સુવર્ણપ્રભાસસૂત્ર · અધ્યાય 19

અથ ખલુ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્તેનૈવંરૂપેણ નૈમિત્તિકેન ધાતુકૌશલ્યેન પરિપૃષ્ટેન સર્વાષ્ટાઙ્ગાયુર્વૈદ્યમધિગતો ઽભૂત્ । તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય વિષયે સર્વગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષૂપસંક્રમિત્વા સર્વેષામનેકેષાં સત્ત્વશતસહસ્રાણાં નાનારોગસ્પૃષ્ટાનાં નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનામેવમાશ્વાસયામાસ । મા ભૈષુર્વૈદ્યો ઽસ્મિ વૈદ્યો ઽસ્મીત્યાત્માનં પ્રતિજ્ઞાતવાનહં યુષ્માકં નાનાવ્યાધિભ્યઃ પરિમોચયિષ્યામિ । સહશ્રવણેન કુલદેવતે તસ્ય જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્યેદમેવંરૂપં વચનં વ્યાહરમાણસ્ય સર્વાણિ તાન્યનેકાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ મહાપ્રહર્ષજાતાનિ બભૂવુઃ । આશ્વાસપ્રાપ્તાન્યચિન્ત્યપ્રીતિસૌમનસ્યેન સમન્વાગતાનિ બભૂવુઃ । તાનિ તેન કાલેન તેન સમયેન તયા પ્રહર્ષયાનેકાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાનિ નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનિ નાનારોગેભ્યઃ પરિમોચયિતાન્યરોગાણિ ચ બભૂવુર્વિગતવ્યાધીનિ ચ । યથા પૌરાણેન સ્થામબલવીર્યેણ સમન્વાગતાનિ બભૂવુઃ । તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તેષામનેકેષાં ચ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણાં નાનારોગસ્પૃષ્ટાનાં નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનાં યે કેચિદ્ગાઢતરેણ સ્પૃષ્ટા ચ બભૂવુઃ । તે સર્વે યેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્તેનોપસંક્રાન્ત ઉપસંક્રમ્યૈવ યે ચ કિંચિત્તેષાં ( બગ્છિ 97 ) સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણાં નાનારોગસ્પૃષ્ટાનાં નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનામૌષધિવિધાનાન્યભિનિર્દિશન્તિ સ્મ । તત્તાસુ રાજધાનીષુ સર્વાણિ તાન્યનેકાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાનિ નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનિ જલવાહનેન શ્રેષ્ઠિપુત્રેણ નાનાવ્યાધિભ્યઃ પરિમોચિતાનિ બભૂવુરિતિ ॥
ઇતિ શ્રીસુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રેન્દ્રરાજે વ્યાધિપ્રશમન પરિવર્તો નામ સપ્તદશઃ ॥
॥ જલવાહનસ્ય મત્સ્યવૈનેયપરિવર્તઃ ॥
પુનરપરં કુલદેવતે રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય વિષયે જલવાહનેન શ્રેષ્ઠિદારકેણ સર્વસત્ત્વા આરોગાઃ કૃતા અલ્પા બાધા યથાપૂર્વેણોત્સાહબલકાયેન સંવૃતાઃ સર્વ ઉત્સાહસુખેન રમન્તિ સ્મ । ક્રીડન્તિ સ્મ । પરિચારયન્તિ સ્મ । દાનાનિ ચ દદન્તિ સ્મ । પુણ્યાનિ ચ કુર્વન્તિ સ્મ । જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો મહાવૈદ્યદાનાનાં ચ સુખાનાં વ્યાધિવિચિકિત્સકો નિયતપ્રત્યક્ષેણ બોધિસત્ત્વેન ભવિતવ્યમ્ । સર્વેનાષ્ટાઙ્ગાયુર્વૈદ્યમધિગતો ઽભૂત્ । તસ્ય ખલુ પુનઃ જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિદારકસ્ય જલામ્બુજગર્ભા નામ ભાર્યા ઽભૂત્ । તસ્ય ખલુ પુનઃ કુલદેવતે જલામ્બુજગર્ભાયા દ્વૌ દારકૌ પુત્રાવભૂતામ્ । એકો જલામ્બરો નામ દ્વિતીયો જલગર્ભો નામ ॥
અથ ખલુ પુનઃ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્યાભ્યાં દારકાભ્યાં સાર્ધમનુપૂર્વેણ ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષ્વનુચઙ્ક્રમતિ ॥
અથ ખલુ પુનઃ કુલદેવતે ઽપરેણ તેન કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો ઽન્યતરમટવીકાન્તારપ્રાપ્તો ઽધ્વનિ દદર્શાત્રાન્તરે માંસભક્ષા વૃકશૃગાલકાકપક્ષિણસ્તાં દિશં ધાવન્તિ યત્રાટવીકાન્તારે ઽટવીસંભવા પુષ્કરિણી । તદૃટષ્ટ્વા તસ્યૈતદભૂત્ । કસ્યાર્થમિમે માંસભક્ષા વૃકશૃગાલકાકપક્ષિણ ઇમાં દિશં ધાવન્તિ । તસ્યૈતદભૂત્ । યં નૂનમહં તાં દિશમુપસંક્રમેયમ્ । યસ્યાં દિશીમે મંસભક્ષાશ્ચ વૃકશૃગાલકાકપક્ષિણો ધાવન્તિ ॥
અથ ખલુ પુનઃ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો ઽનુપૂર્વેણાનુચઙ્ક્રમન્નનુવિચરન્યત્રાટવીસંભવા પુષ્કરિણી તત્ર સંપ્રાપ્તઃ । તત્ર મહાપુષ્કરિણ્યાં દશમત્સ્યસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ સ્મ । સ તત્રાપશ્યદ્બહૂનિ મત્સ્યશતાનિ જલવિપ્રહીણાનિ તત્રાસ્ય કારુણ્યચિત્તમુત્પન્નમ્ । તત્રાદ્રાક્ષીદર્ધકાયાં દેવતાં નિષ્ક્રમન્તીમ્ । સા ચ દેવતા જલવાહનં શ્રેષ્ઠિદારકમેતદવોચત્ । સાધુ સાધુ ( બગ્છિ 99 ) કુલપુત્ર યસ્ત્વં જલવાહનો નામ મત્સ્યાનામુદકં પ્રયચ્છ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં જલવાહન ઇત્યુચ્યતે । યશ્ચોદકં વાહયતિ તતઃ સ્વનામાનુરૂપં કુલ । જલવાહનઃ પ્રાહ । કિયન્તીમાનિ દેવતે મત્સ્યાનિ । દેવતા પ્રાહ । પરિપૂર્ણાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિદારકસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા પરમકારુણ્યચિત્તમુત્પન્નમ્ । તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે સમયેનાટવીસંભવાયાં પુષ્કરિણ્યા કિંચિન્માત્રમવશિષ્ટમુદકમભૂત્ । તાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ મૃત્યુમુખપ્રવિષ્ટાનિ જલવિપ્રહીણાનિ ધાવન્તિ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકશ્ચતુર્દિશં ધાવતિ સ્મ । યસ્યાં દિશિ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો ઽનુચઙ્કમતિ તસ્યાં દિશિ દશમ્ત્સ્યસહસ્રાણિ જલવાહનં કરુણં પ્રેક્ષન્તે ॥ અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકશ્ચતુર્દિશં ધાવતિ સ્મ । ઉદકં પ્રેષયમાણો ન ચૈવાત્રોદકમુપલભ્યતે । ચતુર્દિશં પ્રેક્ષતે । સો ઽદ્રાક્ષીન્નાતિદૂરે મહાન્તં વૃક્ષસમૂહં તં વૃક્ષમભિરુહ્ય દ્રુમશાખાઞ્છિત્ત્વા યેન સા પુષ્કરિણી તેનોપજગામ । ઉપગમ્ય તેષાં દશાનાં મત્સ્યસહસ્રાણાં દ્રુમશાખાભિઃ સુશીતલાઞ્છાયાં કૃતવાન્ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકસ્તસ્યાં પુષ્કરિણ્યામુદકાગમં પર્યેષતે કુત ઉદકસ્યાગમનં ભવેત્ । ચતુર્દિશં ધાવતિ ન ચોદકમુપલભ્યતે । સ શીઘ્રં શીઘ્રં તમુદકસ્ત્રોતં સમનુગચ્છતિ । તસ્યાઃ ખલુ પુનઃ કુલદેવતે અટવીસંભવાયાઃ પુષ્કરિણ્યા જલાગમા નામ મહાનદી યતસ્તસ્યામુદકસ્યાગમનમ્ । તેન ચ સમયેન સા ન્દ્યન્યતરેણ પાપસત્ત્વેન તેષાં દશાનાં મત્સ્યસહસ્રાણામર્થેન સા નદીત્યદૃષ્ટે સ્થાને મહાપ્રપાતે પાતિતા યત્તેષાં મત્સ્યાનાં ન ભૂય ઉદકસ્યાગમનં ભવિષ્યતિ । સ તં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયતિ ન શક્યત એષા નદી જનસહસ્રેણાપિ તેનૈવ યથા વાહયિતું કિમઙ્ગ પુનર્મયૈકેન શક્યો બાહયિતું સ પ્રતિનિવૃત્તઃ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રઃ શીઘ્રં શીઘ્રમુપસંક્રાન્તો યેન રાજા ( બગ્છિ 100 ) સુરેશ્વપ્રભસ્તેનોપજગામ । ઉપગમ્ય રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય પાદૌ શિરસા નત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । ઇમાં પ્રકૃતિમારોચયાતિ સ્મ । મયા ખલુ દેવસ્ય વિષયે સર્વગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષુ સત્ત્વાનાં વ્યાધયઃ પ્રશમિતાઃ । તત્રામુષ્મિન્સ્થાને ઽટવીસંભવા નામ પુષ્કરિણી । તત્ર દશમત્સ્યસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ જલપ્રહીણાન્યાદિત્યપરિતાપિતાનિ । તદ્દદાતુ મે દેવો વિંશતિગજા યથા તેષાં તિર્યગ્યોનિગતાનાં જીવિતં દદામીતિ । યથા મનુષ્યાણાં દત્તમાજ્ઞપ્તં ખલુ રાજ્ઞા સુરેશ્વરપ્રભેણામાત્યાનાં દદત મહાવૈદ્યરાજસ્ય વિંશતિગજાન્ । અમાત્યા આહુઃ । ઉપસંક્રમ મહાસત્ત્વ યેન હસ્તિશાલા ઉપગૃહ્ણીષ્વ વિંશતિગજાન્ કુરુ સત્ત્વાનાં સુખમ્ ॥

અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ સાર્ધં જલામ્બરેણ ચ સ્વપુત્રેણ વિંશતિગજાન્ ગૃહીત્વા નાગશૌણ્ડિકાનાં સકાશાચ્છતશો દૃશીનાં પ્રતિગૃહ્ય પ્રતિનિવૃત્તઃ । યત્ર જલાગમા નામ મહાનદી પ્રવહતિ । તત્રોપસંક્રમ્યોદકેન તા દૃતીઃ પૂરયિત્વા ગજપૃષ્ઠ ઉદકમારોપ્ય શીઘ્રં શીઘ્રં યેનાટવીસંભવા પુષ્કરિણી તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય તદુદકં હસ્તિપૃષ્ઠાદવતાર્ય તાં પુષ્કરિણીં ચતુર્દિશમુદકેન પૂરયિત્વા ચતુર્દિશં ચ ક્રમતિ । યેન યેન જલવાહનો ઽનુચઙ્ક્રમતિ તેન તેન દશમત્સ્યસહસ્રાણ્યનુધાવન્તિ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનસ્યૈતદભવત્ । કિમર્થમેતાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ યેનાહં તેન પ્રધાવન્તિ । તસ્ય પુનરેતદભવત્ । નૂનમેતે મત્સ્યાઃ ક્ષુધાગ્નિના પરિપીડિતા મમ સકાશાદ્ભોજનં પરિમાર્ગયન્તિ । યન્નૂનમહં ભોજનં પ્રયચ્છેયમ્ ॥
અથ ખલુ કુલદેવતે જલવાહનઃ સ્વપુત્રં જલામ્બરમેતદવોચત્ । ગચ્છ કુલપુત્ર સ્વકં નિવેશનં સર્વબલતરં હસ્તિનમભિરૂહ્ય ચ શીધ્રં શીઘ્રમુપસંક્રમ્ય પિતામહસ્ય શ્રેષ્ઠિન એવં વદેહ ભો તાત જલવાહન એવં વદતિ યત્કિંચિદત્ર ગૃહે ઽભિસંસ્કૃતં ભોજનં સ્યાન્માતાપિત્રોર્ભ્રાતૃભગિન્યોર્દાસીદાસકર્મકરસ્ય ( બગ્છિ 101 ) કૃતશઃ સર્વમેકત્ર પિણ્ડીકૃત્વા જલામ્બરસ્ય હસ્તિપૃષ્ટમવરોપ્ય જલવાહનાય શીઘ્રં શીઘ્રં વિસર્જય ॥
અથ ખલુ જલામ્બરો દારકો હસ્તિનમભિરુહ્ય શીઘ્રં શીઘ્રં ધાવતિ સ્મ । યેન સ્વકં નિવેશનં તેનોપસંક્રામદુપસંમ્યૈતાં પ્રકૃતં પિતામહસ્યાગ્ર આરોચયામાસ વિસ્તરેણ યથા પૂર્વોક્તમ્ । તત્સર્વં પિતામહેન જલામ્બરાય વિસર્જિતમ્ ॥
અથ ખલુ જલમ્બરો દારકસ્તદ્ભોજનં હસ્તિપૃષ્ઠમુપનામ્ય હસ્તિનમભિરુહ્ય યેનાટવીસંભવા પુષ્કરિણી તેનોપસંક્રામત્ ॥
અથ ખલુ જલવાહનઃ સ્વકં પુત્રં જલામ્બરમાગતં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટસ્તુષ્ટ ઉદગ્રઃ પુત્રસ્યાન્તિકાદ્ભોજનં પ્રતિગૃહ્ય ચ્છિત્ત્વા તત્ર પુષ્કરિણ્યાં પ્રક્ષિપતિ સ્મ । તેનાહારેણ તાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ સંતર્પિતાનિ । પુનસ્તસ્યૈતદભવત્ । શ્રુતં મે પરેણ કાલસમયેનારણ્યાયતને ભિક્ષુર્મહાયાનધારયમાન ઇત્યાહ । યો રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય મરણકાલસમયે નામધેયં શૃણુયાત્ । સ સ્વર્ગલોક ઉપપત્સ્યતીતિ । યન્નૂનમહમેષાં મત્સ્યાનાં ગમ્ભીરં પ્રતીત્યસમુત્પાદં ધર્મં દેશયેયમ્ । રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નામધેયં શ્રાવયેયમ્ । તેન ચ સમયેન તસ્મિઞ્જમ્બુદ્વીપે દ્વિઘાદૃષ્ટિઃ સત્ત્વાનામભૂત્ । કેચિન્મહાયાનમભિશ્રદ્ધયન્તિ કેચિત્ક્લેશયન્તિ ॥
અથ ખલુ પુનર્જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્તસ્યાં વેલાયામુભૌ પાદૌ જાનુમાત્રં તત્ર પુષ્કરિણ્યાં પ્રવેશ્યૈવં ચિદાનમુદાનયામાસ । નમસ્તસ્ય ભગવતો રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પુર્વબોધિસત્ત્વચર્યાં ચરમાણસ્ય એવં પ્રણિધાનમભૂત્ । યે કેચિદ્દશસુ દિક્ષુ મરણકાલસમયે મમ નામધેયં શૃણુયુસ્તે તતશ્ચ્યુત્વા દેવાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં સભાગતાયામુપપદ્યેયુઃ ॥
અથ ખલુ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકસ્તેષાં તિર્યગ્યોનિગતાનામિમં ધર્મં દેશયતિ સ્મ । યદુતાસ્માદિદં ભવત્યસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે । યદુતાવિદ્યાપ્રત્યયા સંસ્કારા । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યય સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા ભવત્યેવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ યદુતાવિદ્યાનિરોધાત્સંરકારનિરોધઃ । સંસ્કારનિરોધાદ્વિજ્ઞાનનિરોધઃ । વિજ્ઞાનનિરોધાન્નામરૂપનિરોધઃ । નામરૂપનિરોધાત્ષડાયતનનિરોધઃ । ષડાયતનનિરોધાત્સ્પર્શનિરોધઃ । સ્પર્શનિરોધાદ્વેદનાનિરોધઃ । વેદનાનિરોધાત્તૃષ્ણાનિરોધઃ । તૃષ્ણાનિરોધાદુપાદાનનિરોધઃ । ઉપાદાનનિરોધાદ્ભવનિરોધઃ । ભવનિરોધાજ્જાતિનિરોધઃ । જાતિનિરોધાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યતે । કેવલમસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ । ઇતિ હિ કુલદેવતે તેન કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્તેષાં તિર્યગ્યોનિગતાનામિમાં ધાર્મિકકથાં કથયતિ સ્મ । સાર્ધં પુત્રાભ્યાં જલામ્બરેણ જલગર્ભેણ ચ પુનરપિ સ્વગૃહમનુપ્રાપ્તઃ ॥
અથાપરેણ કાલેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો મહોત્સવં પરિભુજ્ય મહોત્સવમત્તો શયને શયિતઃ । તેન ચ કાલેન તેન સમયેન મહાનિમિત્તઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । યત્તસ્યા રાત્ર્યામત્યયેન તાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ કાલગતાનિ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશત્સુ સભાગતાયામુપપન્નાનિ । સહોપપન્નાનાં ચૈષામેવંરૂપશ્ચેતસઃ પરિવિતર્ક ઉત્પન્નઃ । કેન વયં કુશલકર્મહેતુનેહ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ । તેષામેતદભૂત્ । વયમસ્મિઞ્જમ્બુદ્વીપે દશમત્સ્યસહસ્રાણ્યભૂવન્ । તે વયં તિર્યગ્યોનિગતા જલવાહનેન શ્રેષ્ઠિદારકેણ પ્રભૂતેનોદકેન સંતર્પિતા ભોજનવરેણ ચ । ગમ્ભીરશ્ચાસ્માકં પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મો દેશિતઃ । રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નામધેયં શ્રાવિતાઃ । ( બગ્છિ 103 ) તેન કુશલધર્મહેતુના તેન પ્રત્યયેનેહ વયં દેવેષૂપપન્નાઃ । યન્નૂનં વયં યેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકસ્તેનોપસંક્રમેમઃ । ઉપસંક્રમ્ય તસ્ય પૂજાં કરિષ્યામઃ ।
અથ તાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણિ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશત્સ્વન્તર્હિતાનિ જલવાહનસ્ય શ્રિષ્ઠિનો ગૃહે તસ્થુઃ । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ચ જલવાહનઃ શ્રેષ્ટ્યુપશયને શયિતઃ । તસ્યૈતૈર્દેવપુત્રૈર્દશમુક્તાહારસહસ્રાણિ શીર્ષાન્તે સ્થાપિતાનિ । દશમુક્તાહારસહસ્રાણિ પાદતલે સ્થાપિતાનિ । દશમુક્તાહારસહસ્રાણિ દક્ષિણપાર્શ્વે સ્થાપિતાનિ । દશમુક્તાહારસહસ્રાણિ વામપાર્શ્વે સ્થાપિતાનિ । ગૃહાન્તરે જાનુમાત્રં માન્દારવપુષ્પવર્ષં પ્રાવર્ષત્ । દિવ્યાશ્ચ દુન્દુભયઃ પરાહતાઃ । યેન સર્વે જમ્બુદ્વીતાઃ પ્રતિવિબુદ્ધાઃ । અથ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠી પ્રતિવિબુદ્ધં ॥
અથ તાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણિ ખગપથેનોપક્રાન્તાનિ । તે ચ દેવપુત્રા રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય વિષયે સ્થાનસ્થાનાન્તરે માન્દારવપુષ્પવર્ષં પ્રવર્ષયન્તો યેનાટવીસંભવા પુષ્કરિણી તેનોપસંક્રાન્તાઃ તે તત્ર પુષ્કરિણ્યાં માન્દારવપુષ્પં પ્રવર્ષયન્તસ્તત એવાન્તર્હિતાઃ પુનરપિ દેવાલયં ગતાઃ । તત્ર પઞ્ચભિઃ કામગુણૈ રમન્તિ સ્મ । ક્રીડન્તિ સ્મ । પરિચાલયન્તિ સ્મ । મહતીં શ્રીસૌભાગ્યતામનુભવન્તિ સ્મ । જમ્બુદ્વીપે ચ રાત્રીપ્રભાતાભૂત્ ॥

અથ ખલુ રાજા સુરેશ્વરપ્રભો ગણકમહામાત્યાન્પૃચ્છતિ । કિમર્થમદ્ય રાત્રાવેતાનિ નિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તે ઽવોચન્ । યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્ । જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિદારકસ્ય ચત્વારિંશન્મુક્તાહારસહસ્રાણિ પ્રવર્ષિતાનિ દિવ્યાનિ ચ માન્દારવપુષ્પાણિ નિર્ગચ્છન્તિ । રાજાહ । ભવન્તો જલવાહનં શ્રેષ્ઠિનં દારકં પ્રિયવચનેન શબ્દાપયન્ ॥
અથ તે ગણકમહામાત્યા યેન જલવાહનસ્ય ગૃહં તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિન એતદવોચન્ । રાજા સુરેશ્વરપ્રભસ્ત્વામામન્ત્રયતે । અથ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠી મહામાત્યૈઃ સાર્ધં યેન રાજા સુરેશ્વરપ્રભસ્તેનોપજગામ । ઉપસંક્રમ્યૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । રાજા ( બગ્છિ 104 ) પૃચ્છતિ । જલવાહન કિં નિમિત્તં જાનીયા યદદ્ય રાત્રાવીદૃશાનિ શુભનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । અથ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠી સુરેશ્વરપ્રભસ્યૈતદવોચત્ । જાનાભિ દેવ નિયતં દશમત્સ્યસહસ્રાણિ કાલગતાનિ । રાજાહ । કથં જાનાસિ । જલવાહન આહ । ગચ્છતુ દેવ જલામ્બરસ્તાં મહાપુષ્કરિણીં પ્રવિશતુ । કિં તાનિ દશમ્ત્સ્યસહસ્રાણિ જીવન્તિ અથ કાલગતાનિ । રાજાહ । એવમસ્તુ ॥
અથ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો જલામ્બરં દારકમેતદવોચત્ । ગચ્છ કુલપુત્રાટવીસંભવાયાં પુષ્કરિણ્યાં પશ્ય । કિં તાનિ દશમત્સ્યસહસ્રાણિ જિવન્તિ અથ કાલગતાનિ । અથ જલામ્બરો દારકઃ શીઘ્રં શીઘ્રં યેનાટવીસંભવા પુષ્કરિણી તેનોપજગામ । ઉપસંક્રમ્ય દદર્શ । તાનિ દશમ્ત્સ્યસહસ્રાણિ કાલગતાનિ મહાન્તં ચ માન્દારવપુષ્પવર્ષં દૃષ્ટ્વા પુનરપિ નિવૃત્તઃ પિતુરેતદવોચત્ । કાલગતાનીતિ । અથ જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠી દારકો જલમ્બરસ્ય દારકસ્યાન્તિકાદિદં વચનં શ્રુત્વા યેન રાજા સુરેશ્વરપ્રભસ્તેનોપસંક્રમ્યૈતાં પ્રકૃતિમારોચયતિ સ્મ । યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્તાનિ દશમ્ત્સ્યસહસ્રાણિ સર્વાણિ કાલગતાનિ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશત્સ્વુપપન્નાનિ । તેષાં દેવપુત્રાણામનુભાવેનાદ્ય રાત્રાવિદૃશાનિ શુભનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । યદસ્માકં ગૃહે ચત્વારિંશન્મુક્તાહારસહસ્રાણિ દિવ્યાનિ ચ માન્દારવપુષ્પાણિ પ્રવર્ષિતાનિ । અથ સ રાજા હૃષ્ટસ્તુષ્ટ ઉદગ્રાત્તમના બભૂવ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્પુનસ્તાં બોધિસત્ત્વસમુચ્ચયાં કુલદેવતામેતદવોચત્ ॥ સ્યાત્ખલુ પુનર્યુષ્માકં કુલદેવતે ઽન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન સુરેશ્વરપ્રભો નામ રાજા બભૂવ । ન ખલુ પુનરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । દણ્ડપાણિઃ શાક્યસ્તેન કાલેન તેન સમયેન સુરેશ્વરપ્રભો નામ રાજા બભૂવ । સ્યાત્ખલુ પુનઃ કુલદેવતે ઽન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન જટિંધરો નામ શ્રેષ્ઠી બભૂવ । ન ખલુ પુનરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । રાજા શુદ્ધોદનઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન જટિંધરો નામ શ્રેષ્ઠ્યભૂત્ ॥
સ્યાત્ખલુ પુનસ્તે કુલદેવતે ઽન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો ઽભૂત્ । ન ખલુ પુનરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । અહં સ તેન કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો ઽભૂત્ ॥ સ્યાત્ખલુ પુનસ્તે કુલદેવતે ઽન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન જલવાહનસ્ય જલામ્બુજગર્ભા નામ ભાર્યાભૂત્ । ન ખલુ પુનરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ગોપા નામ શાક્યકન્યા તેન કાલેન સમયેન જલવાહનસ્ય જલામ્બુજગર્ભા નામ ભાર્યાભૂત્ । રાહુલભદ્રસ્તેન કલેન તેન સમયેન જલામ્બરો નામ દારકો ઽભૂત્ । આનન્દઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન જલગર્ભો નામ દારકો ઽભૂત્ । સ્યાત્ખલુ પુનસ્તે કુલદેવતે ઽન્યાનિ તાનિ તેન કાલેન તેન સમયેન દશમત્સ્યસહસ્રાણિ બભૂવઃ । ન પુનરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । અમૂનિ તાનિ જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણિ તેન કાલેન તેન સમયેન દશમત્સ્યસહસ્રાણિ બભૂવુઃ । યાનિ મયોદકેન સંતર્પિતાનિ । ભોજનવરેણ ચ ગમ્ભીરશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ધર્મો દેશિતઃ । રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નામધેયં શ્રાવિતઃ । તેન કુશલધર્મહેતુના મમાન્તિક ઇહાગતાનિ યેનૈતર્હ્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતાનિ । અતીવ પ્રીતિપ્રાસાદપ્રામોદ્યેન ધર્મશ્રુતિગૌરવેણ સર્વવ્યાકરણનામધેયાનિ પ્રતિલબ્ધાનીતિ ॥
સ્યાત્ખલુ પુનસ્તે કુલદેવતે ઽન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન વૃક્ષદેવતાભૂત્ । નૈવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ત્વમભૂઃ કુલદેવતે તેન કાલેન તેન સમયેન વૃક્ષદેવતા । અનેન કુલદેવતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્ । યથા મયા સંસારે સંસરતા બહવઃ સત્ત્વાઃ પરિપાચિતા બોધૌ । યે તે સર્વે વ્યાકરણભૂમિં પ્રતિલપ્સ્યન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ ॥
ઇતિ શ્રીસુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રેન્દ્રરાજે જલવાહનસ્ય મત્સ્યવૈનેયપરિવર્તો ઽષ્ટાદશઃ ।
॥ વ્યાઘ્રીપરિવર્તઃ ॥
પુનરપરં કુલદેવતે પરહિતાર્થાયાત્મપરિત્યાગમપિ બોધિસત્ત્વભૂતેન ભવિતવ્યમ્ । તત્કથમિદમ્ । દિવિ ભુવિ ચ વિસૃતવિપુલવિમલવિવિધગુણશતકિરણો ઽપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનબલપરાક્રમો ભગવાન્ભિક્ષુશતસહસ્રપરિવૃતઃ પઞ્ચવિધચક્ષુપ્રાપ્તઃ પ્રઞ્ચાલેષુ જનપદેષુ જનપદચારિકાં ચરમાણો ઽન્યતમેવ વનખણ્ડમનુપ્રાપ્તો બભૂવ । સ તત્ર દદર્શ હરિતમૃદુનીલશાદ્વલતલવિવિધકુસુમપ્રતિમણ્ડિતં પૃથિવીપ્રદેશં દૃષ્ટ્વા ચ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતિ સ્મ । રુચિરો ઽયમાનન્દ ! પૃથિવીપ્રદેશઃ । અસ્મિંશ્ચાસ્મિકસ્થાનનિષ્ઠા સંજ્ઞાયતે । એતર્હિ તથાગતસ્યાસનં પ્રજ્ઞાપય । તતસ્યેન ભગવત આજ્ઞયાસનં પ્રજ્ઞપ્તમ્ । પ્રજ્ઞપ્ય ચ ભગવન્તમેતદવોચત્ । પ્રજ્ઞપ્તમાસનં ભગવન્નિષીદ જ્ષ્ઠેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ નૃણાં વરદ વરિષ્ઠ મોક્ષવહ પરમામૃતકથાં વિસૃજ નૃણાં હિતાય ભગવન્નિધનવિપ્રયુક્તં । અથ ભગવાંસ્તસ્મિન્નાસને નિષદ્ય ભિક્ષૂનામન્ત્રયતે સ્મ । ઇચ્છથ યૂયં ભિક્ષવો દુષ્કરકારિકાણાં બોધિસત્ત્વાનાં શરીરાણિ દ્રષ્ટુમ્ ॥
એવમુક્તે ભિક્ષવો ભગવન્તમેતદવોચન્ ।
અયમૃષિવરકાલપ્રાપ્ત સત્ત્વાર્થસારમદ્વયનીરતસ્ય દ્રષ્ટુમ્ ।
અસ્માભિરસ્થીણ્યપરિમિત ગુણશ્રિતસ્ય તત્સાધુ ઘાટય

અથ ભગવાન્સહસ્રારચક્રચરણવિલિખિતતલેન સ્થૂલિતનવકમલકોમલેન પાણિના ધરણીતલં જઘાન વ્યાહતમાત્રેણ ષડ્વિકારં પૃથિવી ચચાલ । મણિકેન કરજાતવિકૃતં ચ સ્તૂપં તતો ઽભ્યુજ્જગામ । અથ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ । વિઘાટયાનન્દેમં સ્તૂપમ્ । અથાયુષ્માનાનન્દો ભગવતે પ્રતિક્ષુત્ય સ્તૂપં વિઘટયામાસ । સ તત્ર દદર્શ કનકવિસૃતમુક્તાસંછાદિતં હિરણ્યમયં સમુદ્રકમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ ભગવન્તમેતદવોચત્ । હિરણ્યમયં ભગવન્સમુદ્રકઃ સમુદ્ધૃતઃ । ભગવાનુવાચ । સપ્તૈતે સમુદ્રકાન્સર્વ ઉદ્ધાટનીયાઃ । તદોદ્ધાટયામાસ । સ તત્ર દદર્શ હિમકુમુદસદૃશાન્યસ્થીનિ । દૃષ્ટ્વા ચ ભગવન્તમેતદવોચત્ । ભગવન્નસ્થીન્યુપલક્ષ્યન્તે । ભગવાનાહ । આનીયતામાનન્દ મહાપુરુષસ્યાસ્થીનિ ॥
અથાયુષ્માનાનન્દસ્તાન્યસ્થીન્યાદાય ભગવતે બુદ્ધાયોપનામયામાસ । ભગવાંશ્ચાસ્થીનિ ગૃહીત્વા સંઘસ્ય પુરતઃ સંસ્થાપ્યોવાચ । ઇમાન્યસ્થીનિ મહાપ્રવરગુણામુક્તસ્ય સમન્તદમધ્યાનક્ષાન્તિપ્રવરદૃઢોત્સાહયશઃસંસ્કૃતો ભૂયઃ સતતસમિતં બોધૌ મતિમતો દૃઢોત્સાહિનો ધૃતિમતઃ સદાદાનનિરતસ્ય । તતો ભગવાન્ભિક્ષૂનામન્ત્રયામાસ । વદન્ત ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વશરીરાણિ શીલગુણવાસિતાનિ પરમદુર્લભદર્શનાનિ પુણ્યક્ષેત્રભૂતાનિ । તતસ્તે ભિક્ષવઃ કૃતકરપુટા આવર્જિતમનસસ્તાનિ શરીરાણિ મૂર્ધ્ના વન્દન્તે સ્મ ॥
અથાયુષ્માનાનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તમેતદવોચત્ । ભગવાનતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસર્વલોકાભ્યુદ્ભતઃ સર્વસત્ત્વૈર્નમસ્કૃતઃ તત્કથં તથાગત એવૈતાન્યસ્થીનિ નમસ્યતે । અથ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ । વન્દનીયાનીમાન્યસ્થીન્યાનન્દ । તત્કસ્ય હેતોઃ । એભિરાનન્દાસ્થિભિર્મયૈવં ક્ષિપ્રમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધેતિ । ભૂતપૂર્વમાનન્દાતીતે ઽધ્વન્યનેકધનધાન્યવાહનબલોપપન્નો ઽપ્રતિહતબલપરાક્રમો મહારથો નામ રાજાભૂત્ । તસ્ય દેવકુમારસદૃશાસ્ત્રયઃ પુત્રા બભૂવઃ । મહાપ્રણાદો મહાદેવો મહાસત્ત્વાશ્ચેતિ । અથ રાજા ક્રીડનાર્થમુદ્યાનમભિનિષ્ક્રમતે સ્મ । તે ચ કુમારાસ્તસ્યોદ્યાનસ્ય ગુણાનુરાધિતયા કુસુમલોલયા ચેતસ્તતો ઽનુવિચરમાના મહાદ્વાદશવનગુલ્મં પ્રવિવિશુઃ । તેષુ પ્રસૃતેષુ કુમારોપસ્થાયકા અન્યોન્યપ્રસૃતા બભૂવુઃ । રાજકુમારોત્સૃષ્ટા ઉદ્યાનમહત્યામલક્ષિતાયાં તં દ્વાદશવનગુલ્મં પ્રવિવિશુઃ । અથ મહાપ્રણાદો ભ્રાતૃદ્વયમુવાચ । ભીર્મે હૃદયમાવિશતે । આગચ્છત મા વયં શ્વાપદે વિનાશમાપદ્યેમ । મહાદેવ ઉવાચ । ન મે ભયમસ્ત્યપિ ત્વિષ્ટજનવિયોગાદ્ધિ મે હૃદયે પ્રવર્તતે । મહાસત્ત્વ ઉવાચ ॥
ન ચ મમ ભયમિહાસ્તિ નાપિ શોકો વનવરે મુનિજનસંસ્તુતે વિવિક્તે ।
પરમસુવિપુલમહાર્થતા લાભા હૃદયમિદં મમ સંપ્રપુષ્પતિ ચ

અથ તે રાજકુમારાસ્તદ્ દ્વાદશવનગુલ્મવિવરં ચઞ્ચૂર્યમાણા એકાં વ્યાઘ્રીં દદૃશુઃ સપ્તાહપ્રસુતાં પઞ્ચસુતપરિવૃતાં ક્ષુત્તૃષપરિકર્ષિતાં પરમદુર્બલશરીરાં દૃષ્ટા મહાપ્રણાદો ઽબ્રવીત્ । ભો કષ્ટમિયં તપસ્વિની ષડહપ્રસુતા વા સપ્તાહપ્રસુતા વા ભવિષ્યતિ । ઇદાનીં ભોજનમલભમાના સ્વસુતાનિ ભક્ષયિષ્યતિ જિઘત્સયા વા કાલં કરિષ્યતિ । મહાસત્ત્વ ઉવાચ । કિમસ્યાસ્તપસ્વિન્યા ભોજનમ્ । મહાપ્રણાદ ઉવાચ ।
માંસોષ્ણાનિ રૂધિરાણિ રસસંકાશં ભવેદ્યદિહ ।
એતદ્ભોજનમુક્તં વ્યાઘ્રતરક્ષ્વૃક્ષસિંહાનામ્

મહાદેવ ઉવાચ । ઇહૈષા તપસ્વીની ક્ષુત્તુષપરીતશરીરા અલં પ્રાણાવશેષા પરમદુર્બલા ન શક્યમન્યસ્થાને ભોજનમન્વેષ્ટુમ્ । કો ઽસ્યાઃ પ્રાણપરિરક્ષણાર્થમાત્મપરિત્યાગં કુર્યાદિતિ । મહાપ્રણાદ ઉવાચ । ભો દુષ્કર આત્મપરિત્યાગઃ । મહાસત્ત્વ ઉવાચ ।
અસ્મદ્વિધાન્ દુષ્કર શરીર અભિયુક્તાનાં એષ નયઃ ।
અન્યેષાં પરહિતાભિયુક્તાનાં સત્પુરુષાણ ન દુષ્કરઃ

અપિ ચ ।
કૃપાકરુણમમવતારિય સત્ત્વો દિવિ ચેહ લભ્યતે સઃ ।
સ્વદેહ શતશ ઇહ કૃત્વ મુદિતમનાઃ પરજીવશરીરે

અથ તે રાજકુમારાઃ પરમસંદીપ્તા એષા વ્યાઘ્રીતિ દ્રુતમનિમિષિમનુનિરીક્ષન્તઃ પ્રચઙ્ક્રમુસ્તતો મહાસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ । અયમિદાનીમાત્મપરિત્યાગસ્ય કાલઃ । કુતઃ -
સુચિરમપિ ઋતો ઽયં પૂતિકાયો મહાહૈઃ શયનવસનાન્નૈર્ભોજનૈર્વાહનૈશ્ચ ।
શ્તનયકૃતધર્માભૈદનાન્તૈરનન્તં ન વિજહતિ અનુપૂર્વં સ્વસ્વભાવં કૃતઘ્નુઃ

અપિ ચ ।
નાસ્તી તસ્યોપજીવ્યં સર્વતુ મધ્યે ભુતત્વાત્તં નિયોજ્ય ।
તસ્મૈ જરામરણસ્ય સમુદ્ર-ઉત્તરણપોતભૂતુ ભવિસ્સમ્

અપિ ચ ।
ત્યક્ત્વાહં પુણ્ડ્રભૂતં ભવશતભરિતં વિષ્ટાન્તઃ પૂર્ણમ્ ।
નિઃસારફેનકલ્પં કૃમિશતભરિતં કાર્યકૃત્યં તનુ હિ

નિઃશોક નિર્વિકારં નિરુપધિમમલં ધ્યાનપ્રજ્ઞાદિગુણૈઃ ।
સંપૂર્ણં ધર્મકાય ગુણશતભરિતં પ્રાપ્સ્યેવ સુશુદ્ધમ્

સ ખલ્વેવં કૃતવ્યવસાયઃ પરમકરુણોપરિગતહૃદયઃ તયોર્વિક્ષેપં ચકાર । ગચ્છેતાં તાવદ્ભવન્તૌ સ્વકાર્યેણાહં દ્વાદશવનગુલ્મં પ્રવેક્ષ્યામીતિ ॥
અથ સ મહાસત્ત્વો રાજકુમારઃ તસ્માદુપવનાત્પ્રતિનિવૃત્ય વ્યાઘ્ર્યા આલયમુપગમ્ય વનલતાયાં પ્રાવરણમૃત્સૃજ્ય પ્રણિધાનં ચકાર । એષો ઽહં જગતો હિતાર્થમનુત્તરાં બોધિં વિબુધ્ય શિવાં કારુણ્યાત્પ્રદદામિ નિશ્ચલમતિર્દેહં પરૈર્દુસ્ત્યજમ્ । તન્મે બોધિરનામયા યા જિનસુતૈરભ્યર્ચિતા નિર્જ્વલા ત્રૈલિક્યં ભવસાગરાત્પ્રતિભયાદુત્તારયેયાન્મામ્ । ઇત્યથ વ્યાઘ્ર્યા અભિમુખં મહાસત્ત્વઃ પ્રપતિતઃ । તતો વ્યાઘ્રી મૈત્રીવતો બોધિસત્ત્વસ્ય ન કિઞ્ચિચ્ચક્રે । તતો બોધિસત્ત્વો દુર્બલાવર્તો ઽયમથેત્યુત્થાય શસ્ત્રં પર્યેષતે સ્મ । કૃપામતિર્ન ક્વચિચ્છસ્ત્રમલભત્ । સો ઽતિબલાં વર્ષશતિકાં વંશલતાં ( બગ્છિ 110 ) ગૃહીત્વા તયા સ્વબાલમુત્ક્ષેપ્ય વ્યાઘ્રીસમીપે પપાત । પ્રપતિતમાત્રે ચ બોધિસત્ત્વે ભૂમિરિયં પ્રચરવિહીનેવ નૌઃ સલિલમધ્યે ગતા ષડ્વિકારં પ્રચચાલ । રાહુગ્રસ્ત ઇવ દિનકરકિરણો ન બભ્રાજે । દિવ્યગન્ધચૂર્ણસંનિશ્રિતં ચ કુસુમવર્ષં પપાત । અથાન્યતરા વિસ્મયા વર્જિતમનસા દેવતા બોધિસત્ત્વં તુષ્ટાવ ॥
યથા કારુણ્યં તે વિસૃતમિહ સત્ત્વેષુ સુમતે
યથા વૈ તદ્દેહં ત્યજસિ નરવીર પ્રમુદિતઃ ।
શિવં શ્રેષ્ઠં સ્થાનં જનનમરણાર્થે વિરહિતં
નિરાયાસં શાન્તં ત્વમિહ ન ચિરાત્પ્રાપ્સ્યસિ શુભમ્

અથ ખલુ સા વ્યાઘ્રી રુધિરમ્રક્ષિતશરીરં બોધિસત્ત્વમવેક્ષ્ય મુહૂર્તમાત્રેણ નિર્માંસરુધિરમસ્થ્યવશેષં ચકાર ॥
અથ મહાપ્રણાદસ્તં ભૂમિકમ્પમનુનિશમ્ય મહાદેવમેતદવોચત્ ॥
પ્રચલિત સસમુદ્રા સાગરા વસુમતિદશદિક્ષૂ સુપ્તરશ્મિશ્ચ સૂર્યઃ ।
પતતિ કુસુમવર્ષં વ્યાકુલં વા મનો મે સ્વતનુરિહ વિસૃષ્ટઃ સાંપ્રતં ભ્રાતૃણા મે

મહાદેવ ઉવાચ ।
યથા ચ સો કરુણવચો હ્યવોચત સમીક્ષ્ય તાં સ્વતનાયભક્ષણોદ્યતાં ।
ક્ષુધાન્વિતાં વ્યશનશતૈઃ સમન્વિતાં સુદુર્બલા મતિરિહ સંશયા તુ મે

અથ તૌ રાજકુમારૌ પરમશોકાભિભૂતૌ વાષ્પપરિપ્લુતાક્ષૌ તમેનં પન્થાનં પ્રતિનિવૃત્ય ગચ્છન્તૌ વ્યાઘ્રીસમીપમેવાભિજગ્મતુઃ । તં દદૃશ્તુઃ શતં વંશલતાસમાયુક્તં પ્રાવરણં કૃષ્ણવિકૃષ્ણાનિ ( બગ્છિ 111 ) ચાસ્થીનિ રુધિરકર્દમાનિ । નાનાદિગ્વિદિક્ષુ કેશાન્વિસ્તીર્ણાન્દૃષ્ટ્વા ચ સમૂર્ચ્છન્નૌ ભૂમૌ નિપેતતુઃ । સચિરાત્સંજ્ઞામુપલભ્યોત્થાયોચ્ચેયબાહૂ આર્તસ્વરં મુમુચતુઃ ।
અહો પ્રિયભ્રાતૃક પાર્થિવાયં તથા જનની સુતવત્સલા યા
પૃચ્છિષ્યતે સા જનની તૃતીયઃ ક્વ વા યુવાભ્યાં કમલાયતેક્ષ્ણઃ

અહો હિ અસ્માકમિહૈવ શોભિતં નનૂ પ્રદેશે મરણં ન જીવિતમ્ ।
કથં મહાસત્ત્વવિવર્જિતા વયં દાસ્યામહે દર્શનમમ્બતાતયોઃ

અથ તૌ રાજકુમારૌ બહુવિવિધકરુણં વિલાપ્ય પ્રચક્રમતુઃ । તત્ર કુમારસ્યોપસ્થાયકા દિશિ વિદિશિ પ્રધાવન્તઃ કુમારાન્વેષણાઃ પરસ્પરં દૃષ્ટ્વા ચ પપ્રચ્છુઃ ક્વ કુમારઃ ક્વ કુમાર ઇતિ । તસ્મિંશ્ચ સમયે દેવી શયનતલગતા પ્રિયવિપ્રયોગસૂચકં સ્વપ્નં દદર્શ । તદ્યથા સ્તનૌ છિદ્યમાનૌ દન્તોત્પાતનં ચ ક્રિયમાણં ત્રયઃ કપોતશાવકાઃ પ્રતિલમ્ભમાનાસ્તે ભીતા એવ શ્યેનેનાચ્છિદ્યમાનાઃ । અથ દેવી ભૂમિકામ્પાદુત્રસ્તહૃદયા સહસા પ્રતિવિબુધ્ય ચિન્તાપરા બભૂવ ॥ કિમેષા ભૂતધાત્રી જલનિધિવસના કમ્પતિ ભૃશં સૂર્યઃ શૂલી ન રશ્મિર્મમ ચ કિચ ભૂભજં વયતિ વા ।
દુઃખં કુર્વતિ મે ગાત્રં ચલતિ ચ નયનં સ્વસ્તનં છિદ્યતી ચ ।
સ્વસ્તિ મે સ્યાત્સુતાનાં વનવિવરમિદં ક્રીડનાર્થં ગતાનામ્

અથૈવં ચિન્તયન્ત્યાશ્ચેટી ચ સંત્રસ્તહૃદયા પ્રવિશ્ય દેવ્યા નિવેદયામાસ । દેવિ કુમારપરિચારકાઃ કુમારમન્વેષન્તે નષ્ટઃ શ્રૂયતે । તત્ર પુત્રહતશ્રવણાચ્ચ દેવી સંકમ્પિતાહૃદયા વાષ્પાકુલનયનવદના ( બગ્છિ 112 ) રાજાનમભિગમ્યોવાચ । દેવ નષ્ટો મે પ્રિયસુતઃ શ્રૂયતે । રાજાપિ સંકમ્પિતહૃદયઃ પરમસંત્રાસમાપેદે । હા કષ્ટં વિયુક્તો ઽસ્મિ પ્રિયસુતેન । અથ રાજા દેવીમાશ્વાસયામાસ । મા ભીર્દેવિ પુત્રાર્થં વયં કુમારાન્વેષણોપલભન્તઃ । તત્ર પ્રવૃત્તે કુમારાન્વેષણાભિદ્રુતે જનકાય અથાચિરાદેવ રાજા દદર્શ દૂરત એવાગચ્છન્તૌ રાજકુમારૌ । દૃષ્ટ્વા રાજાબ્રવીત્ । એતાવાલભન્તૌ કુમારૌ ન તુ સર્વે । હા કષ્ટં સુતવિયોગો નામ ।
ન ભવતિ નિરુપલમ્ભે ન પ્રીતિરેવં નરાણાં ભવતિ સુતવિયોગાદ્યાદૃશં દૌર્મનસ્યમ્ ।
નનુ વરસુખિનસ્તે યેન પુંસાભિયોગા મરણમુપગતા વા યે ન જીવન્તિ પુત્રાઃ

અથ દેવી પરમશોકાભિભૂતા મર્મહન્તેવ કલભી આર્તસ્વરમુવાચ ॥
યદિ તનયાસ્ત્રયસ્ય ભૃત્યવર્ગા વનવરે કુસુમાકુલે પ્રવિષ્ટાઃ ।
ક્વ સ હૃદયસમો સમસ્તૃતીયઃ સુતમનયાપદવૈતિ કનીયસમેતત્

તયોરાગતયો રાજા પુત્રાવેતત્પર્યપૃચ્છતોત્સુકઃ કુમારૌ પરિપૃચ્છતિ સ્મ । ક્વ દારકઃ કનીયસ ઇતિ । તતઃ શોકાર્તાવશ્રુદ્રુતનયનૌ પરિશુષ્કતાલ્વોષ્ઠદશનવદનૌ ન કિઞ્ચિદૂચતુઃ ॥ દેવ્યુવાચ ॥
કથયતાં લઘુ વિમુહ્યતિ સ્મૃતિશ્ચ પરમભૃશં પરિપીડ્યતે ચ દેહઃ ।
ક્વ સ મમ પુત્રસ્તૃતીય હૃદયં ઇદં સ્ફુટિતં તુ સંમૂર્ચ્છતિ વા

અથ તૌ કુમારૌ વિસ્તરેણ તં વૃત્તાન્તં નિવેદયામાસ । સહશ્રવણેન રાજા દેવી પરિજનાશ્ચ મોહમુપગતાઃ । મોહપ્રત્યાગતાશ્ચ કરુણાર્તસ્વરં રોદમાનાસ્તં દેશમભિજગ્મુઃ । અથ રાજા દેવી ચ તણ્યસ્થીન્યપગતરુધિરમાંસાનિ વાયુના દિશો વિદિશશ્ચ કેશવિકીર્ણા દૃષ્ટ્વા ( બગ્છિ 113 ) ચાહત ઇવ દ્રુમો ભૂમૌ નિપતિતૌ । તતઃ પુરોહિતઃ સુચિરં તામવસ્થાં દૃષ્ટ્વા સલિલમલયચન્દનપઙ્કૈ રાજ્ઞો દેવ્યાશ્ચ શરીરં પ્રહ્લાદયામાસ । અથ સુચિરાત્સંજ્ઞામુપલભ્ય રાજોત્થાય કરુણકરુણં વિલલાપ ॥
હા કષ્ટં પુત્ર ક્વ મનોરસ દર્શનીય મૃત્યોર્વશં શીઘ્રમુપગતાસિ ।
મૃત્યોઃ પ્રશ્મમેવ હિ ચાગતો વિના તે પરં મમ ભવિષ્યતિ દુઃખમન્યત્

દેવી ચ મોહાત્યાગતા પ્રકીર્ણકેશી બાહુભ્યામુરસ્તાડયન્તી સ્થાન્યાં પ્લુત ઇવ મત્સ્યા ધરણ્યાસ્તલે પરિવર્તમાના મહિષીવ નષ્ટવત્સા કલભીવ નષ્ટશાવકા કરુણકરુણં રોદિતિ ॥
હા કાન્ત પ્રિયસુત કેન વ્રજસે ભગ્નો ઽયં પદ્મો ધરણીતલે હિ વિકીર્ણઃ ।
શત્રુણા મમ ભુવિ કેન નાશં ગતો ઽદ્ય પુત્રો મે નયનમનોહરચન્દ્રઃ
હા કિં શરીરમિહ અદ્ય ન યાતિ ભગ્નં પશ્યામિ હં સુતવરં નિહતં પૃથિવ્યામ્

સંવ્યક્તં હૃદયમયો મમૈતં ધિગ્વ્યસનં અવેક્ષ્ય નો ચેદ્ભેદયતે ।
હા ચૈતત્પાપકં સ્વપ્નફલં યચ્છિન્નાવિમાવદ્ય કેનચિદસિના ।
સ્વપ્નાન્તરે દ્વૌ સ્તનૌ દંષ્ટ્રોત્પાટ્ય મે પ્રિયસુતો નાશં ગતઃ શીઘ્રમતઃ

સ શ્યેનેનાપહૃતો યથૈવ ઇહ મે લબ્ધૈઃ કપોતૈસ્ત્રિભિઃ ।
સો મે ઽદ્ય ત્રિભિરાત્મજૈઃ પરિવૃત એકો હતો મૃત્યુના

અથ રાજા દેવી ચ બહુવિધં કરુણકરુણં પરિદેવતસ્તયોઃ સર્વભરણાન્યવમુચ્ય મહતા જનકાયેન સાર્ધં પુત્રસ્ય શરીરપૂજાં કૃત્વા તસ્મિન્પૃથિવીપ્રદેશે સુવર્ણમયચૈત્યેષુ ન્યસ્તાનિ તાનિ શરીરાણિ ॥
સ્યાત્તે ખલુ પુનરાનન્દાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાસત્ત્વો નામ રાજકુમારો ઽભૂત્ । નૈવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । અહં સ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાસત્ત્વો નામ રાજકુમારો ઽભૂત્ । તદાપિ મયાનન્દ રાજદ્વેષમોહાપરિમુક્તેન નરકાદિભ્યશ્ચ દુઃખેભ્યઃ કૃપયા જગદનુગૃહીતમ્ । કિં ખલુ પુનરિદાનીં સર્વદોષાપગતેન સમ્યક્સંબુદ્ધેનેતિ । એવં હ્યેકૈકસ્ય સત્ત્વસ્યાર્થે કલ્પં સમુદેયં નરકેષુ જાતિં સંસારાદ્વિમોચયેયમ્ । ખલુ સત્ત્વસારૈશ્ચ જગત્પરિગૃહીતં દુષ્કરમનેકવિધવિચિત્રમિતિ ॥
અથ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત ॥
બહૂનિ કલ્પાનિ મયાત્મા ત્યક્તઃ પર્યેષયેતા ઇમમગ્રબોધિમ્ ।
યથાસિ રાજા યથ રાજપુત્રમ્ તથૈવ ત્યક્તા મય આત્મભાવાઃ

અનુસ્મરમિ પુરિમાસુ જાતિષુ મહારથો નામ બભૂવ રાજા ।
તસ્યાપિ પુત્રૌ મહાત્યાગવન્તો નામ્ના મહાસત્ત્વ વરો બભૂવ

દ્વૌ તસ્ય આસીદથ ભ્રાતરૌ ચ નામ્ના મહાદેવ મહાપ્રણાદઃ ।
વનખણ્ડ ગત્વા વ સમાનગોત્રૈસ્તૈર્દૃષ્ટ વ્યાઘ્રી ક્ષુધયાભિભૂતા

તસ્યાગ્રસત્ત્વસ્ય કૃપાભિજાતા યન્નૂન હં આત્મ ત્યજેય માંસમ્ ।
એષા હિ વ્યાઘ્રી ક્ષુધતર્ષપીડિતા ખાદીય એતાનિ સ્વકાત્મજાનિ

પતિતશ્ચાસીત્તદા સ મહારથસુતો મહાસત્ત્વઃ ।
દૃષ્ટ્વા ચ વ્યાઘ્રીં ક્ષુધાર્તાં વ્યાઘ્રસુતમોક્ષાર્થમ્

કરુણામયે પતિતે ઽત્ર કમ્પિત સશૈલ ધરણી વિદ્રુત પક્ષિસંઘ વિવિધાનિ ।
સંત્રસ્તો મૃગસંઘસ્તદાકુલસંસ્થિતો ઽભૂલ્લોકો ઽયમ્

દ્વૌ તસ્ય ભ્રાતરૌ ચ મહાપ્રણાદસ્તથા મહાદેવઃ ।
ન લભેતે મહાસત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તત્ર મહાવનખણ્ડે ઽસ્મિન્

અતિશોકશલ્યહૃદયા વિચરન્તિ વનાન્તરે વિસંજ્ઞાશ્ચ ।
પર્યેષન્તિ ભ્રાતરમશ્ચુમુખાનિ વિચરન્તિ વનમધ્યે

ઉભૌ તૌ રાજકુમારૌ મહાપ્રણાદસ્તથા મહાદેવઃ ।
તત્રોપસંક્રમિત્વ યત્ર વ્યાઘ્રી સુદુર્બલા શયિતા વ્યાઘ્રીસુતા

દૃષ્ટ્વા રુધિરલિપ્તાઙ્ગાનિ કેશાસ્થિચર્મમાત્રં ધરણ્યામ્ ।
અવકીર્ણ પતિતાનિ યત્કિઞ્ચિન્માત્રં તસ્ય પતિતં ધરણીયં પશ્યન્તિ

ઉભૌ તૌ નૃપસુતૌ સંમૂર્ચ્છિતૌ હિ તત્ર પતન્તિ ધરણીયમ્ ।
નષ્ટમનાઃ સર્વપાણ્ડુ રજોલિપ્તગાત્રાઃ સ્મૃતીન્દ્રિયવિહીનમૂઢચિત્તાશ્ચ

તેષાં ચો પાર્ષદ્યાઃ કરુણસ્વરરોદમાનશોકાર્ત્તાઃ ।
સિઞ્ચન્તિ તે જલેનોત્થિતોર્ધ્વબહવશ્ચ ક્રદન્તઃ

તસ્મિન્પતિતમાત્રેણ સાન્તર્જને વિપ્રિયાગ્રમહિષી ચ ।
પશ્યતિ પઞ્ચસ્ત્રીશતેભી રાજકુલાન્તર્ગતા સુખપ્રવિષ્ટકાયા

તાભ્યાં સ્તનાભ્યાં ક્ષીરપ્રમુક્તં પ્રસ્ત્રવન્ત્ય વેગૈઃ ।
સર્વાઙ્ગમસ્યા હિ સૂચીભિરિવ ભિદ્યમાનાપિ

અતિશોકઘૂર્ણહૃદયા પુત્રવિયોગાર્ત્તશોકશરવિદ્ધા ।
ઉપસંક્રમિત્વ નૃપતિં સુદીનમનસા અતિશોકસંતપ્તા ।
કરુણસ્વરં રોદમાન રાજ્ઞો ઽથ મહારથસ્યૈવાવોચત્

શૃણુ મમ નૃપતે નરેન્દ્ર શોકાગ્નિના મમ દહ્યતે શરીરમ્ ।
ઉભાભ્યાં સ્તનમુખાભ્યાં ક્ષીરપ્રમુક્તમચિરેણ

સૂચીભિરિવાઙ્ગમઙ્ગં પીડ્યન્તિ સ્મ તાનિ મમ હૃદયં ચ ।
યથા નિમિત્તં યાદૃશ ન ભૂય પશ્યામિ દર્શનં પ્રિયસુતાન

પુત્રાણાં મે વિજાન દદાહિ મમ જીવિતં ક્ષેમં કુરુષ્વ ।
સ્વપ્નો મયા દૃષ્ટસ્ત્રયો મમ કપોતસુતાનિ યો ઽસ્ય તૃતીયમહં કપોતસુતં પ્રિયમના

શ્યેનસ્તત્ર પ્રવિષ્ટઃ શ્યેનેનાપહૃતં કપોતકં ચ સ્વપ્નાન્તરે ચ ।
મમ ઈદૃશ શોકં પ્રવિષ્ટિં હૃદયે ઽસ્મિન્

અતિદાહશોકચિન્તા મરણં મમ ભવિષ્યતિ ન ચિરેણ ।
પુત્રાણ મે વિજાન દદસ્વ મમ જીવિતં ભવાન્સ્વકારુણ્યમ્

એવમુક્ત્વાગ્રમહિષી સંમૂર્ચ્છતિ પતતિ તત્ર ધરણીયે
સ્મૃતીય પરિહીના વિનષ્ટચિત્તા વિસંજ્ઞમના ।
સર્વાન્તઃપુરણાશ્ચ કરુણસ્વરં રોદમાનાઃ ક્રન્દન્તઃ

દૃષ્ટ્વા તામગ્રમહિષીં સંમૂર્ચ્છિતપતિતાં ચ તત્ર ધરણીયે ।
સમનન્તરશોકાર્ત્તઃ પુત્રવિયોગઃ સામાત્યો રાજેન્દ્રઃ ।
અમાત્યાશ્ચ પ્રયુક્તા જિજ્ઞાસાર્થં ગતાઃ કુમારાણામ્

સર્વનગરાન્તર્જના નાનાશસ્ત્રગૃહીતોત્થિતાઃ ।
તથા આગતાશ્ચાશ્રુમુખા રોદમાનાઃ પૃચ્છિન્તિ પથેષુ તં મહાસત્ત્વમ્

કિં જીવિતો વાં ક્વ ગતઃ સાંપ્રતં મહાસત્ત્વઃ કિં દ્રક્ષ્યામ્યહમદ્ય ।
મનાપં સત્ત્વદર્શન પ્રિયમનાપં ન ચિરેણ વિનષ્ટશ્રમમ્

સશોકવદનઃ પ્રયાતિ વિષયે ઽસ્મિન્દારુણનિર્દનાકરઃ ।
અનન્તાયાસસંકટાનિ ઘોષઃ રાજા મહારથોત્થાય રોદમાનઃ

શોકાર્ત્તઃ સિઞ્ચતિ સલિલધારૈઃ અગ્રમહિષીં ચ ધરણીયે પતન્તીં ।
સિઞ્ચતિ ઉદકેન યાવત્સ્મૃતિં લભ્યતે ઉત્થાય પૃચ્છિરં દીનમાનસા

કિં મમ પુત્રા હિ મૃતા જીવન્તિ રાજા મહારથશ્ચાગ્રમહિષીં ચ ।
એવમેવાવોચ દિશિ વિદિશાસુ અમાત્યા પાર્ષદ્યા જિજ્ઞાસાર્થં ગતાઃ

કુમારાણાં મા ત્વમતિદીનમાનસા ભવા હીનાયાસ શોકહૃદયા ।
એવં મહારથશ્ચ ક્ષમાપયિત્વા તદાગ્રમહિષીં ચ કમ્પો નિષ્ક્રમે

રાજકુલતો ઽથાશ્રુમુખો રોદમાનઃ શોકાર્ત્તઃ અમાત્યગણપરિવૃત્તઃ ।
સુદીનમનસાથ દીનચક્ષુશ્ચ નિષ્ક્રમ્ય નગરપુરતો જિજ્ઞાસાર્થાય

રાજા પુત્રાણાં બહુપ્રાણિનઃ અશ્રુમુખો રોદમાનો ધાવતિ ।
નિર્ગતં દૃષ્ટ્વા રાજાનં પૃષ્ઠતઃ સમનુબુદ્ધો ઽથ સમનન્તરનિષ્ક્રાન્તઃ

રાજા સ મહારથઃ સમનન્તરાત્પ્રિયપુત્રદર્શનાર્થં પ્રેક્ષતિ ।
દિશતાં સુગૌલનયનો દૃષ્ટ્વાન્યતરં પુરુષં મુણ્ડિતશીર્ષં ચ

રુધિરાલિપ્તાઙ્ગ પાંશુલશરીરં અશ્રુમુખં રોદમાનં ગચ્છન્તમ્ ।
દારુણશોકાર્ત્તઃ મહારથસ્ય હૃદયસ્થો ઽશ્રુમુખો રોદમાનઃ

સ્થિત ઊર્ધ્વબાહુશ્ચ ક્રન્દન્તઃ અથાન્યતમો ઽમાત્યસ્ત્વરાગત્ય ।
શીઘ્રભારાદુપસંક્રમ્ય નૃપતે રાજ્ઞો મહારથસ્ય આવચિંસુ

મા શોકચિત્તસ્ત્વં ભવ નૃપતે તિષ્ઠન્તિ તે પુત્રાઃ પ્રિયમનાપાઃ ।
ન ચિરેણાગમ્ય ઇહ તવાન્તિકે દ્રક્ષ્યસિ ત્વં પુત્રવરં મનાપમ્

મુહૂર્તમાત્રમભિગમ્ય - - રાજ્ઞો દ્વિતીયો ઽમાત્ય આગતસ્તતઃ ।
રજો ઽવકીર્ણો મલવસ્ત્રપ્રાવૃતઃ સાશ્રુમુખો રાજાનમિદમબ્રવીદ્

દ્વૈ ચ તે પુત્રૈ મહાનૃપેન્દ્ર તિષ્ઠતઃ શોકાનલસંપ્રદીપ્તૌ ।
એકસ્તવો પુત્રવરો ન દૃશ્યેત નૃપ ગ્રસ્તો મહાસત્ત્વ અનિત્યતયા

દૃષ્ટ્વા ચ વ્યાઘ્રીમચિરપ્રસુતાં સ્વીયાઞ્ચ પુત્રાનુપભોક્તુકામામ્ ।
તેષાં મહાસત્ત્વ વરકુમારો મહાન્ત કારુણ્ય બલં જનેત્વા

બોધૌ ચ કૃત્વા પ્રણિધિમુદારાં સર્વાંશ્ચ સત્ત્વાનિહ બોધયિષ્યે ।
તં બોધિં ગમ્ભીરમુદારમિષ્ટ્વા અનાગતે ઽધ્વનિ અહં સ્પૃશેયમ્

પતિતો મહાસત્ત્વો ગિરિ તટતુ સો ઽગ્રે સ્થિતો વ્યાઘ્ર્યઃ ક્ષુધાભિભૂતાયાઃ ।
મુહૂર્ત નિર્માસકૃતઃ સ અઙ્ગં ચ અસ્થાવશેષં કૃતઃ રાજપુત્રઃ

એવં ચ શ્રુત્વા સ વચઃ સુધારેં સંમૂર્ચ્છિતો રાજ મહારથશ્ચ ।
પતિતશ્ચ ધરણીય વિનષ્ટચિત્તઃ શોકાગ્નિના પ્રજ્વલિતઃ સુદારુણા

આમાત્યપાર્ષદ્ય કરુણાસ્વરરોદમાના શોકાર્ત સિઞ્ચન્તિતે જલેન ।
સર્વે સ્થિતા ઊર્ધ્વબાહુશ્ચ સ કન્દમાનાઃ તૃતીયો ઽમાત્યો નૃપમબ્રવીત્

દૃષ્ટૌ મયાદ્ય ઉભૌ કુમારૌ સમુચ્છતૌ તત્ર મહાવને ઽસ્મિન્ ।
પતિતૌ ધરણ્યાં ચ વિનષ્ટચિત્તૌ અસ્માભિરુદકેન ચ સિઞ્ચિતાનિ

યાવત્સ્મૃતિં લભ્યતે પુનઃ સ્થિતૌ હિ આદીપ્ત પશ્યન્તિ દિશશ્ચતસ્ત્રઃ ।
મુહૂર્ત તિષ્ઠન્તિ પતન્તિ ભૂમૌ કારુણસ્વરેણ પરિદેવયન્તિ

તા ઊર્ધ્વબાહુ સતતં સ્થિહન્તિ વર્ણમુદીરન્તયોર્ભ્રાતરસ્ય
સ ચૈવ રાજા હૃદિ દીનચિત્તઃ પુત્રવિયોગાત્સુવિક્ષિપ્તચિત્તઃ

શોકપ્રવિદ્ધઃ પરિદેવયિત્વા એવં હિ રાજા પરિદેવયન્તિ ।
એકશ્ચ મે પુત્ર પ્રિયમનાપઃ ગ્રસ્ત કનિષ્ઠો વનરાક્ષસેન

મા મે ઇમૌ અન્ય ચ દ્વૌ હિ પુત્ર શોકાગ્નિના જીવિતસંક્ષયં વ્રજેત્ ।
યન્નૂન હં શીઘ્ર વ્રજેય તત્ર પશ્યેય પુત્રૌ પ્રિયદર્શનૌ તૌ

શીઘ્રેણ યાનેન ચ રાજધાનીં પ્રવેશયેદ્રાજકુલાન્ત શીઘ્રમ્ ।
મા એષા માતુર્હિ જનેતુ કામં શોકાગ્નિના તદ્ધૃદય સ્ફટે તત્

પુત્રૌ ચ દૃષ્ટ્વા લભતે પ્રશાન્તિં ન જીવિતેનાલભતે વિયોગમ્ ।
રાજાપિ ચામાત્યગણેન સાર્ધં દ્વિપાભિરૂઢો ગત તત્ર દર્શિતુ

દૃષ્ટ્વા ચ પુત્રૌ ભ્રાતૃનામાહ્વાનૌ કરુણાસ્વરં ક્રન્દતૌ આત્તમાના ।
રાજા હિ તત્પુત્રદ્વયં ગૃહીત્વા પ્રરોદમાનોપિ પુરં વ્રજિત્વા ।
સા શીઘ્રશીઘ્રં ત્વરમાન સ્વપુત્રાં દેવીં અદર્શેત્સુતપુત્રકામામ્

અહં ચ સ શાક્યમુનિસ્તથાગતઃ પૂર્વં મહાસત્ત્વવરો બભૂવ ॥
પુત્રશ્ચ રાજ્ઞો હિ મહારથસ્ય યેનૈવ વ્યાઘ્રી સુખિતા કૃતાસીત્

શુદ્ધોદનો હિ વરપાર્થિવેન્દ્રો મહારથો નામ બભૂવ રાજા ।
મહિષી ચ આસીદ્વરમાયદેવી મહાપ્રણાદસ્તથ મૈત્રિયો ઽભૂત્

મહાદેવી આસીદથ રાજપુત્રો મઞ્જુશ્રીરભૂદ્વીરકુમારભૂતઃ ।
વ્યાઘ્રી અભૂત્તત્ર મહાપ્રજાપતી વ્યાઘ્રીસુતા પઞ્ચક અમી હિ ભિક્ષવઃ