ અગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ (ઋ. ૩.૨૯.૧૦)। અગ્ન આયૂꣳષિ પવસ આ સુવોર્જમ્ ઇષં ચ નઃ । આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્ (ઋ. ૯.૬૬.૧૯) ॥ અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્ ॥ દધત્ પોષꣳ રયિમ્
3 મયિ (ઋ. ૯.૬૬.૨૧)॥ અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા । આ દેવાન્ વક્ષિ યક્ષિ ચ (ઋ. ૫.૨૬.૧)॥ સ નઃ પાવક દીદિવો ઽગ્ને દેવાꣳ ઇહા વહ । ઉપ યજ્ઞꣳ હવિશ્ ચ નઃ (ઋ. ૧.૧૨.૧૦) ॥ અગ્નિઃ શુચિવ્રતતમઃ શુચિર્ વિપ્રઃ શુચિઃ કવિઃ । શુચી રોચત આહુતઃ (ઋ. ૮.૪૪.૨૧) ॥ ઉદ્ અગ્ને શુચયસ્ તવ શુક્રા ભ્રાજન્ત ઈરતે । તવ જ્યોતીꣳષ્ય્ અર્ચયઃ (ઋ. ૮.૪૪.૧૭ ) ॥ આયુર્દા અગ્ને ઽસ્ય્ આયુર્ મે ॥
4 દેહિ વર્ચોદા અગ્ને ઽસિ વર્ચો મે દેહિ તનૂપા અગ્ને ઽસિ તનુવમ્ મે પાહિ । અગ્ને યન્ મે તનુવા ઊનં તન્ મ આ પૃણ । ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીય । ઇન્ધાનાસ્ ત્વા શતꣳ હિમા દ્યુમન્તઃ સમ્ ઇધીમહિ વયસ્વન્તો વયસ્કૃતં યશસ્વન્તો યશસ્કૃતꣳ સુવીરાસો અદાભ્યમ્ । અગ્ને સપત્નદમ્ભનં વર્ષિષ્ઠે અધિ નાકે । સં ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યસ્ય વર્ચસાગથાઃ સમ્ ઋષીણાꣳ સ્તુતેન સમ્ પ્રિયેણ ધામ્ના । ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યવર્ચા અસિ સમ્ મામ્ આયુષા વર્ચસા પ્રજયા સૃજ ॥
1.5.6 અનુવાક 6 અગ્ન્યુપસ્થાનમ્
1 સમ્ પશ્યામિ પ્રજા અહમ્ ઇડપ્રજસો માનવીઃ । સર્વા ભવન્તુ નો ગૃહે ॥ અમ્ભ સ્થામ્ભો વો ભક્ષીય મહ સ્થ મહો વો ભક્ષીય સહ સ્થ સહો વો ભક્ષીયોર્જ સ્થોર્જં વો ભક્ષીય રેવતી રમધ્વમ્ અસ્મિઁ લોકે ઽસ્મિન્ ગોષ્ઠે ઽસ્મિન્ ક્ષયે ઽસ્મિન્ યોનાવ્ ઇહૈવ સ્તેતો માઽપ ગાત બહ્વીર્ મે ભૂયાસ્ત ॥
2 સꣳહિતાસિ વિશ્વરૂપીર્ આ મોર્જા વિશા ગૌપત્યેના રાયસ્ પોષેણ સહસ્રપોષં વઃ પુષ્યાસમ્ મયિ વો રાયઃ શ્રયન્તામ્ ઉપ ત્વાગ્ને દિવેદિવે દોષાવસ્તર્ ધિયા વયમ્ । નમો ભરન્ત એમસિ ॥ રાજન્તમ્ અધ્વરાણામ્ ગોપામ્ ઋતસ્ય દીદિવિમ્ । વર્ધમાનꣳ સ્વે દમે ॥ સ નઃ પિતેવ સૂનવે ઽગ્ને સૂપાયનો ભવ । સચસ્વા નઃ સ્વસ્તયે ॥ અગ્ને
3 ત્વં નો અન્તમઃ । ઉત ત્રાતા શિવો ભવ વરૂથ્યઃ । તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ । સુમ્નાય નૂનમ્ ઈમહે સખિભ્યઃ । વસુર્ અગ્નિર્ વસુશ્રવાઃ । અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમો રયિં દાઃ ॥
ઊર્જા વઃ પશ્યામ્ય્ ઊર્જા મા પશ્યત રાયસ્ પોષેણ વઃ પશ્યામિ રાયસ્ પોષેણ મા પશ્યત ।
ઇડા સ્થ મધુકૃતઃ સ્યોના મા વિશતેરા મદઃ । સહસ્રપોષં વઃ પુષ્યાસમ્ ॥
4 મયિ વો રાયઃ શ્રયન્તામ્ ॥ તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥ સોમાનꣳ સ્વરણં કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે । કક્ષીવન્તમ્ ય ઔશિજમ્ ॥ કદા ચન સ્તરીર્ અસિ નેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષે । ઉપોપેન્ નુ મઘવન્ ભૂય ઇન્ નુ તે દાનં દેવસ્ય પૃચ્યતે ॥ પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયં વિપ્રꣳ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવેદિવે ભેત્તારમ્ ભઙ્ગુરાવતઃ ॥ અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિર્ અહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસꣳ સુગૃહપતિર્ મયા ત્વં ગૃહપતિના ભૂયાઃ શતꣳ હિમાસ્ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીં તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ॥
1.5.7 અનુવાક 7 આહવનીયોપસ્થાનમન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્
1 અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામોપપ્રયન્તો અધ્વરમ્ ઇત્ય્ આહ સ્તોમમ્ એવાસ્મૈ યુનક્ત્ય્ ઉપેત્ય્ આહ પ્રજા વૈ પશવ ઉપેમં લોકમ્ પ્રજામ્ એવ પશૂન્ ઇમં લોકમ્ ઉપૈતિ । અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતમ્ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગો વૈ લોકઃ પ્રત્નઃ સુવર્ગમ્ એવ લોકꣳ સમારોહતિ । અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુદ્ ઇત્ય્ આહ મૂર્ધાનમ્
2 એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોત્ય્ અથો દેવલોકાદ્ એવ મનુષ્યલોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ ઇત્ય્ આહ મુખ્યમ્ એવૈનં કરોતિ । ઉભા વામ્ ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા ઇત્ય્ આહૌજો બલમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અયં તે યોનિર્ ઋત્વિય ઇત્ય્ આહ પશવો વૈ રયિઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ષડ્ભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે ષડ્ વૈ
3 ઋતવ ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ ષડ્ભિર્ ઉત્તરાભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ યથા વૈ પુરુષો ઽશ્વો ગૌર્ જીર્યત્ય્ એવમ્ અગ્નિર્ આહિતો જીર્યતિ સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ આગ્નિપાવમાનીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે પુનર્નવમ્ એવૈનમ્ અજરં કરોત્ય્ અથો પુનાત્ય્ એવ । ઉપ તિષ્ઠતે યોગ એવાસ્યૈષ ઉપ તિષ્ઠતે ॥
4 દમ એવાસ્યૈષ ઉપ તિષ્ઠતે યાચ્ઞૈવાસ્યૈષોપ તિષ્ઠતે યથા પાપીયાઞ્ છ્રેયસ આહૃત્ય નમસ્યતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । આયુર્દા અગ્ને ઽસ્ય્ આયુર્ મે દેહીત્ય્ આહાયુર્દા હ્ય્ એષ વર્ચોદા અગ્ને ઽસિ વર્ચો મે દેહીત્ય્ આહ વર્ચોદા હ્ય્ એષ તનૂપા અગ્ને ઽસિ તનુવમ્ મે પાહીત્ય્ આહ ॥
5 તનૂપા હ્ય્ એષઃ । અગ્ને યન્ મે તનુવા ઊનં તન્ મ આ પૃણેત્ય્ આહ યન્ મે પ્રજાયૈ પશૂનામૂનં તન્ મ આ પૂરયેતિ વાવૈતદ્ આહ ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીયેત્ય્ આહ રાત્રિર્ વૈ ચિત્રાવસુર્ અવ્યુષ્ટ્યૈ વા એતસ્યૈ પુરા બ્રાહ્મણા અભૈષુર્ વ્યુષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । ઇન્ધાનાસ્ ત્વા શતમ્
6 હિમા ઇત્ય્ આહ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । એષા વૈ સૂર્મી કર્ણકાવત્ય્ એતયા હ સ્મ વૈ દેવા અસુરાણાꣳ શતતર્હાꣳસ્ તૃꣳહન્તિ યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાતિ વજ્રમ્ એવૈતચ્ છતઘ્નીં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યા અચ્છમ્બટ્કારમ્ । સં ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યસ્ય વર્ચસાગથા ઇત્ય્ આહૈતત્ ત્વમ્ અસીદમ્ અહમ્ ભૂયાસમ્ ઇતિ વાવૈતદ્ આહ ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યવર્ચા અસીત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
1.5.8 અનુવાક 8 ગ્રહ પશ્વાદિ ઉપસ્થાનમન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્
1 સમ્ પશ્યામિ પ્રજા અહમ્ ઇત્ય્ આહ યાવન્ત એવ ગ્રામ્યાઃ પશવસ્ તાન્ એવાવ રુન્દ્ધે । અમ્ભ સ્થામ્ભો વો ભક્ષીય । ઇત્ય્ આહામ્ભો હ્ય્ એતાઃ । મહ સ્થ મહો વો ભક્ષીય । ઇત્ય્ આહ મહો હ્ય્ એતાઃ સ્સહ સ્થ સહો વો ભક્ષીય । ઇત્ય્ આહ સહો હ્ય્ એતા । ઊર્જ સ્થોર્જં વો ભક્ષીય । ઇતિ
2 આહોર્જો હ્ય્ એતાઃ । રેવતી રમધ્વમ્ ઇત્ય્ આહ પશવો વૈ રેવતીઃ પશૂન્ એવાત્મન્ રમયતે । ઇહૈવ સ્તેતો માપ ગાત । ઇત્ય્ આહ ધ્રુવા એવૈના અનપગાઃ કુરુતે । ઇષ્ટકચિદ્ વા અન્યો ઽગ્નિઃ પશુચિદ્ અન્યઃ સꣳહિતાસિ વિશ્વરૂપીઃ । ઇતિ વત્સમ્ અભિ મૃશત્ય્ ઉપૈવૈનં ધત્તે પશુચિતમ્ એનં કુરુતે પ્ર
3 વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે ય આહવનીયમ્ ઉપતિષ્ઠતે ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠતે ઽસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । અથો ગાર્હપત્યાયૈવ નિ હ્નુતે ગાયત્રીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે તેજો વૈ ગાયત્રી તેજ એવાત્મન્ ધત્તે । અથો યદ્ એતં તૃચમ્ અન્વાહ સંતત્યૈ ગાર્હપત્યં વા અનુ દ્વિપાદો વીરાઃ પ્ર જાયન્તે ય એવં વિદ્વાન્ દ્વિપદાભિર્ ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે
4 આસ્ય વીરો જાયતે । ઊર્જા વઃ પશ્યામ્ય્ ઊર્જા મા પશ્યત । ઇત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ સોમાનꣳ સ્વરણમ્ ઇત્ય્ આહ સોમપીથમ્ એવાવ રુન્દ્ધે કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે । ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ સોમાનꣳ સ્વરણમ્ ઇત્ય્ આહ સોમપીથમ્ એવાવ રુન્દ્ધે કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે । ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવાવ રુન્દ્ધે કદા ચન સ્તરીર્ અસિ । ઇત્ય્ આહ ન સ્તરીꣳ રાત્રિં વસતિ ॥

5 ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમ્ ઇત્ય્ આહ પરિધિમ્ એવૈતમ્ પરિ દધાત્ય્ અસ્કન્દાય । અગ્ને ગૃહપતે । ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । શતꣳ હિમાઃ । ઇત્ય્ આહ શતં ત્વા હેમન્તાન્ ઇન્ધિષીય । ઇત્ય્ વાવૈતદ્ આહ પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાત્ય્ અન્નાદમ્ એવૈનં કરોતિ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો ઽજાતઃ સ્યાત્ તેજસ્વ્ય્ એવાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પુત્રો જાયતે તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો જાતઃ સ્યાત્ તેજ એવાસ્મિન્ બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ ॥
1.5.9 અનુવાક 9 અગ્ન્યુપસ્થાનસ્ય અગ્નિહોત્રાઙ્ગતા
1 અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યદ્ એવ કિં ચ યજમાનસ્ય સ્વં તસ્યૈવ તત્ । રેતઃ સિઞ્ચતિ પ્રજનને પ્રજનનꣳ હિ વા અગ્નિઃ। અથૌષધીર્ અન્તગતા દહતિ તાસ્ તતો ભૂયસીઃ પ્ર જાયન્તે યત્ સાયં જુહોતિ રેત એવ તત્ સિઞ્ચતિ પ્રૈવ પ્રાતસ્તનેન જનયતિ તત્ । રેતઃ સિક્તં ન ત્વષ્ટ્રાઽવિકૃતમ્ પ્ર જાયતે યાવચ્છો વૈ રેતસઃ સિક્તસ્ય ॥
2 ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિકરોતિ તાવચ્છો વૈ તત્ પ્ર જાયત એષ વૈ દૈવ્યસ્ ત્વષ્ટા યો યજતે બહ્વીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે રેતસ એવ સિક્તસ્ય બહુશો રૂપાણિ વિ કરોતિ સ પરૈવ જાયતે શ્વઃશ્વો ભૂયાન્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે । અહર્ દેવાનામ્ આસીદ્ રાત્રિર્ અસુરાણાં તે ઽસુરા યદ્ દેવાનાં વિત્તં વેદ્યમ્ આસીત્ તેન સહ
3 રાત્રિમ્ પ્રાવિશન્ તે દેવા હીના અમન્યન્ત તે ઽપશ્યન્ । આગ્નેયી રાત્રિર્ આગ્નેયાઃ પશવ ઇમમ્ એવાગ્નિꣳ સ્તવામ સ ન સ્તુતઃ પશૂન્ પુનર્ દાસ્યતીતિ તે ઽગ્નિમ્ અસ્તુવન્ત્ સ એભ્ય સ્તુતો રાત્રિયા અધ્ય્ અહર્ અભિ પશૂન્ નિર્ આર્જત્ તે દેવાઃ પશૂન્ વિત્ત્વા કામાꣳ અકુર્વત ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે પશુમાન્ ભવતિ ॥
4 આદિત્યો વા અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ ઐત્ સો ઽમું લોકં ગત્વા પુનર્ ઇમં લોકમ્ અભ્યધ્યાયત્ સ ઇમં લોકમ્ આગત્ય મૃત્યોર્ અબિભેન્ મૃત્યુસંયુત ઇવ હ્ય્ અયં લોકઃ સો ઽમન્યત । ઇમમ્ એવાગ્નિꣳ સ્તવાનિ સ મા સ્તુતઃ સુવર્ગં લોકં ગમયિષ્યતીતિ સો ઽગ્નિમ્ અસ્તૌત્ સ એનꣳ સ્તુતઃ સુવર્ગં લોકમ્ અગમયત્ । યઃ
5 એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ । અભિ વા એષો ઽગ્ની આ રોહતિ ય એનાવ્ ઉપતિષ્ઠતે યથા ખલુ વૈ શ્રેયાન્ અભ્યારૂઢઃ કામયતે તથા કરોતિ નક્તમ્ ઉપ તિષ્ઠતે ન પ્રાતઃ સꣳ હિ નક્તં વ્રતાનિ સૃજ્યન્તે સહ શ્રેયાꣳશ્ ચ પાપીયાꣳશ્ ચાસાતે જ્યોતિર્ વા અગ્નિસ્ તમો રાત્રિર્ યત્
6 નક્તમ્ ઉપતિષ્ઠતે જ્યોતિષૈવ તમસ્ તરતિ । ઉપસ્થેયો ઽગ્ની૩ર્ નોપસ્થેયા૩ ઇત્ય્ આહુર્ મનુષ્યાય ઇત્ નુ વૈ યો ઽહરહર્ આહૃત્યાથૈનં યાચતિ સ ઇન્ ન્વૈ તમ્ ઉપાર્ચ્છતિ । અથ કો દેવાન્ અહરહર્ યાચિષ્યતિ । ઇતિ તસ્માન્ નોપસ્થેયઃ । અથો ખલ્વ્ આહુર્ આશિષે વૈ કં યજમાનો યજતે । ઇત્ય્ એષા ખલુ વૈ
7 આહિતાગ્નેર્ આશીર્ યદ્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે તસ્માદ્ ઉપસ્થેયઃ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તે સૃષ્ટા અહોરાત્રે પ્રાવિશન્ તાઞ્ છન્દોભિર્ અન્વ્ અવિન્દદ્ યચ્ છન્દોભિર્ ઉપતિષ્ઠતે સ્વમ્ એવ તદ્ અન્વ્ ઇચ્છતિ ન તત્ર જામ્ય્ અસ્તિ । ઇત્ય્ આહુર્ યો ઽહરહર્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ યો વા અગ્નિમ્ પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉપતિષ્ઠતે પ્રત્ય્ એનમ્ ઓષતિ યઃ પરાઙ્ વિષ્વઙ્ પ્રજયા પશુભિર્ એતિ કવાતિર્યઙ્ઙ્ ઇવોપ તિષ્ઠેત નૈનમ્ પ્રત્યોષતિ ન વિષ્વઙ્ પ્રજયા પશુભિર્ એતિ ॥
1.5.10 અનુવાક 10 પ્રવત્સ્યતો યજમાનસ્ય અગ્ન્યુપસ્થાનમન્ત્રાઃ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગ મન્ત્રાશ્ચ
1 મમ નામ પ્રથમં જાતવેદઃ પિતા માતા ચ દધતુર્ યદ્ અગ્રે । તત્ ત્વમ્ બિભૃહિ પુનર્ આ મદ્ ઐતોસ્ તવાહં નામ બિભરાણ્ય્ અગ્ને ॥ મમ નામ તવ ચ જાતવેદો વાસસી ઇવ વિવસાનૌ યે ચરાવઃ । આયુષે ત્વં જીવસે વયં યથાયથં વિ પરિ દધાવહૈ પુનસ્ તે ॥ નમો ઽગ્નયે ઽપ્રતિવિદ્ધાય નમો ઽનાધૃષ્ટાય નમઃ સમ્રાજે । અષાઢો
2 અગ્નિર્ બૃહદ્વયા વિશ્વજિત્ સહન્ત્યઃ શ્રેષ્ઠો ગન્ધર્વઃ ॥ ત્વત્પિતારો અગ્ને દેવાસ્ ત્વામાહુતયસ્ ત્વદ્વિવાચનાઃ । સમ્ મામ્ આયુષા સં ગૌપત્યેન સુહિતે મા ધાઃ ॥ અયમ્ અગ્નિઃ શ્રેષ્ઠતમો ઽયમ્ ભગવત્તમો ઽયꣳ સહસ્રસાતમઃ । અસ્મા અસ્તુ સુવીર્યમ્ ॥
મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । યા ઇષ્ટા ઉષસો નિમ્રુચશ્ ચ તાઃ સં દધામિ હવિષા ઘૃતેન ॥ પયસ્વતીર્ ઓષધયઃ
3 પયસ્વદ્ વીરુધામ્ પયઃ । અપામ્ પયસો યત્ પયસ્ તેન મામ્ ઇન્દ્ર સꣳ સૃજ ॥ અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્ છકેયં તન્ મે રાધ્યતામ્ । અગ્નિꣳ હોતારમ્ ઇહ તꣳ હુવે દેવાન્ યજ્ઞિયાન્ ઇહ યાન્ હવામહે ॥ આ યન્તુ દેવાઃ સુમનસ્યમાના વિયન્તુ દેવા હવિષો મે અસ્ય કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્તુ યાનિ ઘર્મે કપાલાન્ય્ ઉપચિન્વન્તિ
4 વેધસઃ । પૂષ્ણસ્ તાન્ય્ અપિ વ્રત ઇન્દ્રવાયૂ વિ મુઞ્ચતામ્ ॥ અભિન્નો ઘર્મો જીરદાનુર્ યત આત્તસ્ તદ્ અગન્ પુનઃ । ઇધ્મો વેદિઃ પરિધયશ્ ચ સર્વે યજ્ઞસ્યાયુર્ અનુ સં ચરન્તિ ॥ ત્રયસ્ત્રિꣳશત્ તન્તવો યે વિતત્નિરે ય ઇમં યજ્ઞꣳ સ્વધયા દદન્તે તેષાં છિન્નમ્ પ્રત્ય્ એતદ્ દધામિ સ્વાહા ઘર્મો દેવાꣳ અપ્ય્ એતુ ॥
1.5.11 અનુવાક 11 કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ
1 વૈશ્વાનરો ન ઊત્યા પ્ર યાતુ પરાવતઃ । અગ્નિર્ ઉક્થેન વાહસા ॥ ઋતાવાનં વૈશ્વાનરમ્ ઋતસ્ય જ્યોતિષસ્ પતિમ્ । અજસ્રં ઘર્મમ્ ઈમહે ॥ વૈશ્વાનરસ્ય દꣳસનાભ્યો બૃહદ્ અરિણાદ્ એકઃ સ્વપસ્યયા કવિઃ । ઉભા પિતરા મહયન્ન્ અજાયતાગ્નિર્ દ્યાવાપૃથિવી ભૂરિરેતસા ॥ પૃષ્ટો દિવિ પૃષ્ટો અગ્નિઃ પૃથિવ્યામ્ પૃષ્ટો વિશ્વા ઓષધીર્ આ વિવેશ । વૈશ્વાનરઃ સહસા પૃષ્ટો અગ્નિઃ સ નો દિવા સઃ
2 રિષઃ પાતુ નક્તમ્ । જાતો યદ્ અગ્ને ભુવના વ્યખ્યઃ પશું ન ગોપા ઇર્યઃ પરિજ્મા । વૈશ્વાનર બ્રહ્મણે વિન્દ ગાતું યૂયમ્ પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥ ત્વમ્ અગ્ને શોચિષા શોશુચાન આ રોદસી અપૃણા જાયમાનઃ । ત્વમ્ દેવાꣳ અભિશસ્તેર્ અમુઞ્ચો વૈશ્વાનર જાતવેદો મહિત્વા ॥ અસ્માકમ્ અગ્ને મઘવત્સુ ધારયાનામિ ક્ષત્રમ્ અજરꣳ સુવીર્યમ્ । વયં જયેમ શતિનꣳ સહસ્રિણં વૈશ્વાનર
3 વાજમ્ અગ્ને તવો ઽતિભિઃ ॥ વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ રાજા હિકમ્ ભુવનાનામ્ અભિશ્રીઃ । ઇતો જાતો વિશ્વમ્ ઇદં વિ ચષ્ટે વૈશ્વાનરો યતતે સૂર્યેણ ॥ અવ તે હેડો વરુણ નમોભિર્ અવ યજ્ઞેભિર્ ઈમહે હવિર્ભિઃ । ક્ષયન્ન્ અસ્મભ્યમ્ અસુર પ્રચેતો રાજન્ન્ એનાꣳસિ શિશ્રથઃ કૃતાનિ ॥ ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ અવાધમં વિ મધ્યમꣳ શ્રથાય । અથા વયમ્ આદિત્ય
4 વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥ દધિક્રાવ્ણો અકારિષં જિષ્ણોર્ અશ્વસ્ય વાજિનઃ । સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ણ આયૂꣳષિ તારિષત્ ॥ આ દધિક્રાઃ શવસા પઞ્ચ કૃષ્ટીઃ સૂર્ય ઇવ જ્યોતિષાપસ્ તતાન । સહસ્રસાઃ શતસા વાજ્ય્ અર્વા પૃણક્તુ વધ્વા સમ્ ઇમા વચાꣳસિ ॥ અગ્નિર્ મૂર્ધા ભુવઃ । મરુતો યદ્ ધ વો દિવઃ સુમ્નાયન્તો હવામહે । આ તૂ નઃ
5 ઉપ ગન્તન ॥ યા વઃ શર્મ શશમાનાય સન્તિ ત્રિધાતૂનિ દાશુષે યચ્છતાધિ । અસ્મભ્યં તાનિ મરુતો વિ યન્ત રયિં નો ધત્ત વૃષણઃ સુવીરમ્ અદિતિર્ ન ઉરુષ્યત્વ્ અદિતિઃ શર્મ યચ્છતુ । અદિતિઃ પાત્વ્ અꣳહસઃ ॥ મહીમૂ ષુ માતરꣳ સુવ્રતાનામ્ ઋતસ્ય પત્નીમ્ અવસે હુવેમ । તુવિક્ષત્રામ્ અજરન્તીમ્ ઉરૂચીꣳ સુશર્માણમ્ અદિતિꣳ સુપ્રણીતિમ્ ॥ સુત્રામાણમ્ પૃથિવીં દ્યામ્ અનેહસꣳ સુશર્માણમ્ અદિતિꣳ સુપ્રણીતિમ્ । દૈવીં નાવꣳ સ્વરિત્રામ્ અનાગસમ્ અસ્રવન્તીમ્ આ રુહેમા સ્વસ્તયે ॥ ઇમાꣳ સુ નાવમ્ આરુહꣳ શતારિત્રાꣳ શતસ્ફ્યામ્ । અચ્છિદ્રામ્ પારયિષ્ણુમ્ ॥
1.5.1 અનુવાક

પુનરાધાનવિધાનમ્

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા વિજયમ્ ઉપયન્તો ઽગ્નૌ વામં વસુ સં ન્ય્ અદધત ।
ઇદમ્ ઉ નો ભવિષ્યતિ યદિ નો જેષ્યન્તીતિ
તદ્ અગ્નિર્ ન્ય્ અકામયત તેનાપાક્રામત્
તદ્ દેવા વિજિત્યાવરુરુત્સમાના અન્વ્ આયન્ તદ્ અસ્ય સહસાદિત્સન્ત
સો ઽરોદીદ્ યદ્ અરોદીત્ તદ્ રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમ્ ।
યદ્ અશ્ર્વ્ અશીયત તત્

રજતꣳ હિરણ્યમ્ અભવત્ તસ્માદ્ રજતꣳ હિરણ્યમ્ અદક્ષિણ્યમ્ અશ્રુજꣳ હિ
યો બર્હિષિ દદાતિ પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ ગૃહે રુદન્તિ તસ્માદ્ બર્હિષિ ન દેયમ્ ।
સો ઽગ્નિર્ અબ્રવીદ્ ભાગ્ય્ અસાન્ય્ અથ વ ઇદમ્ ઇતિ પુનરાધેયં તે કેવલમ્ ઇત્ય્ અબ્રુવન્ન્ ઋધ્નવત્ ખલુ સ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્ યો મદ્દેવત્યમ્ અગ્નિમ્ આદધાતા ઇતિ
તમ્ પૂષાધત્ત તેન

પૂષાર્ધ્નોત્ તસ્માત્ પૌષ્ણાઃ પશવ ઉચ્યન્તે તમ્ ત્વષ્ટાઽઽધત્ત તેન ત્વષ્ટાઽઽર્ધ્નોત્ તસ્માત્ ત્વાષ્ટ્રાઃ પશવ ઉચ્યન્તે
તમ્ મનુર્ આધત્ત તેન મનુર્ આર્ધ્નોત્ તસ્માન્ માનવ્યઃ પ્રજા ઉચ્યન્તે
તમ્ ધાતાઽઽધત્ત તેન ધાતાઽઽર્ધ્નોત્ સંવત્સરો વૈ ધાતા તસ્માત્ સંવત્સરમ્ પ્રજાઃ પશવોનુ પ્ર જાયન્તે । ય એવમ્ પુનરાધેયસ્યર્દ્ધિં વેદ

ઋધ્નોત્ય્ એવ યો ઽસ્યૈવં બન્ધુતાં વેદ બન્ધુમાન્ ભવતિ ।
ભાગધેયં વા અગ્નિર્ આહિત ઇચ્છમાનઃ પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્યોપ દોદ્રાવ ।
ઉદ્વાસ્ય પુનર્ આ દધીત ભાગધેયેનૈવૈનꣳ સમ્ અર્ધયત્ય્ અથો શાન્તિર્ એવાસ્યૈષા
પુનર્વસ્વોર્ આ દધીતૈતદ્ વૈ પુનરાધેયસ્ય નક્ષત્રં યત્ પુનર્વસૂ સ્વાયામ્ એવૈનં દેવતાયામ્ આધાય બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ
દર્ભૈર્ આ દધાત્ય્ અયાતયામવાય
દર્ભૈર્ આ દધાત્ય્ અદ્ભ્ય એવૈનમ્ ઓષધીભ્યો ઽવરુધ્યાઽઽધત્તે
પઞ્ચકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ પઞ્ચ વા ઋતવ ઋતુભ્ય એવૈનમ્ અવરુધ્યાઽઽધત્તે ॥
1.5.2 અનુવાક

યાજ્યાદિવિધાનમ્

પરા વા એષ યજ્ઞમ્ પશૂન્ વપતિ યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે ।
પઞ્ચકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યજ્ઞમ્ એવ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે ।
વીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે
ન વા એતસ્ય બ્રાહ્મણા ઋતાયવઃ પુરાન્નમ્ અક્ષન્ ।
પઙ્ક્ત્યો યાજ્યાનુવાક્યા ભવન્તિ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તઃ પુરુષો દેવાન્ એવ વીરં નિરવદાયાગ્નિમ્ પુનર્ આ

ધત્તે
શતાક્ષરા ભવન્તિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ
યદ્ વા અગ્નિર્ આહિતો નર્ધ્યતે જ્યાયો ભાગધેયં નિકામયમાનો યદ્ આગ્નેયꣳ સર્વમ્ ભવતિ સૈવાસ્યર્દ્ધિઃ
સં વા એતસ્ય ગૃહે વાક્ સૃજ્યતે યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે સ વાચꣳ સꣳસૃષ્ટાં યજમાન ઈશ્વરો ઽનુ પરાભવિતોર્ વિભક્તયો ભવન્તિ વાચો વિધૃત્યૈ યજમાનસ્યાપરાભાવાય

વિભક્તિં કરોતિ બ્રહ્મૈવ તદ્ અકર્ ।
ઉપાꣳશુ યજતિ યથા વામં વસુ વિવિદાનો ગૂહતિ તાદૃગ્ એવતદ્ અગ્નિમ્ પ્રતિ સ્વિષ્ટકૃતં નિર્ આહ યથા વામં વસુ વિવિદાનઃ પ્રકાશં જિગમિષતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
વિભક્તિમ્ ઉક્ત્વા પ્રયાજેન વષટ્ કરોત્ય્ આયતનાદ્ એવ નૈતિ
યજમાનો વૈ પુરોડાશઃ પશવ એતે આહુતી યદ્ અભિતઃ પુરોડાશમ્ એતે આહુતી

જુહોતિ યજમાનમ્ એવોભયતઃ પશુભિઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ
કૃતયજુઃ સમ્ભૃતસમ્ભાર ઇત્ય્ આહુર્ ન સમ્ભૃત્યાઃ સમ્ભારા ન યજુઃ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
અથો ખલુ સમ્ભૃત્યા એવ સમ્ભારાઃ કર્તવ્યં યજુર્ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ
પુનર્નિષ્કૃતો રથો દક્ષિણા પુનરુત્સ્યૂતં વાસઃ પુનરુત્સૃષ્ટો ઽનડ્વાન્ પુનરાધેયસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા ઇત્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ
યત્રયત્રૈવાસ્ય ન્યક્તં તતઃ

એવૈનમ્ અવ રુન્દ્ધે
વીરહા વા એષ દેવાનામ્ યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે તસ્ય વરુણ એવર્ણયાદ્ આગ્નિવારુણમ્ એકાદશકપાલમ્ અનુ નિર્ વપેદ્ યં ચૈવ હન્તિ યશ્ ચાસ્યર્ણયાત્ તૌ ભાગધેયેન પ્રીણાતિ નાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ યજમાનઃ ॥
1.5.3 અનુવાક

પુનરાધાનમન્ત્રાઃ

ભૂમિર્ ભૂમ્ના દ્યૌર્ વરિણાન્તરિક્ષમ્ મહિત્વા । ઉપસ્થે તે દેવ્ય્ અદિતે ઽગ્નિમ્ અન્નાદમ્ અન્નાદ્યાયા દધે ॥
આયં ગૌઃ પૃશ્નિર્ અક્રમીદ્ અસનન્ માતરમ્ પુનઃ । પિતરં ચ પ્રયન્ત્ સુવઃ ॥
ત્રિꣳશદ્ ધામ વિ રાજતિ વાક્ પતંગાય શિશ્રિયે । પ્રત્ય્ અસ્ય વહ દ્યુભિઃ ॥
અસ્ય પ્રાણાદ્ અપાનત્ય્ અન્તશ્ ચરતિ રોચના । વ્યખ્યન્ મહિષઃ સુવઃ ॥
યત્ ત્વા

ક્રુદ્ધઃ પરોવપ મન્યુના યદ્ અવર્ત્યા । સુકલ્પમ્ અગ્ને તત્ તવ પુનસ્ ત્વોદ્ દીપયામસિ ॥
યત્ તે મન્યુપરોપ્તસ્ય પૃથિવીમ્ અનુ દધ્વસે । આદિત્યા વિશ્વે તદ્ દેવા વસવશ્ ચ સમાભરન્ ॥
મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । બૃહસ્પતિસ્ તનુતામ્ ઇમં નો વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ॥
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ સપ્ત

ઋષયઃ સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ । સપ્ત હોત્રાઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તિ સપ્ત યોનીર્ આ પૃણસ્વા ઘૃતેન ॥
પુનર્ ઊર્જા નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્ નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥
સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્સ્નિયા વિશ્વતસ્ પરિ ॥
લેકઃ સલેકઃ સુલેકસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ કેતઃ સકેતઃ સુકેતસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ વિવસ્વાꣳ અદિતિર્ દેવજૂતિસ્ તે ન આદિત્યા આજ્યં જુષાણા વિયન્તુ ॥
1.5.4 અનુવાક

પુનરાધાન મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં

ભૂમિર્ ભૂમ્ના દ્યૌર્ વરિણેત્ય્ આહાશિષૈવૈનમ્ આ ધત્તે
સર્પા વૈ જીર્યન્તો ઽમન્યન્ત સ એતં કસર્ણીરઃ કાદ્રવેયો મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ તતો વૈ તે જીર્ણાસ્ તનૂર્ અપાઘ્નત
સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિર્ ગાર્હપત્યમ્ આ દધાતિ પુનર્નવમ્ એવૈનમ્ અજરં કૃત્વા ધત્તે ।
અથો પૂતમ્ એવ પૃથિવીમ્ અન્નાદ્યં નોપાનમત્ સૈતમ્

મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ તતો વૈ તામ્ અન્નાદ્યમ્ ઉપાનમત્ ।
યત્ સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિર્ ગાર્હપત્યમ્ આદધાત્ય્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
અથો અસ્યામ્ એવૈનમ્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ આ ધત્તે
યત્ ત્વા ક્રુદ્ધઃ પરોવપેત્ય્ આહાપ હ્નુત એવાસ્મૈ તત્
પુનસ્ ત્વોદ્ દીપયામસીત્ય્ આહ સમ્ ઇન્દ્ધ એવૈનમ્ ।
યત્ તે મન્યુપરોપ્તસ્યેત્ય્ આહ દેવતાભિર્ એવ

એનꣳ સમ્ ભરતિ
વિ વા એતસ્ય યજ્ઞશ્ છિદ્યતે યો ઽગ્નિમ્ ઉદ્વાસયતે બૃહસ્પતિવત્યર્ચોપ તિષ્ઠતે બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિર્ બ્રહ્મણૈવ યજ્ઞꣳ સં દધાતિ
વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈ
વિશ્વે દેવા ઇહ માદયન્તામ્ ઇત્ય્ આહ સંતત્યૈવ યજ્ઞં દેવેભ્યો ઽનુ દિશતિ
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ

ઇત્ય્ આહ સપ્તસપ્ત વૈ સપ્તધાગ્નેઃ પ્રિયાસ્ તનુવસ્ તા એવાવ રુન્દ્ધે
પુનર્ ઊર્જા સહ રય્યેત્ય્ અભિતઃ પુરોડાશમ્ આહુતી જુહોતિ યજમાનમ્ એવોર્જા ચ રય્યા ચોભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ ।
આદિત્યા વા અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ આયન્ તે ઽમુષ્મિઁ લોકે વ્યતૃષ્યન્ ત ઇમં લોકમ્ પુનર્ અભ્યવેત્યાગ્નિમ્ આધાયૈતાન્ હોમાન્ અજુહવુસ્ ત આર્ધ્નુવન્ તે સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
યઃ પરાચીનમ્ પુનરાધેયાદ્ અગ્નિમ્ આદધીત સ એતાન્ હોમાઞ્ જુહુયાદ્ યામ્ એવાદિત્યા ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નુવન્ તામ્ એવર્ધ્નોતિ
1.5.5 અનુવાક

આહવનીયોપસ્થાનમ્

ઉપપ્રયન્તો અધ્વરમ્ મન્ત્રં વોચેમાગ્નયે । આરે અસ્મે ચ શૃણ્વતે ॥
અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતꣳ શુક્રં દુદુહ્રે અહ્રયઃ । પયઃ સહસ્રસામ્ ઋષિમ્ ॥
અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ પતિઃ પૃથિવ્યા અયમ્ । અપાꣳ રેતાꣳસિ જિન્વતિ ॥
અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વ્ ઈડ્યઃ । યમ્ અપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્ વનેષુ ચિત્રં વિભુવં વિશેવિશે ॥
ઉભા વામ્ ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યૈ

ઉભા રાધસઃ સહ માદયધ્યૈ । ઉભા દાતારાવ્ ઇષાꣳ રયીણામ્ ઉભા વાજસ્ય સાતયે હુવે વામ્ ।
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । તં જાનન્ન્ અગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ ।
અગ્ન આયૂꣳષિ પવસ આ સુવોર્જમ્ ઇષં ચ નઃ । આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્ ॥
અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્ ॥ દધત્ પોષꣳ રયિમ્

મયિ ॥
અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા । આ દેવાન્ વક્ષિ યક્ષિ ચ ॥
સ નઃ પાવક દીદિવો ઽગ્ને દેવાꣳ ઇહા વહ । ઉપ યજ્ઞꣳ હવિશ્ ચ નઃ ॥
અગ્નિઃ શુચિવ્રતતમઃ શુચિર્ વિપ્રઃ શુચિઃ કવિઃ । શુચી રોચત આહુતઃ ॥
ઉદ્ અગ્ને શુચયસ્ તવ શુક્રા ભ્રાજન્ત ઈરતે । તવ જ્યોતીꣳષ્ય્ અર્ચયઃ ॥
આયુર્દા અગ્ને ઽસ્ય્ આયુર્ મે

દેહિ વર્ચોદા અગ્ને ઽસિ વર્ચો મે દેહિ તનૂપા અગ્ને ઽસિ તનુવમ્ મે પાહિ ।
અગ્ને યન્ મે તનુવા ઊનં તન્ મ આ પૃણ ।
ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીય ।
ઇન્ધાનાસ્ ત્વા શતꣳ હિમા દ્યુમન્તઃ સમ્ ઇધીમહિ વયસ્વન્તો વયસ્કૃતં યશસ્વન્તો યશસ્કૃતꣳ સુવીરાસો અદાભ્યમ્ । અગ્ને સપત્નદમ્ભનં વર્ષિષ્ઠે અધિ નાકે ।
સં ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યસ્ય વર્ચસાગથાઃ સમ્ ઋષીણાꣳ સ્તુતેન સમ્ પ્રિયેણ ધામ્ના ।
ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યવર્ચા અસિ સમ્ મામ્ આયુષા વર્ચસા પ્રજયા સૃજ ॥
1.5.6 અનુવાક

અગ્ન્યુપસ્થાનમ્

સમ્ પશ્યામિ પ્રજા અહમ્ ઇડપ્રજસો માનવીઃ । સર્વા ભવન્તુ નો ગૃહે ॥
અમ્ભ સ્થામ્ભો વો ભક્ષીય મહ સ્થ મહો વો ભક્ષીય સહ સ્થ સહો વો ભક્ષીયોર્જ સ્થોર્જં વો ભક્ષીય
રેવતી રમધ્વમ્ અસ્મિઁ લોકે ઽસ્મિન્ ગોષ્ઠે ઽસ્મિન્ ક્ષયે ઽસ્મિન્ યોનાવ્ ઇહૈવ સ્તેતો માઽપ ગાત બહ્વીર્ મે ભૂયાસ્ત

સꣳહિતાસિ વિશ્વરૂપીર્ આ મોર્જા વિશા ગૌપત્યેના રાયસ્ પોષેણ
સહસ્રપોષં વઃ પુષ્યાસમ્ મયિ વો રાયઃ શ્રયન્તામ્
ઉપ ત્વાગ્ને દિવેદિવે દોષાવસ્તર્ ધિયા વયમ્ । નમો ભરન્ત એમસિ ॥
રાજન્તમ્ અધ્વરાણામ્ ગોપામ્ ઋતસ્ય દીદિવિમ્ । વર્ધમાનꣳ સ્વે દમે ॥
સ નઃ પિતેવ સૂનવે ઽગ્ને સૂપાયનો ભવ । સચસ્વા નઃ સ્વસ્તયે ॥
અગ્ને

ત્વં નો અન્તમઃ । ઉત ત્રાતા શિવો ભવ વરૂથ્યઃ । તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ । સુમ્નાય નૂનમ્ ઈમહે સખિભ્યઃ । વસુર્ અગ્નિર્ વસુશ્રવાઃ । અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમો રયિં દાઃ ॥
ઊર્જા વઃ પશ્યામ્ય્ ઊર્જા મા પશ્યત રાયસ્ પોષેણ વઃ પશ્યામિ રાયસ્ પોષેણ મા પશ્યત ।
ઇડા સ્થ મધુકૃતઃ સ્યોના મા વિશતેરા મદઃ । સહસ્રપોષં વઃ પુષ્યાસમ્

મયિ વો રાયઃ શ્રયન્તામ્ ॥
તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥
સોમાનꣳ સ્વરણં કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે । કક્ષીવન્તમ્ ય ઔશિજમ્ ॥
કદા ચન સ્તરીર્ અસિ નેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષે । ઉપોપેન્ નુ મઘવન્ ભૂય ઇન્ નુ તે દાનં દેવસ્ય પૃચ્યતે ॥
પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયં વિપ્રꣳ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવેદિવે ભેત્તારમ્ ભઙ્ગુરાવતઃ ॥
અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિર્ અહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસꣳ સુગૃહપતિર્ મયા ત્વં ગૃહપતિના ભૂયાઃ શતꣳ હિમાસ્ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીં તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્ ॥
1.5.7 અનુવાક

આહવનીયોપસ્થાનમન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્

અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામોપપ્રયન્તો અધ્વરમ્ ઇત્ય્ આહ સ્તોમમ્ એવાસ્મૈ યુનક્ત્ય્ ઉપેત્ય્ આહ પ્રજા વૈ પશવ ઉપેમં લોકમ્ પ્રજામ્ એવ પશૂન્ ઇમં લોકમ્ ઉપૈતિ ।
અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતમ્ ઇત્ય્ આહ સુવર્ગો વૈ લોકઃ પ્રત્નઃ સુવર્ગમ્ એવ લોકꣳ સમારોહતિ ।
અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુદ્ ઇત્ય્ આહ મૂર્ધાનમ્

એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોત્ય્ અથો દેવલોકાદ્ એવ મનુષ્યલોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ ઇત્ય્ આહ મુખ્યમ્ એવૈનં કરોતિ ।
ઉભા વામ્ ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા ઇત્ય્ આહૌજો બલમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિય ઇત્ય્ આહ પશવો વૈ રયિઃ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ષડ્ભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે ષડ્ વૈ

ઋતવ ઋતુષ્વ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
ષડ્ભિર્ ઉત્તરાભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે દ્વાદશ સમ્ પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ
યથા વૈ પુરુષો ઽશ્વો ગૌર્ જીર્યત્ય્ એવમ્ અગ્નિર્ આહિતો જીર્યતિ સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ આગ્નિપાવમાનીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે પુનર્નવમ્ એવૈનમ્ અજરં કરોત્ય્ અથો પુનાત્ય્ એવ ।
ઉપ તિષ્ઠતે યોગ એવાસ્યૈષ ઉપ તિષ્ઠતે

દમ એવાસ્યૈષ ઉપ તિષ્ઠતે યાચ્ઞૈવાસ્યૈષોપ તિષ્ઠતે યથા પાપીયાઞ્ છ્રેયસ આહૃત્ય નમસ્યતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
આયુર્દા અગ્ને ઽસ્ય્ આયુર્ મે દેહીત્ય્ આહાયુર્દા હ્ય્ એષ
વર્ચોદા અગ્ને ઽસિ વર્ચો મે દેહીત્ય્ આહ વર્ચોદા હ્ય્ એષ
તનૂપા અગ્ને ઽસિ તનુવમ્ મે પાહીત્ય્ આહ

તનૂપા હ્ય્ એષઃ ।
અગ્ને યન્ મે તનુવા ઊનં તન્ મ આ પૃણેત્ય્ આહ યન્ મે પ્રજાયૈ પશૂનામૂનં તન્ મ આ પૂરયેતિ વાવૈતદ્ આહ
ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીયેત્ય્ આહ રાત્રિર્ વૈ ચિત્રાવસુર્ અવ્યુષ્ટ્યૈ વા એતસ્યૈ પુરા બ્રાહ્મણા અભૈષુર્ વ્યુષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
ઇન્ધાનાસ્ ત્વા શતમ્

હિમા ઇત્ય્ આહ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિય આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
એષા વૈ સૂર્મી કર્ણકાવત્ય્ એતયા હ સ્મ વૈ દેવા અસુરાણાꣳ શતતર્હાꣳસ્ તૃꣳહન્તિ યદ્ એતયા સમિધમ્ આદધાતિ વજ્રમ્ એવૈતચ્ છતઘ્નીં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ સ્તૃત્યા અચ્છમ્બટ્કારમ્ ।
સં ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યસ્ય વર્ચસાગથા ઇત્ય્ આહૈતત્ ત્વમ્ અસીદમ્ અહમ્ ભૂયાસમ્ ઇતિ વાવૈતદ્ આહ
ત્વમ્ અગ્ને સૂર્યવર્ચા અસીત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
1.5.8 અનુવાક 8 ગ્રહ પશ્વાદિ ઉપસ્થાનમન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્

સમ્ પશ્યામિ પ્રજા અહમ્
ઇત્ય્ આહ યાવન્ત એવ ગ્રામ્યાઃ પશવસ્ તાન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અમ્ભ સ્થામ્ભો વો ભક્ષીય ।
ઇત્ય્ આહામ્ભો હ્ય્ એતાઃ ।
મહ સ્થ મહો વો ભક્ષીય ।
ઇત્ય્ આહ મહો હ્ય્ એતાઃ
સ્સહ સ્થ સહો વો ભક્ષીય ।
ઇત્ય્ આહ સહો હ્ય્ એતા ।
ઊર્જ સ્થોર્જં વો ભક્ષીય ।
ઇતિ

આહોર્જો હ્ય્ એતાઃ ।
રેવતી રમધ્વમ્
ઇત્ય્ આહ પશવો વૈ રેવતીઃ પશૂન્ એવાત્મન્ રમયતે ।
ઇહૈવ સ્તેતો માપ ગાત ।
ઇત્ય્ આહ ધ્રુવા એવૈના અનપગાઃ કુરુતે ।
ઇષ્ટકચિદ્ વા અન્યો ઽગ્નિઃ પશુચિદ્ અન્યઃ સꣳહિતાસિ વિશ્વરૂપીઃ ।
ઇતિ વત્સમ્ અભિ મૃશત્ય્ ઉપૈવૈનં ધત્તે પશુચિતમ્ એનં કુરુતે
પ્ર

વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવતે ય આહવનીયમ્ ઉપતિષ્ઠતે ગાર્હપત્યમ્ ઉપ તિષ્ઠતે ઽસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
અથો ગાર્હપત્યાયૈવ નિ હ્નુતે
ગાયત્રીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે તેજો વૈ ગાયત્રી તેજ એવાત્મન્ ધત્તે ।
અથો યદ્ એતં તૃચમ્ અન્વાહ સંતત્યૈ
ગાર્હપત્યં વા અનુ દ્વિપાદો વીરાઃ પ્ર જાયન્તે
ય એવં વિદ્વાન્ દ્વિપદાભિર્ ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે

આસ્ય વીરો જાયતે ।
ઊર્જા વઃ પશ્યામ્ય્ ઊર્જા મા પશ્યત ।
ઇત્ય્ આહાશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે
તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્
ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ
સોમાનꣳ સ્વરણમ્
ઇત્ય્ આહ સોમપીથમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે ।
ઇત્ય્ આહ પ્રસૂત્યૈ
સોમાનꣳ સ્વરણમ્
ઇત્ય્ આહ સોમપીથમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્ પતે ।
ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
કદા ચન સ્તરીર્ અસિ ।
ઇત્ય્ આહ ન સ્તરીꣳ રાત્રિં વસતિ

ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે
પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમ્
ઇત્ય્ આહ પરિધિમ્ એવૈતમ્ પરિ દધાત્ય્ અસ્કન્દાય ।
અગ્ને ગૃહપતે ।
ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
શતꣳ હિમાઃ ।
ઇત્ય્ આહ
શતં ત્વા હેમન્તાન્ ઇન્ધિષીય ।
ઇત્ય્ વાવૈતદ્ આહ
પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાત્ય્ અન્નાદમ્ એવૈનં કરોતિ તામ્ આશિષમ્ આ શાસે તન્તવે જ્યોતિષ્મતીમ્
ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો ઽજાતઃ સ્યાત્ તેજસ્વ્ય્ એવાસ્ય બ્રહ્મવર્ચસી પુત્રો જાયતે
તામ્ આશિષમ્ આ શાસે ઽમુષ્મૈ જ્યોતિષ્મતીમ્
ઇતિ બ્રૂયાદ્ યસ્ય પુત્રો જાતઃ સ્યાત્
તેજ એવાસ્મિન્ બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ ॥
1.5.9 અનુવાક

અગ્ન્યુપસ્થાનસ્ય અગ્નિહોત્રાઙ્ગતા

અગ્નિહોત્રં જુહોતિ
યદ્ એવ કિં ચ યજમાનસ્ય સ્વં તસ્યૈવ તત્ ।
રેતઃ સિઞ્ચતિ પ્રજનને પ્રજનનꣳ હિ વા અગ્નિઃ।
અથૌષધીર્ અન્તગતા દહતિ તાસ્ તતો ભૂયસીઃ પ્ર જાયન્તે
યત્ સાયં જુહોતિ રેત એવ તત્ સિઞ્ચતિ
પ્રૈવ પ્રાતસ્તનેન જનયતિ તત્ ।
રેતઃ સિક્તં ન ત્વષ્ટ્રાઽવિકૃતમ્ પ્ર જાયતે યાવચ્છો વૈ રેતસઃ સિક્તસ્ય

ત્વષ્ટા રૂપાણિ વિકરોતિ તાવચ્છો વૈ તત્ પ્ર જાયત એષ વૈ દૈવ્યસ્ ત્વષ્ટા યો યજતે બહ્વીભિર્ ઉપ તિષ્ઠતે રેતસ એવ સિક્તસ્ય બહુશો રૂપાણિ વિ કરોતિ
સ પરૈવ જાયતે શ્વઃશ્વો ભૂયાન્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
અહર્ દેવાનામ્ આસીદ્ રાત્રિર્ અસુરાણાં તે ઽસુરા યદ્ દેવાનાં વિત્તં વેદ્યમ્ આસીત્ તેન સહ

રાત્રિમ્ પ્રાવિશન્
તે દેવા હીના અમન્યન્ત
તે ઽપશ્યન્ ।
આગ્નેયી રાત્રિર્ આગ્નેયાઃ પશવ ઇમમ્ એવાગ્નિꣳ સ્તવામ સ ન સ્તુતઃ પશૂન્ પુનર્ દાસ્યતીતિ
તે ઽગ્નિમ્ અસ્તુવન્ત્ સ એભ્ય સ્તુતો રાત્રિયા અધ્ય્ અહર્ અભિ પશૂન્ નિર્ આર્જત્ તે દેવાઃ પશૂન્ વિત્ત્વા કામાꣳ અકુર્વત
ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે પશુમાન્ ભવતિ

આદિત્યો વા અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ ઐત્
સો ઽમું લોકં ગત્વા પુનર્ ઇમં લોકમ્ અભ્યધ્યાયત્ સ ઇમં લોકમ્ આગત્ય મૃત્યોર્ અબિભેન્ મૃત્યુસંયુત ઇવ હ્ય્ અયં લોકઃ
સો ઽમન્યત ।
ઇમમ્ એવાગ્નિꣳ સ્તવાનિ સ મા સ્તુતઃ સુવર્ગં લોકં ગમયિષ્યતીતિ
સો ઽગ્નિમ્ અસ્તૌત્ સ એનꣳ સ્તુતઃ સુવર્ગં લોકમ્ અગમયત્ ।
યઃ

એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ।
અભિ વા એષો ઽગ્ની આ રોહતિ ય એનાવ્ ઉપતિષ્ઠતે યથા ખલુ વૈ શ્રેયાન્ અભ્યારૂઢઃ કામયતે તથા કરોતિ
નક્તમ્ ઉપ તિષ્ઠતે ન પ્રાતઃ સꣳ હિ નક્તં વ્રતાનિ સૃજ્યન્તે સહ શ્રેયાꣳશ્ ચ પાપીયાꣳશ્ ચાસાતે જ્યોતિર્ વા અગ્નિસ્ તમો રાત્રિર્ યત્

નક્તમ્ ઉપતિષ્ઠતે જ્યોતિષૈવ તમસ્ તરતિ ।
ઉપસ્થેયો ઽગ્ની૩ર્ નોપસ્થેયા૩ ઇત્ય્ આહુર્ મનુષ્યાય ઇત્ નુ વૈ યો ઽહરહર્ આહૃત્યાથૈનં યાચતિ સ ઇન્ ન્વૈ તમ્ ઉપાર્ચ્છતિ ।
અથ કો દેવાન્ અહરહર્ યાચિષ્યતિ ।
ઇતિ તસ્માન્ નોપસ્થેયઃ ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્ આશિષે વૈ કં યજમાનો યજતે ।
ઇત્ય્ એષા ખલુ વૈ

આહિતાગ્નેર્ આશીર્ યદ્ અગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે તસ્માદ્ ઉપસ્થેયઃ
પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત તે સૃષ્ટા અહોરાત્રે પ્રાવિશન્
તાઞ્ છન્દોભિર્ અન્વ્ અવિન્દદ્ યચ્ છન્દોભિર્ ઉપતિષ્ઠતે સ્વમ્ એવ તદ્ અન્વ્ ઇચ્છતિ
ન તત્ર જામ્ય્ અસ્તિ ।
ઇત્ય્ આહુર્ યો ઽહરહર્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ
યો વા અગ્નિમ્ પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉપતિષ્ઠતે પ્રત્ય્ એનમ્ ઓષતિ યઃ પરાઙ્ વિષ્વઙ્ પ્રજયા પશુભિર્ એતિ
કવાતિર્યઙ્ઙ્ ઇવોપ તિષ્ઠેત નૈનમ્ પ્રત્યોષતિ ન વિષ્વઙ્ પ્રજયા પશુભિર્ એતિ ॥
1.5.10 અનુવાક

પ્રવત્સ્યતો યજમાનસ્ય અગ્ન્યુપસ્થાનમન્ત્રાઃ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગ મન્ત્રાશ્ચ

મમ નામ પ્રથમં જાતવેદઃ પિતા માતા ચ દધતુર્ યદ્ અગ્રે । તત્ ત્વમ્ બિભૃહિ પુનર્ આ મદ્ ઐતોસ્ તવાહં નામ બિભરાણ્ય્ અગ્ને ॥
મમ નામ તવ ચ જાતવેદો વાસસી ઇવ વિવસાનૌ યે ચરાવઃ । આયુષે ત્વં જીવસે વયં યથાયથં વિ પરિ દધાવહૈ પુનસ્ તે ॥
નમો ઽગ્નયે ઽપ્રતિવિદ્ધાય નમો ઽનાધૃષ્ટાય નમઃ સમ્રાજે । અષાઢો

અગ્નિર્ બૃહદ્વયા વિશ્વજિત્ સહન્ત્યઃ શ્રેષ્ઠો ગન્ધર્વઃ ॥
ત્વત્પિતારો અગ્ને દેવાસ્ ત્વામાહુતયસ્ ત્વદ્વિવાચનાઃ । સમ્ મામ્ આયુષા સં ગૌપત્યેન સુહિતે મા ધાઃ ॥
અયમ્ અગ્નિઃ શ્રેષ્ઠતમો ઽયમ્ ભગવત્તમો ઽયꣳ સહસ્રસાતમઃ । અસ્મા અસ્તુ સુવીર્યમ્ ॥
મનો જ્યોતિર્ જુષતામ્ આજ્યં વિચ્છિન્નં યજ્ઞꣳ સમ્ ઇમં દધાતુ । યા ઇષ્ટા ઉષસો નિમ્રુચશ્ ચ તાઃ સં દધામિ હવિષા ઘૃતેન ॥
પયસ્વતીર્ ઓષધયઃ

પયસ્વદ્ વીરુધામ્ પયઃ । અપામ્ પયસો યત્ પયસ્ તેન મામ્ ઇન્દ્ર સꣳ સૃજ ॥
અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્ છકેયં તન્ મે રાધ્યતામ્ ।
અગ્નિꣳ હોતારમ્ ઇહ તꣳ હુવે દેવાન્ યજ્ઞિયાન્ ઇહ યાન્ હવામહે ॥ આ યન્તુ દેવાઃ સુમનસ્યમાના વિયન્તુ દેવા હવિષો મે અસ્ય
કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્તુ
યાનિ ઘર્મે કપાલાન્ય્ ઉપચિન્વન્તિ

વેધસઃ । પૂષ્ણસ્ તાન્ય્ અપિ વ્રત ઇન્દ્રવાયૂ વિ મુઞ્ચતામ્ ॥
અભિન્નો ઘર્મો જીરદાનુર્ યત આત્તસ્ તદ્ અગન્ પુનઃ । ઇધ્મો વેદિઃ પરિધયશ્ ચ સર્વે યજ્ઞસ્યાયુર્ અનુ સં ચરન્તિ ॥
ત્રયસ્ત્રિꣳશત્ તન્તવો યે વિતત્નિરે ય ઇમં યજ્ઞꣳ સ્વધયા દદન્તે તેષાં છિન્નમ્ પ્રત્ય્ એતદ્ દધામિ સ્વાહા ઘર્મો દેવાꣳ અપ્ય્ એતુ ॥
1.5.11 અનુવાક

કામ્યેષ્ટિયાજ્યાપુરોનુવાક્યાઃ

વૈશ્વાનરો ન ઊત્યા પ્ર યાતુ પરાવતઃ । અગ્નિર્ ઉક્થેન વાહસા ॥
ઋતાવાનં વૈશ્વાનરમ્ ઋતસ્ય જ્યોતિષસ્ પતિમ્ । અજસ્રં ઘર્મમ્ ઈમહે ॥
વૈશ્વાનરસ્ય દꣳસનાભ્યો બૃહદ્ અરિણાદ્ એકઃ સ્વપસ્યયા કવિઃ । ઉભા પિતરા મહયન્ન્ અજાયતાગ્નિર્ દ્યાવાપૃથિવી ભૂરિરેતસા ॥
પૃષ્ટો દિવિ પૃષ્ટો અગ્નિઃ પૃથિવ્યામ્ પૃષ્ટો વિશ્વા ઓષધીર્ આ વિવેશ । વૈશ્વાનરઃ સહસા પૃષ્ટો અગ્નિઃ સ નો દિવા સઃ

રિષઃ પાતુ નક્તમ્ ।
જાતો યદ્ અગ્ને ભુવના વ્યખ્યઃ પશું ન ગોપા ઇર્યઃ પરિજ્મા । વૈશ્વાનર બ્રહ્મણે વિન્દ ગાતું યૂયમ્ પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ ॥
ત્વમ્ અગ્ને શોચિષા શોશુચાન આ રોદસી અપૃણા જાયમાનઃ । ત્વમ્ દેવાꣳ અભિશસ્તેર્ અમુઞ્ચો વૈશ્વાનર જાતવેદો મહિત્વા ॥
અસ્માકમ્ અગ્ને મઘવત્સુ ધારયાનામિ ક્ષત્રમ્ અજરꣳ સુવીર્યમ્ । વયં જયેમ શતિનꣳ સહસ્રિણં વૈશ્વાનર

વાજમ્ અગ્ને તવો ઽતિભિઃ ॥
વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ રાજા હિકમ્ ભુવનાનામ્ અભિશ્રીઃ । ઇતો જાતો વિશ્વમ્ ઇદં વિ ચષ્ટે વૈશ્વાનરો યતતે સૂર્યેણ ॥
અવ તે હેડો વરુણ નમોભિર્ અવ યજ્ઞેભિર્ ઈમહે હવિર્ભિઃ । ક્ષયન્ન્ અસ્મભ્યમ્ અસુર પ્રચેતો રાજન્ન્ એનાꣳસિ શિશ્રથઃ કૃતાનિ ॥
ઉદ્ ઉત્તમં વરુણ પાશમ્ અસ્મદ્ અવાધમં વિ મધ્યમꣳ શ્રથાય । અથા વયમ્ આદિત્ય

વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
દધિક્રાવ્ણો અકારિષં જિષ્ણોર્ અશ્વસ્ય વાજિનઃ । સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ણ આયૂꣳષિ તારિષત્ ॥
આ દધિક્રાઃ શવસા પઞ્ચ કૃષ્ટીઃ સૂર્ય ઇવ જ્યોતિષાપસ્ તતાન । સહસ્રસાઃ શતસા વાજ્ય્ અર્વા પૃણક્તુ વધ્વા સમ્ ઇમા વચાꣳસિ ॥
અગ્નિર્ મૂર્ધા ભુવઃ ।
મરુતો યદ્ ધ વો દિવઃ સુમ્નાયન્તો હવામહે । આ તૂ નઃ

ઉપ ગન્તન ॥
યા વઃ શર્મ શશમાનાય સન્તિ ત્રિધાતૂનિ દાશુષે યચ્છતાધિ । અસ્મભ્યં તાનિ મરુતો વિ યન્ત રયિં નો ધત્ત વૃષણઃ સુવીરમ્
અદિતિર્ ન ઉરુષ્યત્વ્ અદિતિઃ શર્મ યચ્છતુ । અદિતિઃ પાત્વ્ અꣳહસઃ ॥
મહીમૂ ષુ માતરꣳ સુવ્રતાનામ્ ઋતસ્ય પત્નીમ્ અવસે હુવેમ । તુવિક્ષત્રામ્ અજરન્તીમ્ ઉરૂચીꣳ સુશર્માણમ્ અદિતિꣳ સુપ્રણીતિમ્ ॥
સુત્રામાણમ્ પૃથિવીં દ્યામ્ અનેહસꣳ સુશર્માણમ્ અદિતિꣳ સુપ્રણીતિમ્ । દૈવીં નાવꣳ સ્વરિત્રામ્ અનાગસમ્ અસ્રવન્તીમ્ આ રુહેમા સ્વસ્તયે ॥
ઇમાꣳ સુ નાવમ્ આરુહꣳ શતારિત્રાꣳ શતસ્ફ્યામ્ । અચ્છિદ્રામ્ પારયિષ્ણુમ્ ॥