Suvarṇaprabhāsasūtra · Chapter 19

atha khalu jalavāhanaḥ śreṣṭhiputrastenaivaṃrūpeṇa naimittikena dhātukauśalyena paripṛṣṭena sarvāṣṭāṅgāyurvaidyamadhigato 'bhūt / tena khalu punaḥ kuladevate kālena tena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhiputro rājñaḥ sureśvaraprabhasya viṣaye sarvagrāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīṣūpasaṃkramitvā sarveṣāmanekeṣāṃ sattvaśatasahasrāṇāṃ nānārogaspṛṣṭānāṃ nānāvyādhiparipīḍitānāmevamāśvāsayāmāsa / mā bhaiṣurvaidyo 'smi vaidyo 'smītyātmānaṃ pratijñātavānahaṃ yuṣmākaṃ nānāvyādhibhyaḥ parimocayiṣyāmi / sahaśravaṇena kuladevate tasya jalavāhanasya śreṣṭhiputrasyedamevaṃrūpaṃ vacanaṃ vyāharamāṇasya sarvāṇi tānyanekāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi mahāpraharṣajātāni babhūvuḥ / āśvāsaprāptānyacintyaprītisaumanasyena samanvāgatāni babhūvuḥ / tāni tena kālena tena samayena tayā praharṣayānekāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi nānārogaspṛṣṭāni nānāvyādhiparipīḍitāni nānārogebhyaḥ parimocayitānyarogāṇi ca babhūvurvigatavyādhīni ca / yathā paurāṇena sthāmabalavīryeṇa samanvāgatāni babhūvuḥ / tena khalu punaḥ kuladevate kālena tena samayena teṣāmanekeṣāṃ ca sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇāṃ nānārogaspṛṣṭānāṃ nānāvyādhiparipīḍitānāṃ ye kecidgāḍhatareṇa spṛṣṭā ca babhūvuḥ / te sarve yena jalavāhanaḥ śreṣṭhiputrastenopasaṃkrānta upasaṃkramyaiva ye ca kiṃcitteṣāṃ ( Bagchi 97 ) sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇāṃ nānārogaspṛṣṭānāṃ nānāvyādhiparipīḍitānāmauṣadhividhānānyabhinirdiśanti sma / tattāsu rājadhānīṣu sarvāṇi tānyanekāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi nānārogaspṛṣṭāni nānāvyādhiparipīḍitāni jalavāhanena śreṣṭhiputreṇa nānāvyādhibhyaḥ parimocitāni babhūvuriti //
iti śrīsuvarṇaprabhāsottamasūtrendrarāje vyādhipraśamana parivarto nāma saptadaśaḥ //
// Jalavāhanasya matsyavaineyaparivartaḥ //
punaraparaṃ kuladevate rājñaḥ sureśvaraprabhasya viṣaye jalavāhanena śreṣṭhidārakeṇa sarvasattvā ārogāḥ kṛtā alpā bādhā yathāpūrveṇotsāhabalakāyena saṃvṛtāḥ sarva utsāhasukhena ramanti sma / krīḍanti sma / paricārayanti sma / dānāni ca dadanti sma / puṇyāni ca kurvanti sma / jalavāhanaḥ śreṣṭhidārako mahāvaidyadānānāṃ ca sukhānāṃ vyādhivicikitsako niyatapratyakṣeṇa bodhisattvena bhavitavyam / sarvenāṣṭāṅgāyurvaidyamadhigato 'bhūt / tasya khalu punaḥ jalavāhanasya śreṣṭhidārakasya jalāmbujagarbhā nāma bhāryā 'bhūt / tasya khalu punaḥ kuladevate jalāmbujagarbhāyā dvau dārakau putrāvabhūtām / eko jalāmbaro nāma dvitīyo jalagarbho nāma //
atha khalu punaḥ kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhiputrasyābhyāṃ dārakābhyāṃ sārdhamanupūrveṇa grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīṣvanucaṅkramati //
atha khalu punaḥ kuladevate 'pareṇa tena kālena tena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhiputro 'nyataramaṭavīkāntāraprāpto 'dhvani dadarśātrāntare māṃsabhakṣā vṛkaśṛgālakākapakṣiṇastāṃ diśaṃ dhāvanti yatrāṭavīkāntāre 'ṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī / tadṛṭaṣṭvā tasyaitadabhūt / kasyārthamime māṃsabhakṣā vṛkaśṛgālakākapakṣiṇa imāṃ diśaṃ dhāvanti / tasyaitadabhūt / yaṃ nūnamahaṃ tāṃ diśamupasaṃkrameyam / yasyāṃ diśīme maṃsabhakṣāśca vṛkaśṛgālakākapakṣiṇo dhāvanti //
atha khalu punaḥ kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhiputro 'nupūrveṇānucaṅkramannanuvicaranyatrāṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī tatra saṃprāptaḥ / tatra mahāpuṣkariṇyāṃ daśamatsyasahasrāṇi prativasanti sma / sa tatrāpaśyadbahūni matsyaśatāni jalaviprahīṇāni tatrāsya kāruṇyacittamutpannam / tatrādrākṣīdardhakāyāṃ devatāṃ niṣkramantīm / sā ca devatā jalavāhanaṃ śreṣṭhidārakametadavocat / sādhu sādhu ( Bagchi 99 ) kulaputra yastvaṃ jalavāhano nāma matsyānāmudakaṃ prayaccha / dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ jalavāhana ityucyate / yaścodakaṃ vāhayati tataḥ svanāmānurūpaṃ kula / jalavāhanaḥ prāha / kiyantīmāni devate matsyāni / devatā prāha / paripūrṇāni daśamatsyasahasrāṇi //
atha khalu kuladevate jalavāhanasya śreṣṭhidārakasya bhūyasyā mātrayā paramakāruṇyacittamutpannam / tena khalu punaḥ kuladevate samayenāṭavīsaṃbhavāyāṃ puṣkariṇyā kiṃcinmātramavaśiṣṭamudakamabhūt / tāni daśamatsyasahasrāṇi mṛtyumukhapraviṣṭāni jalaviprahīṇāni dhāvanti //
atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhidārakaścaturdiśaṃ dhāvati sma / yasyāṃ diśi jalavāhanaḥ śreṣṭhidārako 'nucaṅkamati tasyāṃ diśi daśamtsyasahasrāṇi jalavāhanaṃ karuṇaṃ prekṣante // atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhidārakaścaturdiśaṃ dhāvati sma / udakaṃ preṣayamāṇo na caivātrodakamupalabhyate / caturdiśaṃ prekṣate / so 'drākṣīnnātidūre mahāntaṃ vṛkṣasamūhaṃ taṃ vṛkṣamabhiruhya drumaśākhāñchittvā yena sā puṣkariṇī tenopajagāma / upagamya teṣāṃ daśānāṃ matsyasahasrāṇāṃ drumaśākhābhiḥ suśītalāñchāyāṃ kṛtavān //
atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhidārakastasyāṃ puṣkariṇyāmudakāgamaṃ paryeṣate kuta udakasyāgamanaṃ bhavet / caturdiśaṃ dhāvati na codakamupalabhyate / sa śīghraṃ śīghraṃ tamudakastrotaṃ samanugacchati / tasyāḥ khalu punaḥ kuladevate aṭavīsaṃbhavāyāḥ puṣkariṇyā jalāgamā nāma mahānadī yatastasyāmudakasyāgamanam / tena ca samayena sā ndyanyatareṇa pāpasattvena teṣāṃ daśānāṃ matsyasahasrāṇāmarthena sā nadītyadṛṣṭe sthāne mahāprapāte pātitā yatteṣāṃ matsyānāṃ na bhūya udakasyāgamanaṃ bhaviṣyati / sa taṃ dṛṣṭvā cintayati na śakyata eṣā nadī janasahasreṇāpi tenaiva yathā vāhayituṃ kimaṅga punarmayaikena śakyo bāhayituṃ sa pratinivṛttaḥ //
atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ śreṣṭhiputraḥ śīghraṃ śīghramupasaṃkrānto yena rājā ( Bagchi 100 ) sureśvaprabhastenopajagāma / upagamya rājñaḥ sureśvaraprabhasya pādau śirasā natvaikānte niṣaṇṇaḥ / imāṃ prakṛtimārocayāti sma / mayā khalu devasya viṣaye sarvagrāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīṣu sattvānāṃ vyādhayaḥ praśamitāḥ / tatrāmuṣminsthāne 'ṭavīsaṃbhavā nāma puṣkariṇī / tatra daśamatsyasahasrāṇi prativasanti jalaprahīṇānyādityaparitāpitāni / taddadātu me devo viṃśatigajā yathā teṣāṃ tiryagyonigatānāṃ jīvitaṃ dadāmīti / yathā manuṣyāṇāṃ dattamājñaptaṃ khalu rājñā sureśvaraprabheṇāmātyānāṃ dadata mahāvaidyarājasya viṃśatigajān / amātyā āhuḥ / upasaṃkrama mahāsattva yena hastiśālā upagṛhṇīṣva viṃśatigajān kuru sattvānāṃ sukham //

atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ sārdhaṃ jalāmbareṇa ca svaputreṇa viṃśatigajān gṛhītvā nāgaśauṇḍikānāṃ sakāśācchataśo dṛśīnāṃ pratigṛhya pratinivṛttaḥ / yatra jalāgamā nāma mahānadī pravahati / tatropasaṃkramyodakena tā dṛtīḥ pūrayitvā gajapṛṣṭha udakamāropya śīghraṃ śīghraṃ yenāṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya tadudakaṃ hastipṛṣṭhādavatārya tāṃ puṣkariṇīṃ caturdiśamudakena pūrayitvā caturdiśaṃ ca kramati / yena yena jalavāhano 'nucaṅkramati tena tena daśamatsyasahasrāṇyanudhāvanti //
atha khalu kuladevate jalavāhanasyaitadabhavat / kimarthametāni daśamatsyasahasrāṇi yenāhaṃ tena pradhāvanti / tasya punaretadabhavat / nūnamete matsyāḥ kṣudhāgninā paripīḍitā mama sakāśādbhojanaṃ parimārgayanti / yannūnamahaṃ bhojanaṃ prayaccheyam //
atha khalu kuladevate jalavāhanaḥ svaputraṃ jalāmbarametadavocat / gaccha kulaputra svakaṃ niveśanaṃ sarvabalataraṃ hastinamabhirūhya ca śīdhraṃ śīghramupasaṃkramya pitāmahasya śreṣṭhina evaṃ vadeha bho tāta jalavāhana evaṃ vadati yatkiṃcidatra gṛhe 'bhisaṃskṛtaṃ bhojanaṃ syānmātāpitrorbhrātṛbhaginyordāsīdāsakarmakarasya ( Bagchi 101 ) kṛtaśaḥ sarvamekatra piṇḍīkṛtvā jalāmbarasya hastipṛṣṭamavaropya jalavāhanāya śīghraṃ śīghraṃ visarjaya //
atha khalu jalāmbaro dārako hastinamabhiruhya śīghraṃ śīghraṃ dhāvati sma / yena svakaṃ niveśanaṃ tenopasaṃkrāmadupasaṃmyaitāṃ prakṛtaṃ pitāmahasyāgra ārocayāmāsa vistareṇa yathā pūrvoktam / tatsarvaṃ pitāmahena jalāmbarāya visarjitam //
atha khalu jalambaro dārakastadbhojanaṃ hastipṛṣṭhamupanāmya hastinamabhiruhya yenāṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī tenopasaṃkrāmat //
atha khalu jalavāhanaḥ svakaṃ putraṃ jalāmbaramāgataṃ dṛṣṭvā hṛṣṭastuṣṭa udagraḥ putrasyāntikādbhojanaṃ pratigṛhya cchittvā tatra puṣkariṇyāṃ prakṣipati sma / tenāhāreṇa tāni daśamatsyasahasrāṇi saṃtarpitāni / punastasyaitadabhavat / śrutaṃ me pareṇa kālasamayenāraṇyāyatane bhikṣurmahāyānadhārayamāna ityāha / yo ratnaśikhinastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya maraṇakālasamaye nāmadheyaṃ śṛṇuyāt / sa svargaloka upapatsyatīti / yannūnamahameṣāṃ matsyānāṃ gambhīraṃ pratītyasamutpādaṃ dharmaṃ deśayeyam / ratnaśikhinastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya nāmadheyaṃ śrāvayeyam / tena ca samayena tasmiñjambudvīpe dvighādṛṣṭiḥ sattvānāmabhūt / kecinmahāyānamabhiśraddhayanti kecitkleśayanti //
atha khalu punarjalavāhanaḥ śreṣṭhiputrastasyāṃ velāyāmubhau pādau jānumātraṃ tatra puṣkariṇyāṃ praveśyaivaṃ cidānamudānayāmāsa / namastasya bhagavato ratnaśikhinastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya purvabodhisattvacaryāṃ caramāṇasya evaṃ praṇidhānamabhūt / ye keciddaśasu dikṣu maraṇakālasamaye mama nāmadheyaṃ śṛṇuyuste tataścyutvā devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sabhāgatāyāmupapadyeyuḥ //
atha khalu jalavāhanaḥ śreṣṭhidārakasteṣāṃ tiryagyonigatānāmimaṃ dharmaṃ deśayati sma / yadutāsmādidaṃ bhavatyasyotpādādidamutpadyate / yadutāvidyāpratyayā saṃskārā / saṃskārapratyayaṃ vijñānam / vijñānapratyayaṃ nāmarūpam / nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam / ṣaḍāyatanapratyaya sparśaḥ / sparśapratyayā vedanā / vedanāpratyayā tṛṣṇā / tṛṣṇāpratyayamupādānam / upādānapratyayo bhavaḥ / bhavapratyayā jātiḥ / jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā bhavatyevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati yadutāvidyānirodhātsaṃrakāranirodhaḥ / saṃskāranirodhādvijñānanirodhaḥ / vijñānanirodhānnāmarūpanirodhaḥ / nāmarūpanirodhātṣaḍāyatananirodhaḥ / ṣaḍāyatananirodhātsparśanirodhaḥ / sparśanirodhādvedanānirodhaḥ / vedanānirodhāttṛṣṇānirodhaḥ / tṛṣṇānirodhādupādānanirodhaḥ / upādānanirodhādbhavanirodhaḥ / bhavanirodhājjātinirodhaḥ / jātinirodhājjarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyate / kevalamasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati / iti hi kuladevate tena kālena tena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhiputrasteṣāṃ tiryagyonigatānāmimāṃ dhārmikakathāṃ kathayati sma / sārdhaṃ putrābhyāṃ jalāmbareṇa jalagarbheṇa ca punarapi svagṛhamanuprāptaḥ //
athāpareṇa kālena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhiputro mahotsavaṃ paribhujya mahotsavamatto śayane śayitaḥ / tena ca kālena tena samayena mahānimittaḥ prādurbhūtaḥ / yattasyā rātryāmatyayena tāni daśamatsyasahasrāṇi kālagatāni deveṣu trāyastriṃśatsu sabhāgatāyāmupapannāni / sahopapannānāṃ caiṣāmevaṃrūpaścetasaḥ parivitarka utpannaḥ / kena vayaṃ kuśalakarmahetuneha deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ / teṣāmetadabhūt / vayamasmiñjambudvīpe daśamatsyasahasrāṇyabhūvan / te vayaṃ tiryagyonigatā jalavāhanena śreṣṭhidārakeṇa prabhūtenodakena saṃtarpitā bhojanavareṇa ca / gambhīraścāsmākaṃ pratītyasamutpādadharmo deśitaḥ / ratnaśikhinastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya nāmadheyaṃ śrāvitāḥ / ( Bagchi 103 ) tena kuśaladharmahetunā tena pratyayeneha vayaṃ deveṣūpapannāḥ / yannūnaṃ vayaṃ yena jalavāhanaḥ śreṣṭhidārakastenopasaṃkramemaḥ / upasaṃkramya tasya pūjāṃ kariṣyāmaḥ /
atha tāni daśadevaputrasahasrāṇi deveṣu trāyastriṃśatsvantarhitāni jalavāhanasya śriṣṭhino gṛhe tasthuḥ / tena khalu punaḥ samayena ca jalavāhanaḥ śreṣṭyupaśayane śayitaḥ / tasyaitairdevaputrairdaśamuktāhārasahasrāṇi śīrṣānte sthāpitāni / daśamuktāhārasahasrāṇi pādatale sthāpitāni / daśamuktāhārasahasrāṇi dakṣiṇapārśve sthāpitāni / daśamuktāhārasahasrāṇi vāmapārśve sthāpitāni / gṛhāntare jānumātraṃ māndāravapuṣpavarṣaṃ prāvarṣat / divyāśca dundubhayaḥ parāhatāḥ / yena sarve jambudvītāḥ prativibuddhāḥ / atha jalavāhanaḥ śreṣṭhī prativibuddhaṃ //
atha tāni daśadevaputrasahasrāṇi khagapathenopakrāntāni / te ca devaputrā rājñaḥ sureśvaraprabhasya viṣaye sthānasthānāntare māndāravapuṣpavarṣaṃ pravarṣayanto yenāṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī tenopasaṃkrāntāḥ te tatra puṣkariṇyāṃ māndāravapuṣpaṃ pravarṣayantastata evāntarhitāḥ punarapi devālayaṃ gatāḥ / tatra pañcabhiḥ kāmaguṇai ramanti sma / krīḍanti sma / paricālayanti sma / mahatīṃ śrīsaubhāgyatāmanubhavanti sma / jambudvīpe ca rātrīprabhātābhūt //

atha khalu rājā sureśvaraprabho gaṇakamahāmātyānpṛcchati / kimarthamadya rātrāvetāni nimittāni prādurbhūtāni / te 'vocan / yatkhalu devo jānīyāt / jalavāhanasya śreṣṭhidārakasya catvāriṃśanmuktāhārasahasrāṇi pravarṣitāni divyāni ca māndāravapuṣpāṇi nirgacchanti / rājāha / bhavanto jalavāhanaṃ śreṣṭhinaṃ dārakaṃ priyavacanena śabdāpayan //
atha te gaṇakamahāmātyā yena jalavāhanasya gṛhaṃ tenopasaṃkrāntāḥ / upasaṃkramya jalavāhanasya śreṣṭhina etadavocan / rājā sureśvaraprabhastvāmāmantrayate / atha jalavāhanaḥ śreṣṭhī mahāmātyaiḥ sārdhaṃ yena rājā sureśvaraprabhastenopajagāma / upasaṃkramyaikānte niṣaṇṇaḥ / rājā ( Bagchi 104 ) pṛcchati / jalavāhana kiṃ nimittaṃ jānīyā yadadya rātrāvīdṛśāni śubhanimittāni prādurbhūtāni / atha jalavāhanaḥ śreṣṭhī sureśvaraprabhasyaitadavocat / jānābhi deva niyataṃ daśamatsyasahasrāṇi kālagatāni / rājāha / kathaṃ jānāsi / jalavāhana āha / gacchatu deva jalāmbarastāṃ mahāpuṣkariṇīṃ praviśatu / kiṃ tāni daśamtsyasahasrāṇi jīvanti atha kālagatāni / rājāha / evamastu //
atha jalavāhanaḥ śreṣṭhidārako jalāmbaraṃ dārakametadavocat / gaccha kulaputrāṭavīsaṃbhavāyāṃ puṣkariṇyāṃ paśya / kiṃ tāni daśamatsyasahasrāṇi jivanti atha kālagatāni / atha jalāmbaro dārakaḥ śīghraṃ śīghraṃ yenāṭavīsaṃbhavā puṣkariṇī tenopajagāma / upasaṃkramya dadarśa / tāni daśamtsyasahasrāṇi kālagatāni mahāntaṃ ca māndāravapuṣpavarṣaṃ dṛṣṭvā punarapi nivṛttaḥ pituretadavocat / kālagatānīti / atha jalavāhanaḥ śreṣṭhī dārako jalambarasya dārakasyāntikādidaṃ vacanaṃ śrutvā yena rājā sureśvaraprabhastenopasaṃkramyaitāṃ prakṛtimārocayati sma / yatkhalu devo jānīyāttāni daśamtsyasahasrāṇi sarvāṇi kālagatāni deveṣu trāyastriṃśatsvupapannāni / teṣāṃ devaputrāṇāmanubhāvenādya rātrāvidṛśāni śubhanimittāni prādurbhūtāni / yadasmākaṃ gṛhe catvāriṃśanmuktāhārasahasrāṇi divyāni ca māndāravapuṣpāṇi pravarṣitāni / atha sa rājā hṛṣṭastuṣṭa udagrāttamanā babhūva //
atha khalu bhagavānpunastāṃ bodhisattvasamuccayāṃ kuladevatāmetadavocat // syātkhalu punaryuṣmākaṃ kuladevate 'nyaḥ sa tena kālena tena samayena sureśvaraprabho nāma rājā babhūva / na khalu punarevaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / daṇḍapāṇiḥ śākyastena kālena tena samayena sureśvaraprabho nāma rājā babhūva / syātkhalu punaḥ kuladevate 'nyaḥ sa tena kālena tena samayena jaṭiṃdharo nāma śreṣṭhī babhūva / na khalu punarevaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / rājā śuddhodanaḥ sa tena kālena tena samayena jaṭiṃdharo nāma śreṣṭhyabhūt //
syātkhalu punaste kuladevate 'nyaḥ sa tena kālena tena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhidārako 'bhūt / na khalu punarevaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / ahaṃ sa tena kālena tena samayena jalavāhanaḥ śreṣṭhidārako 'bhūt // syātkhalu punaste kuladevate 'nyā sā tena kālena tena samayena jalavāhanasya jalāmbujagarbhā nāma bhāryābhūt / na khalu punarevaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / gopā nāma śākyakanyā tena kālena samayena jalavāhanasya jalāmbujagarbhā nāma bhāryābhūt / rāhulabhadrastena kalena tena samayena jalāmbaro nāma dārako 'bhūt / ānandaḥ sa tena kālena tena samayena jalagarbho nāma dārako 'bhūt / syātkhalu punaste kuladevate 'nyāni tāni tena kālena tena samayena daśamatsyasahasrāṇi babhūvaḥ / na punarevaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / amūni tāni jvalanāntaratejorājapramukhāni daśadevaputrasahasrāṇi tena kālena tena samayena daśamatsyasahasrāṇi babhūvuḥ / yāni mayodakena saṃtarpitāni / bhojanavareṇa ca gambhīraśca pratītyasamutpādo dharmo deśitaḥ / ratnaśikhinastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya nāmadheyaṃ śrāvitaḥ / tena kuśaladharmahetunā mamāntika ihāgatāni yenaitarhyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākṛtāni / atīva prītiprāsādaprāmodyena dharmaśrutigauraveṇa sarvavyākaraṇanāmadheyāni pratilabdhānīti //
syātkhalu punaste kuladevate 'nyā sā tena kālena tena samayena vṛkṣadevatābhūt / naivaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / tvamabhūḥ kuladevate tena kālena tena samayena vṛkṣadevatā / anena kuladevate paryāyeṇaivaṃ veditavyam / yathā mayā saṃsāre saṃsaratā bahavaḥ sattvāḥ paripācitā bodhau / ye te sarve vyākaraṇabhūmiṃ pratilapsyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti //
iti śrīsuvarṇaprabhāsottamasūtrendrarāje jalavāhanasya matsyavaineyaparivarto 'ṣṭādaśaḥ /
// vyāghrīparivartaḥ //
punaraparaṃ kuladevate parahitārthāyātmaparityāgamapi bodhisattvabhūtena bhavitavyam / tatkathamidam / divi bhuvi ca visṛtavipulavimalavividhaguṇaśatakiraṇo 'pratihatajñānadarśanabalaparākramo bhagavānbhikṣuśatasahasraparivṛtaḥ pañcavidhacakṣuprāptaḥ prañcāleṣu janapadeṣu janapadacārikāṃ caramāṇo 'nyatameva vanakhaṇḍamanuprāpto babhūva / sa tatra dadarśa haritamṛdunīlaśādvalatalavividhakusumapratimaṇḍitaṃ pṛthivīpradeśaṃ dṛṣṭvā ca bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayati sma / ruciro 'yamānanda ! pṛthivīpradeśaḥ / asmiṃścāsmikasthānaniṣṭhā saṃjñāyate / etarhi tathāgatasyāsanaṃ prajñāpaya / tatasyena bhagavata ājñayāsanaṃ prajñaptam / prajñapya ca bhagavantametadavocat / prajñaptamāsanaṃ bhagavanniṣīda jṣṭheṣṭha śreṣṭha nṛṇāṃ varada variṣṭha mokṣavaha paramāmṛtakathāṃ visṛja nṛṇāṃ hitāya bhagavannidhanaviprayuktaṃ / atha bhagavāṃstasminnāsane niṣadya bhikṣūnāmantrayate sma / icchatha yūyaṃ bhikṣavo duṣkarakārikāṇāṃ bodhisattvānāṃ śarīrāṇi draṣṭum //
evamukte bhikṣavo bhagavantametadavocan /
ayamṛṣivarakālaprāpta sattvārthasāramadvayanīratasya draṣṭum /
asmābhirasthīṇyaparimita guṇaśritasya tatsādhu ghāṭaya

atha bhagavānsahasrāracakracaraṇavilikhitatalena sthūlitanavakamalakomalena pāṇinā dharaṇītalaṃ jaghāna vyāhatamātreṇa ṣaḍvikāraṃ pṛthivī cacāla / maṇikena karajātavikṛtaṃ ca stūpaṃ tato 'bhyujjagāma / atha bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma / vighāṭayānandemaṃ stūpam / athāyuṣmānānando bhagavate pratikṣutya stūpaṃ vighaṭayāmāsa / sa tatra dadarśa kanakavisṛtamuktāsaṃchāditaṃ hiraṇyamayaṃ samudrakam / dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat / hiraṇyamayaṃ bhagavansamudrakaḥ samuddhṛtaḥ / bhagavānuvāca / saptaite samudrakānsarva uddhāṭanīyāḥ / tadoddhāṭayāmāsa / sa tatra dadarśa himakumudasadṛśānyasthīni / dṛṣṭvā ca bhagavantametadavocat / bhagavannasthīnyupalakṣyante / bhagavānāha / ānīyatāmānanda mahāpuruṣasyāsthīni //
athāyuṣmānānandastānyasthīnyādāya bhagavate buddhāyopanāmayāmāsa / bhagavāṃścāsthīni gṛhītvā saṃghasya purataḥ saṃsthāpyovāca / imānyasthīni mahāpravaraguṇāmuktasya samantadamadhyānakṣāntipravaradṛḍhotsāhayaśaḥsaṃskṛto bhūyaḥ satatasamitaṃ bodhau matimato dṛḍhotsāhino dhṛtimataḥ sadādānaniratasya / tato bhagavānbhikṣūnāmantrayāmāsa / vadanta bhikṣavo bodhisattvaśarīrāṇi śīlaguṇavāsitāni paramadurlabhadarśanāni puṇyakṣetrabhūtāni / tataste bhikṣavaḥ kṛtakarapuṭā āvarjitamanasastāni śarīrāṇi mūrdhnā vandante sma //
athāyuṣmānānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantametadavocat / bhagavānatītānāgatapratyutpannasarvalokābhyudbhataḥ sarvasattvairnamaskṛtaḥ tatkathaṃ tathāgata evaitānyasthīni namasyate / atha bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat / vandanīyānīmānyasthīnyānanda / tatkasya hetoḥ / ebhirānandāsthibhirmayaivaṃ kṣipramanuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddheti / bhūtapūrvamānandātīte 'dhvanyanekadhanadhānyavāhanabalopapanno 'pratihatabalaparākramo mahāratho nāma rājābhūt / tasya devakumārasadṛśāstrayaḥ putrā babhūvaḥ / mahāpraṇādo mahādevo mahāsattvāśceti / atha rājā krīḍanārthamudyānamabhiniṣkramate sma / te ca kumārāstasyodyānasya guṇānurādhitayā kusumalolayā cetastato 'nuvicaramānā mahādvādaśavanagulmaṃ praviviśuḥ / teṣu prasṛteṣu kumāropasthāyakā anyonyaprasṛtā babhūvuḥ / rājakumārotsṛṣṭā udyānamahatyāmalakṣitāyāṃ taṃ dvādaśavanagulmaṃ praviviśuḥ / atha mahāpraṇādo bhrātṛdvayamuvāca / bhīrme hṛdayamāviśate / āgacchata mā vayaṃ śvāpade vināśamāpadyema / mahādeva uvāca / na me bhayamastyapi tviṣṭajanaviyogāddhi me hṛdaye pravartate / mahāsattva uvāca //
na ca mama bhayamihāsti nāpi śoko vanavare munijanasaṃstute vivikte /
paramasuvipulamahārthatā lābhā hṛdayamidaṃ mama saṃprapuṣpati ca

atha te rājakumārāstad dvādaśavanagulmavivaraṃ cañcūryamāṇā ekāṃ vyāghrīṃ dadṛśuḥ saptāhaprasutāṃ pañcasutaparivṛtāṃ kṣuttṛṣaparikarṣitāṃ paramadurbalaśarīrāṃ dṛṣṭā mahāpraṇādo 'bravīt / bho kaṣṭamiyaṃ tapasvinī ṣaḍahaprasutā vā saptāhaprasutā vā bhaviṣyati / idānīṃ bhojanamalabhamānā svasutāni bhakṣayiṣyati jighatsayā vā kālaṃ kariṣyati / mahāsattva uvāca / kimasyāstapasvinyā bhojanam / mahāpraṇāda uvāca /
māṃsoṣṇāni rūdhirāṇi rasasaṃkāśaṃ bhavedyadiha /
etadbhojanamuktaṃ vyāghratarakṣvṛkṣasiṃhānām

mahādeva uvāca / ihaiṣā tapasvīnī kṣuttuṣaparītaśarīrā alaṃ prāṇāvaśeṣā paramadurbalā na śakyamanyasthāne bhojanamanveṣṭum / ko 'syāḥ prāṇaparirakṣaṇārthamātmaparityāgaṃ kuryāditi / mahāpraṇāda uvāca / bho duṣkara ātmaparityāgaḥ / mahāsattva uvāca /
asmadvidhān duṣkara śarīra abhiyuktānāṃ eṣa nayaḥ /
anyeṣāṃ parahitābhiyuktānāṃ satpuruṣāṇa na duṣkaraḥ

api ca /
kṛpākaruṇamamavatāriya sattvo divi ceha labhyate saḥ /
svadeha śataśa iha kṛtva muditamanāḥ parajīvaśarīre

atha te rājakumārāḥ paramasaṃdīptā eṣā vyāghrīti drutamanimiṣimanunirīkṣantaḥ pracaṅkramustato mahāsattvasyaitadabhūt / ayamidānīmātmaparityāgasya kālaḥ / kutaḥ -
suciramapi ṛto 'yaṃ pūtikāyo mahāhaiḥ śayanavasanānnairbhojanairvāhanaiśca /
śtanayakṛtadharmābhaidanāntairanantaṃ na vijahati anupūrvaṃ svasvabhāvaṃ kṛtaghnuḥ

api ca /
nāstī tasyopajīvyaṃ sarvatu madhye bhutatvāttaṃ niyojya /
tasmai jarāmaraṇasya samudra-uttaraṇapotabhūtu bhavissam

api ca /
tyaktvāhaṃ puṇḍrabhūtaṃ bhavaśatabharitaṃ viṣṭāntaḥ pūrṇam /
niḥsāraphenakalpaṃ kṛmiśatabharitaṃ kāryakṛtyaṃ tanu hi

niḥśoka nirvikāraṃ nirupadhimamalaṃ dhyānaprajñādiguṇaiḥ /
saṃpūrṇaṃ dharmakāya guṇaśatabharitaṃ prāpsyeva suśuddham

sa khalvevaṃ kṛtavyavasāyaḥ paramakaruṇoparigatahṛdayaḥ tayorvikṣepaṃ cakāra / gacchetāṃ tāvadbhavantau svakāryeṇāhaṃ dvādaśavanagulmaṃ pravekṣyāmīti //
atha sa mahāsattvo rājakumāraḥ tasmādupavanātpratinivṛtya vyāghryā ālayamupagamya vanalatāyāṃ prāvaraṇamṛtsṛjya praṇidhānaṃ cakāra / eṣo 'haṃ jagato hitārthamanuttarāṃ bodhiṃ vibudhya śivāṃ kāruṇyātpradadāmi niścalamatirdehaṃ parairdustyajam / tanme bodhiranāmayā yā jinasutairabhyarcitā nirjvalā trailikyaṃ bhavasāgarātpratibhayāduttārayeyānmām / ityatha vyāghryā abhimukhaṃ mahāsattvaḥ prapatitaḥ / tato vyāghrī maitrīvato bodhisattvasya na kiñciccakre / tato bodhisattvo durbalāvarto 'yamathetyutthāya śastraṃ paryeṣate sma / kṛpāmatirna kvacicchastramalabhat / so 'tibalāṃ varṣaśatikāṃ vaṃśalatāṃ ( Bagchi 110 ) gṛhītvā tayā svabālamutkṣepya vyāghrīsamīpe papāta / prapatitamātre ca bodhisattve bhūmiriyaṃ pracaravihīneva nauḥ salilamadhye gatā ṣaḍvikāraṃ pracacāla / rāhugrasta iva dinakarakiraṇo na babhrāje / divyagandhacūrṇasaṃniśritaṃ ca kusumavarṣaṃ papāta / athānyatarā vismayā varjitamanasā devatā bodhisattvaṃ tuṣṭāva //
yathā kāruṇyaṃ te visṛtamiha sattveṣu sumate
yathā vai taddehaṃ tyajasi naravīra pramuditaḥ /
śivaṃ śreṣṭhaṃ sthānaṃ jananamaraṇārthe virahitaṃ
nirāyāsaṃ śāntaṃ tvamiha na cirātprāpsyasi śubham

atha khalu sā vyāghrī rudhiramrakṣitaśarīraṃ bodhisattvamavekṣya muhūrtamātreṇa nirmāṃsarudhiramasthyavaśeṣaṃ cakāra //
atha mahāpraṇādastaṃ bhūmikampamanuniśamya mahādevametadavocat //
pracalita sasamudrā sāgarā vasumatidaśadikṣū suptaraśmiśca sūryaḥ /
patati kusumavarṣaṃ vyākulaṃ vā mano me svatanuriha visṛṣṭaḥ sāṃprataṃ bhrātṛṇā me

mahādeva uvāca /
yathā ca so karuṇavaco hyavocata samīkṣya tāṃ svatanāyabhakṣaṇodyatāṃ /
kṣudhānvitāṃ vyaśanaśataiḥ samanvitāṃ sudurbalā matiriha saṃśayā tu me

atha tau rājakumārau paramaśokābhibhūtau vāṣpapariplutākṣau tamenaṃ panthānaṃ pratinivṛtya gacchantau vyāghrīsamīpamevābhijagmatuḥ / taṃ dadṛśtuḥ śataṃ vaṃśalatāsamāyuktaṃ prāvaraṇaṃ kṛṣṇavikṛṣṇāni ( Bagchi 111 ) cāsthīni rudhirakardamāni / nānādigvidikṣu keśānvistīrṇāndṛṣṭvā ca samūrcchannau bhūmau nipetatuḥ / sacirātsaṃjñāmupalabhyotthāyocceyabāhū ārtasvaraṃ mumucatuḥ /
aho priyabhrātṛka pārthivāyaṃ tathā jananī sutavatsalā yā
pṛcchiṣyate sā jananī tṛtīyaḥ kva vā yuvābhyāṃ kamalāyatekṣṇaḥ

aho hi asmākamihaiva śobhitaṃ nanū pradeśe maraṇaṃ na jīvitam /
kathaṃ mahāsattvavivarjitā vayaṃ dāsyāmahe darśanamambatātayoḥ

atha tau rājakumārau bahuvividhakaruṇaṃ vilāpya pracakramatuḥ / tatra kumārasyopasthāyakā diśi vidiśi pradhāvantaḥ kumārānveṣaṇāḥ parasparaṃ dṛṣṭvā ca papracchuḥ kva kumāraḥ kva kumāra iti / tasmiṃśca samaye devī śayanatalagatā priyaviprayogasūcakaṃ svapnaṃ dadarśa / tadyathā stanau chidyamānau dantotpātanaṃ ca kriyamāṇaṃ trayaḥ kapotaśāvakāḥ pratilambhamānāste bhītā eva śyenenācchidyamānāḥ / atha devī bhūmikāmpādutrastahṛdayā sahasā prativibudhya cintāparā babhūva // kimeṣā bhūtadhātrī jalanidhivasanā kampati bhṛśaṃ sūryaḥ śūlī na raśmirmama ca kica bhūbhajaṃ vayati vā /
duḥkhaṃ kurvati me gātraṃ calati ca nayanaṃ svastanaṃ chidyatī ca /
svasti me syātsutānāṃ vanavivaramidaṃ krīḍanārthaṃ gatānām

athaivaṃ cintayantyāśceṭī ca saṃtrastahṛdayā praviśya devyā nivedayāmāsa / devi kumāraparicārakāḥ kumāramanveṣante naṣṭaḥ śrūyate / tatra putrahataśravaṇācca devī saṃkampitāhṛdayā vāṣpākulanayanavadanā ( Bagchi 112 ) rājānamabhigamyovāca / deva naṣṭo me priyasutaḥ śrūyate / rājāpi saṃkampitahṛdayaḥ paramasaṃtrāsamāpede / hā kaṣṭaṃ viyukto 'smi priyasutena / atha rājā devīmāśvāsayāmāsa / mā bhīrdevi putrārthaṃ vayaṃ kumārānveṣaṇopalabhantaḥ / tatra pravṛtte kumārānveṣaṇābhidrute janakāya athācirādeva rājā dadarśa dūrata evāgacchantau rājakumārau / dṛṣṭvā rājābravīt / etāvālabhantau kumārau na tu sarve / hā kaṣṭaṃ sutaviyogo nāma /
na bhavati nirupalambhe na prītirevaṃ narāṇāṃ bhavati sutaviyogādyādṛśaṃ daurmanasyam /
nanu varasukhinaste yena puṃsābhiyogā maraṇamupagatā vā ye na jīvanti putrāḥ

atha devī paramaśokābhibhūtā marmahanteva kalabhī ārtasvaramuvāca //
yadi tanayāstrayasya bhṛtyavargā vanavare kusumākule praviṣṭāḥ /
kva sa hṛdayasamo samastṛtīyaḥ sutamanayāpadavaiti kanīyasametat

tayorāgatayo rājā putrāvetatparyapṛcchatotsukaḥ kumārau paripṛcchati sma / kva dārakaḥ kanīyasa iti / tataḥ śokārtāvaśrudrutanayanau pariśuṣkatālvoṣṭhadaśanavadanau na kiñcidūcatuḥ // devyuvāca //
kathayatāṃ laghu vimuhyati smṛtiśca paramabhṛśaṃ paripīḍyate ca dehaḥ /
kva sa mama putrastṛtīya hṛdayaṃ idaṃ sphuṭitaṃ tu saṃmūrcchati vā

atha tau kumārau vistareṇa taṃ vṛttāntaṃ nivedayāmāsa / sahaśravaṇena rājā devī parijanāśca mohamupagatāḥ / mohapratyāgatāśca karuṇārtasvaraṃ rodamānāstaṃ deśamabhijagmuḥ / atha rājā devī ca taṇyasthīnyapagatarudhiramāṃsāni vāyunā diśo vidiśaśca keśavikīrṇā dṛṣṭvā ( Bagchi 113 ) cāhata iva drumo bhūmau nipatitau / tataḥ purohitaḥ suciraṃ tāmavasthāṃ dṛṣṭvā salilamalayacandanapaṅkai rājño devyāśca śarīraṃ prahlādayāmāsa / atha sucirātsaṃjñāmupalabhya rājotthāya karuṇakaruṇaṃ vilalāpa //
hā kaṣṭaṃ putra kva manorasa darśanīya mṛtyorvaśaṃ śīghramupagatāsi /
mṛtyoḥ praśmameva hi cāgato vinā te paraṃ mama bhaviṣyati duḥkhamanyat

devī ca mohātyāgatā prakīrṇakeśī bāhubhyāmurastāḍayantī sthānyāṃ pluta iva matsyā dharaṇyāstale parivartamānā mahiṣīva naṣṭavatsā kalabhīva naṣṭaśāvakā karuṇakaruṇaṃ roditi //
hā kānta priyasuta kena vrajase bhagno 'yaṃ padmo dharaṇītale hi vikīrṇaḥ /
śatruṇā mama bhuvi kena nāśaṃ gato 'dya putro me nayanamanoharacandraḥ
hā kiṃ śarīramiha adya na yāti bhagnaṃ paśyāmi haṃ sutavaraṃ nihataṃ pṛthivyām

saṃvyaktaṃ hṛdayamayo mamaitaṃ dhigvyasanaṃ avekṣya no cedbhedayate /
hā caitatpāpakaṃ svapnaphalaṃ yacchinnāvimāvadya kenacidasinā /
svapnāntare dvau stanau daṃṣṭrotpāṭya me priyasuto nāśaṃ gataḥ śīghramataḥ

sa śyenenāpahṛto yathaiva iha me labdhaiḥ kapotaistribhiḥ /
so me 'dya tribhirātmajaiḥ parivṛta eko hato mṛtyunā

atha rājā devī ca bahuvidhaṃ karuṇakaruṇaṃ paridevatastayoḥ sarvabharaṇānyavamucya mahatā janakāyena sārdhaṃ putrasya śarīrapūjāṃ kṛtvā tasminpṛthivīpradeśe suvarṇamayacaityeṣu nyastāni tāni śarīrāṇi //
syātte khalu punarānandānyaḥ sa tena kālena tena samayena mahāsattvo nāma rājakumāro 'bhūt / naivaṃ draṣṭavyam / tatkasya hetoḥ / ahaṃ sa tena kālena tena samayena mahāsattvo nāma rājakumāro 'bhūt / tadāpi mayānanda rājadveṣamohāparimuktena narakādibhyaśca duḥkhebhyaḥ kṛpayā jagadanugṛhītam / kiṃ khalu punaridānīṃ sarvadoṣāpagatena samyaksaṃbuddheneti / evaṃ hyekaikasya sattvasyārthe kalpaṃ samudeyaṃ narakeṣu jātiṃ saṃsārādvimocayeyam / khalu sattvasāraiśca jagatparigṛhītaṃ duṣkaramanekavidhavicitramiti //
atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata //
bahūni kalpāni mayātmā tyaktaḥ paryeṣayetā imamagrabodhim /
yathāsi rājā yatha rājaputram tathaiva tyaktā maya ātmabhāvāḥ

anusmarami purimāsu jātiṣu mahāratho nāma babhūva rājā /
tasyāpi putrau mahātyāgavanto nāmnā mahāsattva varo babhūva

dvau tasya āsīdatha bhrātarau ca nāmnā mahādeva mahāpraṇādaḥ /
vanakhaṇḍa gatvā va samānagotraistairdṛṣṭa vyāghrī kṣudhayābhibhūtā

tasyāgrasattvasya kṛpābhijātā yannūna haṃ ātma tyajeya māṃsam /
eṣā hi vyāghrī kṣudhatarṣapīḍitā khādīya etāni svakātmajāni

patitaścāsīttadā sa mahārathasuto mahāsattvaḥ /
dṛṣṭvā ca vyāghrīṃ kṣudhārtāṃ vyāghrasutamokṣārtham

karuṇāmaye patite 'tra kampita saśaila dharaṇī vidruta pakṣisaṃgha vividhāni /
saṃtrasto mṛgasaṃghastadākulasaṃsthito 'bhūlloko 'yam

dvau tasya bhrātarau ca mahāpraṇādastathā mahādevaḥ /
na labhete mahāsattvaṃ dṛṣṭvā tatra mahāvanakhaṇḍe 'smin

atiśokaśalyahṛdayā vicaranti vanāntare visaṃjñāśca /
paryeṣanti bhrātaramaścumukhāni vicaranti vanamadhye

ubhau tau rājakumārau mahāpraṇādastathā mahādevaḥ /
tatropasaṃkramitva yatra vyāghrī sudurbalā śayitā vyāghrīsutā

dṛṣṭvā rudhiraliptāṅgāni keśāsthicarmamātraṃ dharaṇyām /
avakīrṇa patitāni yatkiñcinmātraṃ tasya patitaṃ dharaṇīyaṃ paśyanti

ubhau tau nṛpasutau saṃmūrcchitau hi tatra patanti dharaṇīyam /
naṣṭamanāḥ sarvapāṇḍu rajoliptagātrāḥ smṛtīndriyavihīnamūḍhacittāśca

teṣāṃ co pārṣadyāḥ karuṇasvararodamānaśokārttāḥ /
siñcanti te jalenotthitordhvabahavaśca kradantaḥ

tasminpatitamātreṇa sāntarjane vipriyāgramahiṣī ca /
paśyati pañcastrīśatebhī rājakulāntargatā sukhapraviṣṭakāyā

tābhyāṃ stanābhyāṃ kṣīrapramuktaṃ prastravantya vegaiḥ /
sarvāṅgamasyā hi sūcībhiriva bhidyamānāpi

atiśokaghūrṇahṛdayā putraviyogārttaśokaśaraviddhā /
upasaṃkramitva nṛpatiṃ sudīnamanasā atiśokasaṃtaptā /
karuṇasvaraṃ rodamāna rājño 'tha mahārathasyaivāvocat

śṛṇu mama nṛpate narendra śokāgninā mama dahyate śarīram /
ubhābhyāṃ stanamukhābhyāṃ kṣīrapramuktamacireṇa

sūcībhirivāṅgamaṅgaṃ pīḍyanti sma tāni mama hṛdayaṃ ca /
yathā nimittaṃ yādṛśa na bhūya paśyāmi darśanaṃ priyasutāna

putrāṇāṃ me vijāna dadāhi mama jīvitaṃ kṣemaṃ kuruṣva /
svapno mayā dṛṣṭastrayo mama kapotasutāni yo 'sya tṛtīyamahaṃ kapotasutaṃ priyamanā

śyenastatra praviṣṭaḥ śyenenāpahṛtaṃ kapotakaṃ ca svapnāntare ca /
mama īdṛśa śokaṃ praviṣṭiṃ hṛdaye 'smin

atidāhaśokacintā maraṇaṃ mama bhaviṣyati na cireṇa /
putrāṇa me vijāna dadasva mama jīvitaṃ bhavānsvakāruṇyam

evamuktvāgramahiṣī saṃmūrcchati patati tatra dharaṇīye
smṛtīya parihīnā vinaṣṭacittā visaṃjñamanā /
sarvāntaḥpuraṇāśca karuṇasvaraṃ rodamānāḥ krandantaḥ

dṛṣṭvā tāmagramahiṣīṃ saṃmūrcchitapatitāṃ ca tatra dharaṇīye /
samanantaraśokārttaḥ putraviyogaḥ sāmātyo rājendraḥ /
amātyāśca prayuktā jijñāsārthaṃ gatāḥ kumārāṇām

sarvanagarāntarjanā nānāśastragṛhītotthitāḥ /
tathā āgatāścāśrumukhā rodamānāḥ pṛcchinti patheṣu taṃ mahāsattvam

kiṃ jīvito vāṃ kva gataḥ sāṃprataṃ mahāsattvaḥ kiṃ drakṣyāmyahamadya /
manāpaṃ sattvadarśana priyamanāpaṃ na cireṇa vinaṣṭaśramam

saśokavadanaḥ prayāti viṣaye 'smindāruṇanirdanākaraḥ /
anantāyāsasaṃkaṭāni ghoṣaḥ rājā mahārathotthāya rodamānaḥ

śokārttaḥ siñcati saliladhāraiḥ agramahiṣīṃ ca dharaṇīye patantīṃ /
siñcati udakena yāvatsmṛtiṃ labhyate utthāya pṛcchiraṃ dīnamānasā

kiṃ mama putrā hi mṛtā jīvanti rājā mahārathaścāgramahiṣīṃ ca /
evamevāvoca diśi vidiśāsu amātyā pārṣadyā jijñāsārthaṃ gatāḥ

kumārāṇāṃ mā tvamatidīnamānasā bhavā hīnāyāsa śokahṛdayā /
evaṃ mahārathaśca kṣamāpayitvā tadāgramahiṣīṃ ca kampo niṣkrame

rājakulato 'thāśrumukho rodamānaḥ śokārttaḥ amātyagaṇaparivṛttaḥ /
sudīnamanasātha dīnacakṣuśca niṣkramya nagarapurato jijñāsārthāya

rājā putrāṇāṃ bahuprāṇinaḥ aśrumukho rodamāno dhāvati /
nirgataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ pṛṣṭhataḥ samanubuddho 'tha samanantaraniṣkrāntaḥ

rājā sa mahārathaḥ samanantarātpriyaputradarśanārthaṃ prekṣati /
diśatāṃ sugaulanayano dṛṣṭvānyataraṃ puruṣaṃ muṇḍitaśīrṣaṃ ca

rudhirāliptāṅga pāṃśulaśarīraṃ aśrumukhaṃ rodamānaṃ gacchantam /
dāruṇaśokārttaḥ mahārathasya hṛdayastho 'śrumukho rodamānaḥ

sthita ūrdhvabāhuśca krandantaḥ athānyatamo 'mātyastvarāgatya /
śīghrabhārādupasaṃkramya nṛpate rājño mahārathasya āvaciṃsu

mā śokacittastvaṃ bhava nṛpate tiṣṭhanti te putrāḥ priyamanāpāḥ /
na cireṇāgamya iha tavāntike drakṣyasi tvaṃ putravaraṃ manāpam

muhūrtamātramabhigamya - - rājño dvitīyo 'mātya āgatastataḥ /
rajo 'vakīrṇo malavastraprāvṛtaḥ sāśrumukho rājānamidamabravīd

dvai ca te putrai mahānṛpendra tiṣṭhataḥ śokānalasaṃpradīptau /
ekastavo putravaro na dṛśyeta nṛpa grasto mahāsattva anityatayā

dṛṣṭvā ca vyāghrīmaciraprasutāṃ svīyāñca putrānupabhoktukāmām /
teṣāṃ mahāsattva varakumāro mahānta kāruṇya balaṃ janetvā

bodhau ca kṛtvā praṇidhimudārāṃ sarvāṃśca sattvāniha bodhayiṣye /
taṃ bodhiṃ gambhīramudāramiṣṭvā anāgate 'dhvani ahaṃ spṛśeyam

patito mahāsattvo giri taṭatu so 'gre sthito vyāghryaḥ kṣudhābhibhūtāyāḥ /
muhūrta nirmāsakṛtaḥ sa aṅgaṃ ca asthāvaśeṣaṃ kṛtaḥ rājaputraḥ

evaṃ ca śrutvā sa vacaḥ sudhāreṃ saṃmūrcchito rāja mahārathaśca /
patitaśca dharaṇīya vinaṣṭacittaḥ śokāgninā prajvalitaḥ sudāruṇā

āmātyapārṣadya karuṇāsvararodamānā śokārta siñcantite jalena /
sarve sthitā ūrdhvabāhuśca sa kandamānāḥ tṛtīyo 'mātyo nṛpamabravīt

dṛṣṭau mayādya ubhau kumārau samucchatau tatra mahāvane 'smin /
patitau dharaṇyāṃ ca vinaṣṭacittau asmābhirudakena ca siñcitāni

yāvatsmṛtiṃ labhyate punaḥ sthitau hi ādīpta paśyanti diśaścatastraḥ /
muhūrta tiṣṭhanti patanti bhūmau kāruṇasvareṇa paridevayanti

tā ūrdhvabāhu satataṃ sthihanti varṇamudīrantayorbhrātarasya
sa caiva rājā hṛdi dīnacittaḥ putraviyogātsuvikṣiptacittaḥ

śokapraviddhaḥ paridevayitvā evaṃ hi rājā paridevayanti /
ekaśca me putra priyamanāpaḥ grasta kaniṣṭho vanarākṣasena

mā me imau anya ca dvau hi putra śokāgninā jīvitasaṃkṣayaṃ vrajet /
yannūna haṃ śīghra vrajeya tatra paśyeya putrau priyadarśanau tau

śīghreṇa yānena ca rājadhānīṃ praveśayedrājakulānta śīghram /
mā eṣā māturhi janetu kāmaṃ śokāgninā taddhṛdaya sphaṭe tat

putrau ca dṛṣṭvā labhate praśāntiṃ na jīvitenālabhate viyogam /
rājāpi cāmātyagaṇena sārdhaṃ dvipābhirūḍho gata tatra darśitu

dṛṣṭvā ca putrau bhrātṛnāmāhvānau karuṇāsvaraṃ krandatau āttamānā /
rājā hi tatputradvayaṃ gṛhītvā prarodamānopi puraṃ vrajitvā /
sā śīghraśīghraṃ tvaramāna svaputrāṃ devīṃ adarśetsutaputrakāmām

ahaṃ ca sa śākyamunistathāgataḥ pūrvaṃ mahāsattvavaro babhūva //
putraśca rājño hi mahārathasya yenaiva vyāghrī sukhitā kṛtāsīt

śuddhodano hi varapārthivendro mahāratho nāma babhūva rājā /
mahiṣī ca āsīdvaramāyadevī mahāpraṇādastatha maitriyo 'bhūt

mahādevī āsīdatha rājaputro mañjuśrīrabhūdvīrakumārabhūtaḥ /
vyāghrī abhūttatra mahāprajāpatī vyāghrīsutā pañcaka amī hi bhikṣavaḥ