Taittiriya Aranyaka · Chapter 5
prapāṭhaka
pravargyabrāhmaṇa
hariḥ ॐ / śaṃ naḥ tanno mā hāsīt / ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ /
5.1 anuvāka
devā vai satramāsata / ṛddhiparimitaṃ yaśaskāmāḥ / te'bruvan / yannaḥ prathamaṃ yaśa ṛcchāt / sarveṣāṃ nastatsahāsaditi / teṣāṃ kurukṣetraṃ vedirāsīt / tasyai khāṇḍavo dakṣiṇārdha āsīt / tūrghnamuttarārdhaḥ / parīṇaj jaghanārdhaḥ / marava utkaraḥ १ teṣāṃ makhaṃ vaiṣṇavaṃ yāśa ārcchat / tannyakāmayata / tenāpākrāmat / taṃ devā anvāyan / yaśo varurutsamānāḥ / tasyānvāgatasya / savyāddhanurajāyata / dakṣiṇādiṣavaḥ / tasmādiṣudhanvaṃ puṇyajanma / yajñajanmā hi २ tamekaꣳ santam / bahavo nābhyadhṛṣṇuvan / tasmādekamiṣudhan!vinam / bahavo'niṣudhanvā nābhi dhṛṣṇuvanti / so'smayata / ekaṃ mā santaṃ bahavo nābhyadharṣiṣuriti / tasya siṣmiyāṇasya tejo'pākrāmat / taddevā oṣadhīṣu nyamṛjuḥ / te śyāmākā abhavan / smayākā vai nāmaite ३ tatsmayākānāꣳ smayākatvam / tasmāddīkṣitenāpigṛhya smetavyam / tejaso dhṛtyai / sa dhanuḥ pratiṣkabhyātiṣṭhat / tā upadīkā abruvanvaraṃ vṛṇāmahai / atha va imaꣳ randhayāma / yatra kva ca khanāma / tadapo'bhi tṛṇadāmeti / tasmādupadīkā yatra kva ca khananti / tadapo'bhi tṛndanti ४ vārevṛtaꣳ hyāsām / tasya jyāmapyādan / tasya dhanurvipravamāṇaꣳ śira udavartayat / taddyāvāpṛthivī anu prāvartata yatprāvartata / tatpravargyasya pravargyatvam / yadghrāꣳ३ ityapatat / tadgharmasya gharmatvam / mahato vīryamapaptaditi / tanmahāvīrasya mahāvīratvam ५ yadasyāḥ samabharan / tatsamrājñaḥ samrāṭtvam / taꣳ stṛtaṃ devatāstredhā vyagṛhṇata / agniḥ prātaḥsavanam / indro mādhyaṃdinaꣳ savanam / viśve devāstṛtīyasavanam / tenāpaśirṣṇā yajñena yajamānāḥ / nāśiṣo'vārundhata / na suvargaṃ lokamabhyajayan / te devā aśvināvabruvan ६ bhiṣajau vai sthaḥ / idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattamiti / tāvabrūtāṃ varaṃ vṛṇāvahai / graha eva nāvatrāpi gṛhyatāmiti / tābhyāmetamāśvinamagṛhṇan / tāvetadyajñasya śiraḥ pratyadhattām / yatpravargyaḥ / tena saśīrṣṇā yajñena yajamānāḥ / avāśiṣo'rundhata / abhi suvargaṃ lokamajayan / yatpravargyaṃ pravṛṇakti / yajñasyaiva tacchiraḥ prati dadhāti / tena saśīrṣṇā yajñena yajamānaḥ / avāśiṣo rundhe / abhi suvargaṃ lokāṃ jayati / tasmādeṣa āśvinapravayā iva / yatpravargyaḥ
७ utkaro hyete tṛndanti mahāvīratvamabruvannajayantsapta ca
5.2 anuvāka
sāvitraṃ juhoti prasūtyai / caturgṛhītena juhoti / catuṣpādaḥ paśavaḥ / paśūnevāva rundhe / catasro diśaḥ / dikṣveva prati tiṣṭhati / chandāꣳsi devebhyo'pākrāman / na vo bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti / tebhya etaccaturgṛhītamadhārayan / puronuvākyāyai yājyāyai १ devatāyai vaṣaṭkārāya / yaccaturgṛhītaṃ juhoti / chandāꣳsyeva tatprīṇāti / tānyasya prītāni devebhyo havyaṃ vahanti / brahmavādino vadanti / hotavyaṃ dīkṣitasya gṛhāi!३ na hotavyā३miti / havirvai dīkṣitaḥ / yaj juhuyāt / haviṣkṛtaṃ yajamānamagnau pra dadhyāt / yanna juhuyāt २ yajñaparurantariyāt / yajureva vadet / na haviṣkṛtaṃ yajamānamagnau pradadhāti / na yajñaparurantareti / gāyatrī chandāꣳsyatyamanyata / tasyai vaṣaṭkāro'bhyayya śiro'cchinat / tasyai dvedhā rasaḥ parāpatat / pṛthivīmardhaḥ prāviśat / paśūnardhaḥ / yaḥ pṛthivīṃ prāvi / sat ३ sa khadiro'bhavat / yaḥ paśūn / so'jām / yatkhādiryabhrirbhavati / chandasāmeva rasena yajñasya śiraḥ saṃ bharati / yadaudumbarī / ūrgvā udumbaraḥ / ūrjaiva yajñasya śiraḥ saṃ bharati / yadvaiṇavī / tejo vai veṇuḥ ४ tejasaiva yajñsya śiraḥ saṃ bharati / yadvaikaṅkatī / bhā evāva rundhe / devasya tvā savituḥ prasav / a ityabhrimā datte prasūtyai / aśvinorbāhubhyāmityāha / aśvinau hi devānāmadhvaryū āstām / pūṣṇo hastābhyāmityāha yatyai / vajra iva vā eṣā / yadabhriḥ / abhrirasi nārirasītyāha śāntyai ५ adhvarakṛddevebhya ityāha / yajño vā adhvaraḥ / yajñakṛddevebhya iti vāvaitadāha / uttiṣṭha brahmaṇaspata ityāha / brahmaṇaiva yajñasya śiro'cchaiti / praitu brahmaṇaspatirityāha / pretyaiva yajñasya śiro'cchaiti / pra devyetu sūnṛtetyāha / yajño vai sūnṛtā / acchā vīraṃ naryaṃ paṅktirādhasamityāha ६ pāṅkto hi yajñaḥ / devā yajñaṃ nayantu na ityāha / devāneva yajñaniyaḥ kurute / devī dyāvāpṛthivī anu me maꣳsāthāmityāha ābhyāmevānumato yajñasya śiraḥ saṃ bharati / ṛdhyāsamadya makhasya śira ityāha / yajño vai makhaḥ / ṛdhyāsamadya yajñasya śira iti vāvaitadāha / makhāya tvā makhasya tvā śīrṣṇa ityāha / nirdiśyaivainaddharati ७ trirharati / traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebhyo yajñasya śiraḥ saṃ bharati / tūṣṇīṃ caturthaꣳ harati / aparimitādeva yajñasya śiraḥ saṃ bharati / mṛtkhanādagre harati / tasmānmṛtkhanaḥ karuṇyatamaḥ / iyatyagra āsīrityāha / asyāmevācchaṃbaṭkāraṃ yajñasya śiraḥ saṃ bharati / ūrjaṃ vā etaꣳ rasaṃ pṛthivyā upadīkā uddihanti ८ yadvalmīkam / yadvalmīkavapā saṃbhāro bhavati / ūrjameva rasaṃ pṛthivyā ava rundhe / atho śrotrameva / śrotraꣳ hyetatpṛthivyāḥ / yadvalmīkaḥ / abadhiro bhavati / ya evaṃ veda / indro vṛtrāya vajramudayacchat / sa yatrayatra parākramata ९ tannādhriyata / sa pūtīkastambe parākramata / so'dhriyata / so'bravīt / ūtiṃ vai me'dhā iti / tadūtīkānāmūtīkatvam / yadūtīkā bhavanti / yajñāyaivotiṃ dadhati / agnijā asi prajāpate reta ityāha / ya eva rasaḥ paśūnprāviśat १० tamevāva rundhe / pañcaite saṃbhārā bhavanti / pāṅkto yajñaḥ / yāvāneva yajñaḥ / tasya śiraḥ saṃ bharati / yadgrāmyāṇāṃ paśūnāṃ carmaṇā saṃbharet / grāmyānpaśūñ chucārpayet / kṛṣṇājinena saṃ bharati / āraṇyāneva paśūñ chucārpayati / tasmātsamāvatpaśūnāṃ prajāyamānānām ११ āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyāꣳsaḥ / śucā hyṛtāḥlomataḥ saṃ bharati / ato hyasya medhyam / parigṛhyā yanti / rakṣasāmapahatyai / bahavo haranti / apacitimevāsmindadhati / uddhate sikatopopte pariśrite ni dadhati śāntyai / madantībhirupa sṛjati १२ teja evāsmindadhāti / madhu tvā madhulā karotvityāha / brahmaṇaivāsmintejo dadhāti / yadgrāmyāṇaṃ pātrāṇāṃ kapālaiḥ saꣳsṛjet / grāmyāṇi pātrāṇi śucārpayet / armakapālaiḥ saꣳ sṛjati / etāni vā anupajīvanīyāni / tānyeva śucārpayati / śarkarābhiḥ saꣳ sṛjati dhṛtyai / atho śaṃtvāya / ajalomaiḥ saꣳ sṛjati / eṣā vā agneḥ priyā tanūḥ / yadajā / priyayaivainaṃ tanuvā saꣳ sṛjati / athotejasā / kṛṣṇājinasya lomabhiḥ saꣳ sṛjati / yajño vai kṛṣṇājinam / yajñenaiva yajñaꣳ saꣳ sṛjati १३ yājyāyai na juhuyādaviśdveṇuḥ śāntyai paṅktirādhasamityāha
harati dihanti parākramatāviśatprajāyamānānāꣳ sṛjati śaṃtvāyāṣṭau ca
5.3 anuvāka
pariśrite karoti / brahmavarcasasya parigṛhītyai / na kurvannabhi prāṇyāt / yatkurvannabhiprāṇyāt / prāṇāñ chucārpayetapahāya prāṇiti / prāṇānāṃ gopīthāya / na pravargyaṃ cādityaṃ cāntareyāt / yadantareyāt / duścarmā syāt १ tasmānnāntarāyyam / ātmano gopīthāya / veṇunā karoti / tejo vai veṇuḥ / tejaḥ pravargyaḥ / tejasaiva tejaḥ samardhayati / makhasya śiro'sītyāha / yajño vai makhaḥ / tasyaitacchiraḥ / yatpravargyaḥ २ tasmādevamāha / yajñasya pade stha ityāha / yajñasya hyete pade / atho pratiṣṭhityai / gāyatreṇa tvā chandasā karomītyāha / chandobhirevainaṃ karoti / tr! yuddhiṃ karoti / traya ime lokāḥ / eṣāṃ lokānāmāptyai / chandobhiḥ karoti ३ vīryaṃ vai chandāꣳsi / vīryeṇaivainaṃ karoti / yajuṣā bilaṃ karoti vyāvṛttyai / iyantaṃ karoti / prajāpatinā yajñamukhena saṃmitam / iyantaṃ karoti / yajñaparuṣā saṃmitam / iyantaṃ karoti / etāvadvai puruṣe vīryam / vīryasaṃmitam ४ aparimitaṃ karoti / aparimitasyāvaruddhyai / parigrīvaṃ karoti dhṛtyai / sūryasya harasā śrāyetyāha / yathāyajurevaitat / aśvaśakena dhūpayati / prājāpatyo vā aśvaḥ sayonitvāya / vṛṣṇo aśvasya niṣpadasītyāha / asau vā ādityo vṛśāśvaḥ / tasya chandāꣳsi niṣpat ५ chandobhirevainaṃ dhūpayati / arciṣe tvā śociṣe tvetyāha / teja evāsmindadhāti / vāruṇo bhīddhaḥ / maitriyopaiti śāntyai / siddhyai tvetyāha / yathāyajurevaitat / devastvā savitodvapatvityāha / savitṛprasūta evainaṃ brahmaṇā devatābhirudvapati / apadyamānaḥ pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇetyāha ६ tasmādagniḥ sarvā diśo'nu vi bhāti / uttiṣṭha bṛhanbhavordhvastiṣṭha dhruvastvamityāha pratiṣṭhityai / īśvaro vā eśo'ndho bhavitoḥ / yaḥ pravargyamanvīkṣate / sūryasya tvā cakṣuṣānvīkṣa ityāha / cakṣuṣo gopīthāya / ṛjave tvā sādhave tvā sukṣityai tvā bhūtyai tvetyāha / iyaṃ vā ṛjuḥ / antarikṣaꣳ sādhu / asau sukṣitiḥ ७ diśo bhūtiḥ / imānevāsmai lokānkalpayati / atho pratiṣṭhityai / idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ viśā paśubhirbrahmavarcasena paryūhāmītyāha / viśaivainaṃ paśubhirbrahmavarcasena paryūhati / viśeti rājanyasya brūyāt / viśaivainaṃ paryūhati / paśubhiriti vaiśyasya / paśubhirevainaṃ paryūhati / asuryaṃ pātramanācchṛṇṇam ८ ā cchṛṇatti / devatrākaḥ / ajakṣīreṇā cchṛṇatti / paramaṃ vā etatpayaḥ / yadajakṣīram / parameṇaivainaṃ payasā cchṛṇatti / yajuṣā vyāvṛttyai / chandoghirā cchṛṇatti / chandobhirvā eṣa kriyate / chandobhireva chandāꣳsyā cchṛṇatti / chṛndhi vācamityāha / vācamevāva rundhe / chṛndhyūrjamityāha / ūrjamevāva rundhe / chṛndhi havirityāha / havirevākaḥ / deva puraścara saghyāsaṃ tvetyāha / yathāyajurevaitat ९ syādyatpravargyaśchandobhiḥ karoti vīryasamitaṃ chandāꣳsi niṣpatpṛṇetyāha
sukṣitiranācchṛṇṇaṃ chandāꣳsyācchṛṇattyaṣṭau ca
5.4 anuvāka
brahmanpracariṣyāmo hotargharmamabhi ṣṭuhītyāha / eṣa vā etarhi bṛhaspatiḥ / yadbrahmā / tasmā eva pratiprocya pracarati / ātmano'nārtyai / yamāya tvā makhāya tvetyāha / etā vā etasya devatāḥ / tābhirevainaꣳ samardhayati / madantībhiḥ prokṣati / teja evāsmindadhāti १abhipūrvaṃ prokṣati / abhipūrvamevāsmintejo dadhāti / triḥ prokṣati / tr! yāvṛddhi yajñaḥ / atho medhyatvāya / hotānvāha / rakṣasāmapahatyai / anavānam / prāṇānāꣳ santatyai / triṣṭubhaḥ satīrgāyatrīrivānvāha २ gāyatro hi prāṇaḥ / prāṇameva yajamāne dadhāti / santatamanvāha / prāṇānāmannādyasya santatyai / atho rakṣasāmapahatyai / yatparimitā anubrūyāt / parimitamava rundhīta / aparimitā anvāha / aparimitasyāvaruddhyai / śiro vā etadyajñasya ३ yatpravargyaḥ / ūrṅmuñjāḥ / yanmauñjo vedo bhavati / ūrjaiva yajñasya śiraḥ samardhayati / prāṇāhutīrjuhoti / prāṇāneva yajamāne dadhāti / sapta juhoti / sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ / prāṇānevāsmindadhāti / devastvā savitā madhvānaktvityāha ४ tejasaivainamanakti / pṛthivīṃ tapasastrāyasveti hiraṇyamupāsyati / asyā anatidāhāya / śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / agniḥ sarvā devatāḥ / pralavānādīpyopāsyati / devatāsveva yajñasya śiraḥ prati dadhāti / apratiśīrṇāgraṃ bhavati / etadbarhirhyeṣaḥ ५ arcirasi śocirasītyāha / teja evāsminbrahmavarcasaṃ dadhāti / saꣳ sīdasva mahāꣳ asītyāha / mahānhyeṣaḥ / brahmavādino vadanti / ete vāva ta ṛtvijaḥ / ye darśapūrṇamāsayoḥ / atha kathā hotā yajamānāyāśiṣo nā śāsta iti / purastādāśīḥ khalu vā anyo yajñaḥ / upariṣṭādāśīranyaḥ ६ anādhṛṣyā purastāditi yadetāni yajūꣳṣyāha / śīrṣata eva yajñasya yajamāna āśiṣo'va rundhe / āyuḥ purastādāha / prajāṃ dakṣiṇataḥ / prāṇaṃ paścāt / śrotramuttarataḥ / vidhṛtimupariṣṭāt / prāṇānevāsmai samīco dadhāti / īśvaro vā eṣa diśo'nūnmaditoḥ / yaṃ diśo'nu vyāsthāpayanti ७ manoraśvāsi bhūriputretīmāmabhi mṛśati / iyaṃ vai manoraśvā bhūriputrā / asyāmeva prati tiṣṭhatyanunmādāya / sūpasadā me bhūyā mā mā hiꣳsīrityāhāhiꣳsāyai / citaḥ stha paricita ityāha / apacitimevāsmindadhāti / śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / asau khalu vā ādityaḥ pravargyaḥ / tasya maruto raśmayaḥ ८ svāhā marudbhiḥ pari śrayasvetyāha / amumevādityaꣳ raśmibhiḥ paryūhati / tasmādasāvādityo'muṣmilꣳloke raśmibhiḥ paryūḍhaḥ / tasmādrā jā viśā paryūḍhaḥ / tasmādgrāmaṇīḥ sajātaiḥ paryūḍhaḥ / agneḥ sṛṣṭasya yataḥ / vikaṅkataṃ bhā ārchat / yadvaikaṅkatāḥ paridhayo bhavanti / bhā evāva rundhe / dvādaśa bhavanti ९ dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ / saṃvatsaramevāva rundhe / asti trayodaśo māsa ityāhuḥ / yattrayodaśaḥ paridhirbhavati / tenaiva trayodaśaṃ māsamava rundhe / antarikṣasyāntardhirasītyāha vyāvṛttyai / divaṃ tapasastrāyasvetyupariṣṭāddhiraṇyamādhi ni dadhāti / amuṣyā anatidāhāya / atho ābhyāmevainamubhayataḥ pari gṛhṇāti / arhanbibharṣi sāyakāni dhanvetyāha १० stautyevainametat / gāyatramasi traiṣṭubhamasi jāgatamasīti dhavitrāṇyā datte / chandobhirevainānyā datte / madhu madhviti dhūnoti / prāṇo vai madhu / prāṇameva yajamāne dadhāti / triḥ pari yanti / trivṛddhi prāṇaḥ / triḥ pari yanti / tr! yāvṛddhi yajñaḥ ११ atho rakṣasāmapahatyai / triḥ punaḥ pari yanti / ṣaṭsaṃ padyante / ṣaḍvā ṛtavaḥ / ṛtuṣveva prati tiṣṭhanti / yo vai gharmasya priyāṃ tanuvamākrāmati / duścarmā vai sa bhavati / eṣa ha vā asya priyāṃ tanuvamā krāmati / yastriḥ parītya caturthaṃ paryeti / etāꣳ ha vā asyogradevo rājanirā cakrāma १२ tato vai sa duścarmābhavat / tasmāttriḥ parītya na caturthaṃ parīyāt / ātmano gopīthāya / prāṇā vai dhavitrāṇi / avyatiṣaṅgaṃ dhūnvanti / prāṇānāmavyatiṣaṅgāya kḻptyai / viniṣadya dhūnvanti / dikṣveva prati tiṣṭhanti / ūrdhvaṃ dhūnvanti / suvargasya lokasya samaṣṭyai / sarvato dhūnvanti / tasmādayaṃ sarvataḥ pavate १३ dadhātīvānvāha yajñasyāhaiṣa upariṣṭādā / ṣīranyo vyāsthāpayanti raśmayo bhavanti dhanvetyāha yajñaścakrāma samaṣṭyai dve ca
5.5 anuvāka
agniṣṭvā vasubhiḥ purastādrocayatu gāyatreṇa chandasetyāha / agnirevainaṃ vasubhiḥ purastādro cayati gāyatreṇa chandasā / sa mā rucito rocayetyāha / āśiṣamevaitāmā śāste / indra stvā rudrai rdakṣiṇato rocayatu traiṣṭubhena chandasetyāha / indra evainaꣳ rudrairdakṣiṇato rocayati traiṣṭubhena chandasā / sa mā rucito rocayetyāha / āśiṣamevaitāmā śāste / varuṇastvādityaiḥ paścādrocayatu jāgatena chandasetyāha / varuṇa evainaṃ ādityaiḥ paścādro cayati jāgatena chandasā १ sa mā rucito rocayetyāha / āśiṣamevaitāmā śāste / dyutānastvā māruto marudbhiruttarato rocayatvānuṣṭubhena chandasetyāha / dyutāna evainaṃ māruto marudbhiruttarato rocayatyānuṣṭubhena chandasā / sa mā rucito rocayetyāha / āśiṣamevaitāmāśāste / bṛhaspatistvā viśvairdevairupariṣṭādro cayatu pāṅktena chandasetyāha / bṛhaspatirevainaṃ viśvairdevairupariṣṭādro cayatu pāṅktena chandasā / sa mā rucito rocayetyāha / āśiṣamevaitāmāśāste / rocitastvaṃ deva gharma deveṣvasītyāha / rocito hyeṣa deveṣu / rociṣīyāhaṃ manuṣyeṣvityāha / rocata evaiṣa manuṣyeṣu (४) / samrāḍgharma rucitastvaṃ deveṣvāyuṣmāꣳstejasvī brahmavarcasyasītyāha / rucito hyeṣa deveṣvāyuṣmāꣳstejasvī brahmavarcasī / rucito'haṃ manuṣyeṣvāyuṣmāꣳstejasvī brahmavarcasī bhūyāsamityāha / rucita evaiṣa manuṣyeṣvāyuṣmāꣳstejasvī brahmavarcasī bhavati / rugasi rucaṃ mayi dhehi mayi rugityāha / āśiṣamevaitāmā śāste / taṃ yadetairyajurbhirarocayitvā / rucito gharma iti prabrūyāt / arocuko'dhvaruḥ syāt / arocuko yajamānaḥ / atha yadenametairyajurbhī rocayitvā / rucito gharma iti prāha / rocuko'dhvaryurbhavati / rocuko yajamānaḥ १ paścādro cayati jāgatena chandasā sa mā rucito rocaye
tyāhāśiṣamevaitāmāśāste'ṣṭau ca
5.6 anuvāka
śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / grīvā upasadaḥ / purastādupasadāṃ pravargyaṃ pra vṛṇakti / grīvāsveva yajñasya śiraḥ prati dadhāti / triḥ pra vṛṇakti / traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebho yajñasya śiro'va rundhe / ṣaṭsaṃ padyante / ṣaḍvā ṛtavaḥ १ ṛtubhya eva yajñasya śiro'va rundhe / dvādaśa kṛtvaḥ pra vṛṇakti / dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ / saṃvatsarādeva yajñasya śiro'va rundhe / caturviꣳśatiḥ saṃ padyante / caturviꣳśatirardhamāsāḥ / ardhamāsebhya eva yajñasya śiro'va rundhe / atho khalu / sakṛdeva pravṛjyaḥ / ekaꣳ hi śiraḥ २ agniṣṭome pra vṛṇakti / etāvānvai yajñaḥ / yāvānagniṣṭomaḥ / yāvāneva yajñaḥ / tasya śiraḥ prati dadhāti / nokthye pra vṛñjyāt / prajā vai paśava ukthāni / yadukthye pravṛñjyāt / prajāṃ paśūnasya nirdahet / viśvajiti sarvapṛṣṭhe pra vṛṇakti ३ pṛṣṭhāni vā acyutaṃ cyāvayanti / pṛṣṭhairevāsmā acyutaṃ cyāvayitvāva rundhe / apaśyaṃ gopāmityāha / prāṇo vai gopāḥ / prāṇameva prajāsu vi yātayati / apaśyaṃ gopāmityāha / asau vā ādityo gopāḥ / sa hīmāḥ prajā gopāyati / tameva prajānāṃ goptāraṃ kurute / anipadyamānamityāha ४ na hyeṣa nipadyate / ā ca parā ca pathibhiścarantamityāha / ā ca hyeśa parā ca pathibhiścarati / sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ityāha / sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasānaḥ prajā abhi vipaśyati / ā varīvarti bhuvaneṣvantarityāha / ā hyeṣa varīvarti bhuvaneṣvantaḥ / atra prāvīrmadhu mādhvībhyāṃ madhu mādhūcībhyāmityāha / vāsantikāvevāsmā ṛtū kalpayati / samagniragnināgatetyāha ५ graiṣmāvevāsmā ṛtū kalpayati / samagniragnināgatetyāha / agnirhyevaiṣo'gninā saṃgacchate svāhā samagnistapasāgatetyāha / pūrvamevoditam / uttareṇābhi gṛṇāti / dhartā divo vi bhāsi rajasaḥ pṛthivyā ityāha / vārṣikāvevāsmā ṛtū kalpayati / hṛde tvā manase tvetyāha / śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati ६ divi deveṣu hotrā yacchetyāha / hotrābhirevemālꣳlokāntsaṃ dadhāti / viśvāsāṃ bhuvāṃ pata ityāha / haimantikāvevāsmā ṛtū kalpayati / devaśrūstvaṃ deva gharma devānpāhītyāha / śaiśirāvevāsmā ṛtū kalpayati / tapojāṃ vācamasme ni yaccha devāyuvamityāha / yā vai medhyā vāk / sā tapojāḥ / tāmevāva rundhe ७ garbho devānāmityāha / garbho hyeṣa devānām / pitā matīnāmityāha / prajā vai matayaḥ / tāsāmeṣa eva pitā / yatpravargyaḥ / tasmādevamāha / patiḥ prajānāmityāha / patirhyeṣa prajānām / matiḥ kavīnāmityāha ८ matirhyeṣa kavīnām / saṃ devo devena savitrāyatiṣṭha saṃ sūryeṇāruktetyāha / amuṃ caivādityaṃ pravargyaṃ ca saṃ śāsti / āyurdāstvamasmabhyaṃ gharma varcodā asītyāha / āśiṣamevaitāmā śāste / pitā no'si pitā no bodhetyāha / bodhayatyevainam / navaite'vakāśā bhavanti / patniyai daśamaḥ / nava vai puruṣe prāṇāḥ ९ nābhirdaśamī / prāṇāneva yajamāne dadhāti / atho daśākṣarā virāṭ / annaṃ virāṭ / virājaivānnādyamavarundhe / yajñasya śiro'cchidyata / taddevā hotrābhiḥ pratyadadhuḥ / ṛtvijo'vekṣante / etā vai hotrāḥ / hotrābhireva yajñasya śiraḥ pratidadhāti १० rucitamavekṣante / rucitādvai prajāpatiḥ prajā asṛjata / prajānāꣳ sṛṣṭyai / rucitamavekṣante / rucitādvai parjanyo varṣati / varṣukaḥ parjanyo bhavati / saṃ prajā edhante / rucitamavekṣante / rucitaṃ vai brahmavarcasam / brahmavarcasino bhavanti ११ adhīyanto'vekṣante / sarvamāyuryanti / na patnyavekṣeta / yatpatnyavekṣeta / pra jāyeta / prajāṃ tvasyai nirdahet / yannāvekṣeta / na pra jāyeta / nāsyai prajāṃ nirdahet / tiraskṛtya yajurvācayati १२ pra jāyate / nāsyai prajāṃ nirdahati / tvaṣṭīmatī te sapeyetyāha / sapāddhi prajāḥ prajāyante १३ ṛtavo hi śiraḥ sarvapṛṣṭhe pravṛṇaktyanipadyamānamityāha śāradāvevāsmā ṛtū kalpayati rundhe kavīnāmityāha prāṇāḥ prati dadhāti
bhavanti vācayati catvāri ca
5.7 anuvāka
devasya tvā savituḥ prasava iti raśanāmā datte prasūtyai / aśvinorbāhubhyāmityāha / aśvinau hi devānāmadhvaryū āstām / pūṣṇo hastābhyāmityāha yatyai / ā dade'dityai rāsnāsītyāha yajuṣkṛtyai / iḍa ehyadita ehi sarasvatyehītyāha / etāni vā asyai devanāmāni / devanāmairevaināmā hvayati / asāvehyasāvehyasāvehītyāha / etāni vā asyai manuṣyanāmāni १ manuṣyanāmairevaināmā hvayati / ṣaṭsaṃ padyante / ṣaḍvā ṛtavaḥ/ ṛtubhirevaināmāhvayati / adityā uṣṇīṣamasītyāha / yathāyajurevaitat / vāyurasyaiḍa ityāha / vāyudevatyo vai vatsaḥ / pūṣā tvopāvasṛjatvityāha / pauṣṇā vai devatayā paśavaḥ २ svayaivainaṃ devatayopāvasṛjati / aśvibhyāṃ pra dāpayetyāha / aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau / tābhāmevāsmai bheṣajaṃ karoti / yaste stanaḥ śaśaya ityāha / stautyevainām / usra gharmaꣳ śiꣳṣosra gharmaṃ pāhi gharmāya śiꣳṣetyāha / yathā brūyādamuṣmai dehīti / tādṛgeva tat / bṛhaspatistvopasīdatvityāha ३ brahma vai devānāṃ bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivaināmupasīdati / dānavaḥ stha perava ityāha / medhyānevainānkaroti / viṣvagvṛto lohitenetyāha vyāvṛtyai / aśvibhyāṃ pinvasva sarasvatyai pinvasva pūṣṇe pinvasva bṛhaspataye pinvasvetyāha / etābhyo hyeṣā devatābhyaḥ pinvate / indrāya pinvasvendrāya pinvasvetyāha / indra meva bhāgadheyena samardhayati / dvirindrāyetyāha ४ tasmādindro devatānāṃ bhūyiṣṭhabhāktamaḥ / gāyatro'si traiṣṭubho'si jāgatamasīti śaphopayamānādatte / chandobhirevainānādatte / sahorjo bhāgenopamehītyāha / ūrja evainaṃ bhāgamakaḥ / aśvinau vā etadyajñasya śiraḥ pratidadhatāvabrūtām / āvābhyāmeva pūrvābhyāṃ vaṣaṭkriyātā iti / indrā śvinā madhunaḥ sāraghasyetyāha / aśvibhyāmeva pūrvābhyāṃ vaṣaṭkaroti / atho aśvināveva bhāgadheyena samardhayati ५ gharmaṃ pāta vasavo yajatā vaḍityāha / vasūneva bhāgadheyena samardhayati / yadvaṣaṭkuryāt / yātayāmāsya vaṣaṭkāraḥ syāt / yanna vaṣaṭkuryāt / rakṣāꣳsi yajñaṃ hanyuḥ / vaḍityāha / parokṣameva vaṣaṭkaroti / nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati / na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti ६ svāhā tvā sūryasya raśmaye vṛṣṭivanaye juhomītyāha / yo vā asya puṇyo raśmiḥ / sa vṛṣṭivaniḥ / tasmā evainaṃ juhoti / madhu havirasītyāha / svadayatyevainam / sūryasya tapastapetyāha / yathāyajurevaitat / dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā pari gṛhṇāmītyāha / dyāvāpṛthivībhyāṃ evainaṃ pari gṛhṇāti ७ antarikṣeṇa tvopayacchāmītyāha / antarikṣeṇaivainamupa yacchati / na vā etaṃ manuṣyo bhartumarhati / devānāṃ tvā pitṛṇāmanumato bhartuꣳ śakeyamityāha / devairevainaṃ pitṛbhiranumata ā datte / vi vā enametadardhayanti / yatpaścātpravṛjya puro juhvati / tejo'si tejo'nu prehītyāha / teja evāsmindadhāti / divispṛṅmā mā hiꣳsīrantarikṣaspṛṅmā mā hiꣳsīḥ pṛthivispṛṅmā mā hiꣳsīrityāhāhiꣳsāyai ८ suvarasi suvarme yaccha divaṃ yaccha divo mā pāhītyāha / āśiṣamevaitāmāśāste / śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / ātmā vāyuḥ / udyatya vātanāmānyāha / ātmanneva yajñasya śiraḥ prati dadhāti / anavānam / prāṇānāꣳ saṃtatyai / pañcāha ९ pāṅkto yajñaḥ / yāvāneva yajñaḥ / tasya śiraḥ prati dadhāti / agnaye tvā vasumate svāhetyāha / asau vā ādityo'gnirvasumān / tasmā evainaṃ juhoti / somāya tvā rudra vate svāhetyāha / candramā vai somo rudravān / tasmā evainaṃ juhoti / varuṇāya tvādityavate svāhetyāha १० apsu vai varuṇa ādityavān / tasmā evainaṃ juhoti / bṛhaspataye tvā viśvadevyāvate svāhetyāha / brahma vai devānāṃ bṛhaspatiḥ / brahmaṇa evainaṃ juhoti / savitre tvarbhumate vibhumate prabhumate vājavate svāhetyāha / saṃvatsaro vai saviturbhumān!vibhumānprabhumānvājavān / tasmā evainaṃ juhoti / yamāya tvāṅgirasvate pitṛmate svāhetyāha / prāṇo vai yamo'ṅgirasvānpitṛvān ११ tasmā evainaṃ juhoti / etābhya evainaṃ devatābhyo juhoti / daśa saṃpadyante / daśākṣarā virāṭ / annaṃ virāṭ / virājaivānnādyamavarundhe / rauhiṇābhyāṃ vai devāḥ suvargamāyan / tadrauhiṇayo rauhiṇatvam / yadrauhiṇau bhavataḥ / rauhiṇābhyāmeva tadyajamānaḥ suvargaṃ lokameti / aharjyotiḥ ketunā juṣatāꣳ sujyotirjyotiṣāꣳ svāhā rātrirjyotiḥ ketunā juṣatāꣳ sujyotirjyotiṣāꣳ svāhetyāha / ādityameva tadamuṣmim̐lloke'hnā parastāddādhāra / rātriyā avastāt / tasmādasāvādityo'muṣmiꣳ loke'horātrābhyaṃ dhṛtaḥ १२ manuṣyanāmāni paśavaḥ sīdatvityāhendrā yetyāhārdhayati ghnanti gṛhṇātyahiꣳsāyai
pañcāhādityavate svāhetyāha pitṛmāneti catvāri ca
5.8 anuvāka
viśvā āśā dakṣiṇasadityāha / viśvāneva devānprīṇāti / atho duriṣṭyā evainaṃ pāti / viśvāndevānayāḍihetyāha / viśvāneva devānbhāgadheyena samardhayati / svāhākṛtasya gharmasya madhoḥ pibatamaśvinetyāha / aśvināveva bhāgadheyena samardhayati / svāhāgnaye yajñiyāya śaṃ yajurbhirityāha / abhyevainaṃ ghārayati / atho havirevākaḥ १ aśvinā gharmaṃ pātaꣳ hārdivānamahardivābhirūtibhirityāha / aśvināveva bhāgadheyena samardhayati / anu vāṃ dyāvāpṛthivī maꣳsātāmityāhānumatyai / svāhendrā ya svāhendrā vaḍityāha / indrā ya hi puro hūyate / āśrāvyāha gharmasya yajeti / vaṣaṭkṛte juhoti / rakṣasāmapahatyai / anu yajati svagākṛtyai / gharmamapātamaśvinetyāha २ pūrvamevoditam / uttareṇābhi gṛṇāti / anu vāṃ dyāvāpṛthivī amaꣳsātāmityāhānumatyai / taṃ prāvyaṃ yathāvaṇṇamo dive namaḥ pṛthivyā ityāha / yathāyajurevaitat / divi dhā imaṃ yajñaṃ yajñamimaṃ divi dhā ityāha / suvargamevainaṃ lokaṃ gamayati / divaṃ gacchāntarikṣaṃ gaccha pṛthivīṃ gacchetyāha / eṣvevainaṃ lokeṣu prati ṣṭhāpayati / pañca pradiṣo gacchetyāha ३ dikṣvevainaṃ prati ṣṭhāpayati / devāngharmapāngaccha pitṝngharmapāngacchetyāha / ubhayeṣvevainaṃ prati ṣṭhāpayati / yatpinvate / varṣukaḥ parjanyo bhavati / tasmātpinvamānaḥ puṇyaḥ / yatprāṅ pinvate / taddevānām / yaddakṣiṇā / tatpitṛṇām ४ yatpratyak / tanmanuṣyānām / yadudaṅ / tadrudrā ṇām / prāñcamudañcaṃ pinvayati / devatrākaḥ / atho khalu / sarvā anu diśaḥ pinvayati / sarvā diśaḥ samedhante / antaḥparidhi pinvayati ५ tejaso'skandāya / iṣe pīpihyūrje pīpihītyāha / iṣamevorjaṃ yajamāne dadhāti / yajamānāya pīpihītyāha / yajamānāyaivaitāmāśiṣamā śāste / mahyaṃ jyaiṣṭhyāya pīpihītyāha / ātmana evaitāmāśiṣamā śāste / tviṣyai tvā dyumnāya tvendri yāya tvā bhūtyai tvetyāha / yathāyajurevaitat / dharmāsi sudharmāmenyasme brahmāṇi dhārayetyāha ६ brahmannevainaṃ prati ṣṭhāpayati / nettvā vātaḥ skandayāditi yadyabhicaret / amuṣya tvā prāṇe sādayāmyamunā saha nirarthaṃ gaccheti brūyādyaṃ dviṣyāt / yameva dveṣṭi / tenainaꣳ saha nirarthaṃ gamayati / pūṣṇe śarase svāhetyāha / yā eva devatā hutabhāgāḥ / tābhya evainaṃ juhoti / grāvabhyaḥ svāhetyāha / yā evāntarikṣe vācaḥ ७ tābhya evainaṃ juhoti / pratirebhyaḥ svāhetyāha / prāṇā vai devāḥ pratirāḥ / tebhya evainaṃ juhoti / dyāvāpṛthivībhyaḥ svāhetyāha / dyāvāpṛthivībhyāmevainaṃ juhoti / pitṛbhyo gharmapebhyaḥ svāhetyāha / ye vai yajvānaḥ / te pitaro gharmapāḥ / tebhya evainaṃ juhoti ८ rudrā ya rudra hotre svāhetyāha / rudra meva bhāgadheyena samardhayati / sarvataḥ samanakti / sarvata eva rudraṃ niravadayate / udañcaṃ nirasyati / eṣā vai rudra sya dik / svāyāmeva diśi rudraṃ niravadayate / apa upa spṛśati medhyatvāya / nānvīkṣate / yadanvīkṣeta ९ cakṣurasya pramāyukaꣳ syāt / tasmānnānvīkṣyaḥ / apīparo māhno rātriyai mā pāhyeṣā te agne samittayā samidhyasvāyurme dā varcasā māñjīrityāha / āyurevāsminvarco dadhāti / apīparo mā rātriyā ahno mā pāhyeṣā te agne samittayā samidhyasvāyurme dā varcasā māñjīrityāha / āyurevāsminvarco dadhāti / agnirjyotirjyotiragniḥ svāhā sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāhetyāha / yathāyajurevaitat / brahmavādino vadanti / hotavyamagnihotrā३ṃ! na hotavyā३miti १० yadyajuṣā juhuyāt / ayathāpūrvamāhutī juhuyāt / yanna juhuyāt / agniḥ parā bhavet / bhūḥ svāhetyeva hotavyam / yathāpūrvamāhutī juhoti / nāgniḥ parā bhavati / hutaꣳ havirmadhu havirityāha / svadayatyevainam / indra tame'gnāvityāha ११ prāṇo vā indra tamo'gniḥ / prāṇa evainamindra tame'gnau juhoti / pitā no'si mā mā hiꣳsīrityāhāhiꣳsāyai / aśyāma te deva gharma madhumato vājavataḥ pitumata ityāha / āśiṣamevaitāmā śāste / svadhāvino'śīmahi tvā mā mā hiꣳsīrityāhāhiꣳsāyai / tejasā vā ete vyṛdhyante / ye pravargyeṇa caranti / prāśnanti / teja evātmandadhate १२ saṃvatsaraṃ na māꣳsamaśnīyāt / na rāmāmupeyāt / na mṛnmayena pibet / nāsya rāma ucchiṣṭaṃ pibet / teja eva tatsaꣳśyati / devāsurāḥ saṃyattā āsan / te devā vijayamupayantaḥ / vibhrāji saurye brahma saṃ nyadadhata / yatkiṃ ca divākīrtyam / tadetenaiva vratenāgopāyat / tasmādetadvrataṃ cāryam / tejaso gopīthāya / tasmādetāni yajūꣳṣi vibhrājaḥ sauryasyetyāhuḥ / svāhā tvā sūryasya raśmibhya iti prātaḥ saꣳ sādayati / svāhā tvā nakṣatrebhya iti sāyam / etā vā etasya devatāḥ / tābhirevainaꣳ samardhayati १३ ajaraśvinetyāha pradiśo gacchetyāha pitṛṇāmantaḥparidhi pinvayati dhārayetyāha vāco gharmapāstebhya evainaṃ juhotyanvīkṣeta hotavyā३mityagnāvityāha dadhate'gopāyatsapta ca
5.9 anuvāka
gharma yā te divi śugiti tisra āhutīrjuhoti / chandobhirevāsyaibhyo lokebhyaḥ śucamava yajate / iyatyagre juhoti / atheyatyatheyati / traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebhyaḥ śucamava yajate / anu no'dyānumatirityāhānumatyai / divastvā paraspāyā ityāha / diva evemāꣳlokāndādhāra / brahmaṇastvā paraspāyā ityāha १ eṣveva lokeṣu prajā dādhāra / prāṇasya tvā paraspāyā ityāha / prajāsve / va prāṇāndādhāra / śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / asau khalu vā ādityaḥ pravargyaḥ / taṃ yaddakṣiṇā pratyañcamudañcamudvāsayet / jihmaṃ yajñasya śiro haret / prāñcamudvāsayati / purastādeva yajñasya śiraḥ prati dadhāti २ prāñcamudvāsayati / tasmādasāvādityaḥ purastādudeti / śaphopayamāndhavitrāṇi dhṛṣṭī ityanvavaharanti / sātmānamevainaꣳ satanuṃ karoti / sātmā'muṣmiꣳ loke bhavati / ya evaṃ veda / audumbarāṇi bhavanti / ūrgvā udumbaraḥ / ūrjamevāva rundhe / vartmanā vā an!vitya ३ yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti / sāmnā prastotā'nvavaiti / sāma vai rakṣohā / rakṣasāmapahatyai / trirnidhanamupaiti / traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebhyo rakṣāꣳsyapa hanti / puruṣaḥpuruṣo nidhanamupaiti / puruṣaḥpuruṣo hi rakṣasvī / rakṣasāmapahatyai ४ yatpṛthivyāmudvāsayet / pṛthivīꣳ śucārpayet / yadapsu / apaḥ śucārpayet / yadoṣadhīṣu / oṣadhīḥ śucārpayet / yadvanaspatiṣu / vanaspatīñ chucārpayet / hiraṇyaṃ nidhāyodvāsayati / amṛtaṃ vai hiraṇyam ५ amṛta evainaṃ prati ṣṭhāpayati / valgurasi śaṃyudhāyā iti triḥ pariṣiñcanparyeti / trivṛdvā agniḥ / yāvānevāgniḥ / tasya śucaꣳ śamayati / triḥ punaḥ paryeti / ṣaṭsaṃ padyante / ṣaḍvā ṛtavaḥ / ṛtubhirevāsya śucaꣳ śamayati / catuḥsraktirnābhirṛtasyetyāha ६ iyaṃ vā ṛtam / tasyā eṣa eva nābhiḥ / yatpravargyaḥ / tasmādevamāha / sado viśvāyurityāha / sado hīyam / apa dveṣo apa hvara ityāha bhrātṛvyāpanutyai / gharmaitatte'nnametatpurīṣamiti dadhnā madhumiśreṇa pūrayati / ūrgvā annādyaṃ dadhi / ūrjaivainamannādyena samardhayati ७ anaśanāyuko bhavati / ya evaṃ veda / rantirnāmāsi divyo gandharva ityāha / rūpamevāsyaitanmahimānaꣳ rantiṃ bandhutāṃ vyā caṣṭe / samahamāyuṣā saṃ prāṇenetyāha / āśiṣamevaitāmā śāste / vyasau yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ityāha / abhicāra evāsyaiṣaḥ / acikradadvṛṣā harirityāha / vṛṣā hyeṣaḥ ८ vṛṣā hariḥ / mahānmitro na darśata ityāha / stautyevainametat / cidasi samudra yonirityāha / svāmevainaṃ yoniṃ gamayati / namaste astu mā mā hiꣳsīrityāhāhiꣳsāyai / viśvāvasuꣳ soma gandharvamityāha / yadevāsya kriyamāṇasyāntaryanti / tadevāsyaitenā pyāyayati / viśvāvasurabhi tanno gṛṇātvityāha ९ pūrvamevoditam / uttareṇābhi gṛṇāti / dhiyo hinvāno dhiya inno avyādityāha / ṛtūnevāsmai kalpayati / prāsāṃ gandharvo amṛtāni vocadityāha / prāṇā vā amṛtāḥ / prāṇānevāsmai kalpayati / etattvaṃ deva gharma devo devānupāgā ityāha / devo hyeṣa sandevānupaiti / idamahaṃ manuṣyo manuṣyānityāha १० manuṣyo hi / eṣa sanmanuṣyānupaiti / īśvaro vai pravargyamudvāsayan / prajāṃ paśūntsomapīthamanūdvāsaḥ somapīthānu mehi / saha prajayā saha rāyaspoṣeṇetyāha / prajāmeva paśūntsomapīthamātmandhatte / sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santvityāha / āśiṣamevaitāmā śāste / durmitrāstasmai bhūyāsuryo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ityāha / abhicāra evāsyaiṣaḥ / pra vā eṣo'smāllokāccyavate / yaḥ pravargyamudvāsayati / udu tyaṃ citramiti saurībhyāmṛgbhyāṃ punaretya gārhapatye juhoti / ayaṃ vai loko gārhapatyaḥ / asminneva loke prati tiṣṭhati / asau khalu vā ādityaḥ suvargo lokaḥ / yatsaurī bhavataḥ / tenaiva suvargāllokānnaiti ११ brahmaṇastvā paraspāyā ityāha dadhātyan!vitya rakṣasvī rakṣasāmapahatyai vai hiraṇyamāhārdhayati hyeṣa gṛṇātvityāha
manuṣyānityāhāsyaiṣo'ṣṭau ca
5.10 anuvāka
prajāpatiṃ vai devāḥ śukraṃ payo'duhran / tadebhyo na vyabhavat / tadagnirvyakarot / tāni śukriyāṇi sāmānyabhavan / teṣāṃ yo raso'tyakṣarat / tāni śukrayajūꣳṣyabhavan / śukriyāṇāṃ vā etāni śukriyāṇi / sāmapayasaṃ vā etayoranyat / devānāmanyatpayaḥ / yadgoḥ payaḥ १ tatsāmnaḥ payaḥ / yadajāyai payaḥ / taddevānāṃ payaḥ / tasmādyatraitairyajurbhiścaranti / tatpayasā caranti / prajāpatimeva taddevānpayasānnādyena samardhayanti / eṣa ha tvai sākṣātpravargyaṃ bhakṣayati / yasyaivaṃ viduṣaḥ pravargyaḥ pravṛjyate / uttaravedyāmudvāsayettejaskāmasya / tejo vā uttaravediḥ २ tejaḥ pravargyaḥ / tejasaiva tejaḥ samardhayati / uttaravedyāmudvāsayedannakāmasya / śiro vā etadyajñasya / yatpravargyaḥ / mukhamuttaravediḥ / śīrṣṇaiva mukhaꣳ saṃ dadhātyannādyāya / annāda eva bhavati / yatra khalu vā etamudvāsitaṃ vayāꣳsi paryāsate / pari vai tāṃ samāṃ prajā vayāꣳsyāsate ३ tasmāduttaravedyāmevodvāsayet / prajānāṃ gopīthāya / puro vā paścādvodvāsayet / purastādvā etaj jyotirudeti / tatpaścānni mrocati / svāmevainaṃ yonimanūdvāsayati / apāṃ madhya udvāsayet / apāṃ vā etanmadhyāj jyotirajāyata / jyotiḥ pravargyaḥ / sva evainaṃ yonau prati ṣṭhāpayati ४ yaṃ dviṣyāt / yatra sa syāt / tasyāṃ diśyudvāsayet / eṣa vā agnirvaiśvānaraḥ / yatpravargyaḥ / agninaivainaṃ vaiśvānareṇābhi pra vartayati / audumbaryāꣳ śākhāyāmudvāsayet / ūrgvā udumbaraḥ / annaṃ prāṇaḥ / śuggharmaḥ ५ idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya śucā prāṇamapi dahāmītyāha / śucaivāsya prāṇamapi dahati / tājagārtimārcchati / yatra darbhā upadīkasantatāḥ syuḥ / tadudvāsayedvṛṣṭikāmasya / etā vā apāmanūjjhāvaryo nāma / yaddarbhāḥ / asau khalu vā āditya ito vṛṣṭimudīrayati / asāvevāsmā ādityo vṛṣṭiṃ ni yacchati / tā āpo niyatā dhanvanā yanti ६ goḥ paya uttaravedirāsate sthāpayati gharmo yanti
5.11 anuvāka
prajāpatiḥ saṃbhriyamāṇaḥ / samrāṭsaṃbhṛtaḥ / gharmaḥ pravṛktaḥ / mahāvīra udvāsitaḥ / asau khalu vāvaiṣa ādityaḥ / yatpravargyaḥ / sa etāni nāmānyakuruta / ya evaṃ veda / vidurenaṃ nāmnā / brahmavādino vadanti १ yo vai vasīyāꣳsaṃ yathānāmamupacarati / puṇyārtiṃ vai sa tasmai kāmayate / puṇyārtiṃ asmai kāmayante / ya evaṃ veda / tasmādevaṃ vidvān / gharma iti divā cakṣīta / saṃrāḍiti naktam / ete vā etasya priye tanuvau / ete asya priye nāmanī / priyayaivainaṃ tanuvā २ priyeṇa nāmnā samardhayati / kīrtirasya pūrvā gacchati janatāmāyataḥ / gāyatrī devebhyo'pākrāmat / tāṃ devāḥ pravargyeṇaivānu vyabhavan / pravargyeṇāpnuvan / yaccaturviꣳśatiḥ kṛtvaḥ pravargyaṃ pravṛṇakti / gāyatrīmeva tadanu vi bhavati / gāyatrīmāpnoti / pūrvāsya janaṃ yataḥ kīrtirgacchati / vaiśvadevaḥ saꣳsannaḥ ३ vasavaḥ pravṛktaḥ / somo'bhikīryamāṇaḥ / āśvinaḥ payasyānīyamāne / mārutaḥ kvathan / pauṣṇa udantaḥsārasvato viṣyandamānaḥ / maitraḥ śarogṛhītaḥ / teja udyato vāyuḥ / hriyamāṇaḥ prajāpatiḥ / hūyamāno vāgghṛtaḥ ४ asau khalu vāvaiṣa ādityaḥ / yatpravargyaḥ / sa etāni nāmānyakuruta / ya evaṃ veda / vidurenaṃ nāmnā / brahmavādino vadanti / yanmṛnmayamāhutiṃ nāśnute'tha / kasmādeṣo'śnuta iti / vāgeṣa iti brūyāt / vācyeva vācaṃ dadhāti ५ tasmādaśnute / prajāpatirvā eṣa dvādaśadhā vihitaḥ / yatpravargyaḥ / yatprāgavakāśebhyaḥ / tena prajā asṛjata / avakāśairdevāsurānasṛjata / yadūrdhvamavakāśebhyaḥ / tenānnamasṛjata / annaṃ prajāpatiḥ / prajāpatirvāvaiṣaḥ
६ vadanti tanuvā saꣳsanno hūyamāno vāgghuto dadhātyeṣaḥ
5.12 anuvāka
savitā bhūtvā prathame'hanpra vṛjyate / tena kāmāꣳ eti / yaddvitīye'hanpravṛjyate / agnirbhūtvā devāneti / yattṛtīye'hanpravṛjyate / vāyurbhūtvā prāṇāneti / yaccaturthe'hanpravṛjyate / ādityo bhūtvā raśmīneti / yatpañcame hanpravṛjyate / candramā bhūtvā nakṣatrāṇyeti १ yatṣaṣṭhe'hanpravṛjyate / ṛturbhūtvā saṃvatsarameti / yatsaptame'hanpravṛjyate / dhātā bhūtvā śakvarīmeti / yadaṣṭhame'hanpravṛjyate / bṛhaspatirbhūtvā gāyatrīmeti / yannavame'hanpravṛjyate / mitro bhūtvā trivṛta imāꣳ lokāneti / yaddaśame'hanpravṛjyate / varuṇo bhūtvā virājameti २ yadekādaśe'hanpravṛjyate / indro bhūtvā triṣṭubhameti / yaddvādaśe'hanpravṛjyate / somo bhūtvā sutyāmeti / yatpurastādupasadāṃ pravṛjyate / tasmāditaḥ parāṅ amūꣳ lokāꣳstapanneti / yadupariṣṭādupasadāṃ pravṛjyate / tasmādamuto'rvāṅ imāṅ lokāꣳstapanneti / ya evaṃ veda / aiva tapati ३ nakṣatrāṇyeti virājameti
tapati śaṃ naḥ tanno mā hāsīt
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
iti kṛṣṇayajurvedīyataittirīyāraṇyake pañcamaprapāṭhakaḥ samāptaḥ
Original text: taittirīyāraṇyakam(visvara) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0