Sushruta Samhita · Chapter 6.7

athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

marūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām/
khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhiravyayaiḥ//

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim/
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ//

rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe/
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam//

sirābhirabhisaṃprāpya viguṇo'bhyantare bhṛśam/
prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavathitaḥ//

avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati/
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate//

makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati/
maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca//

pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca/
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ//

samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt/
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati//

ūrdhvaṃ paśyati gādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate/
mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā//

karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate/
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi//

adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite/
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati//

samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati/
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā//

dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite/
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ//

ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate/
tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade//

candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ/
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati//

sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ/
tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati//

āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ/
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān//

śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati/
kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca//

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca/
paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam//

salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ// tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca//

haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate/
sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati//

bahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ/
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati//

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā/
pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati//

vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca/
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param//

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavāpi nīlaḥ/
kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo'tha vicitrarūpaḥ//

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham/
parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam//

doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam/
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā//

pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā/
śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram//

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ/
saṃkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet//

mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati/
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam//

dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje/
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi//

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ/
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī//

yo hrasvajāḍyo(hrasvajātyo) nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ/
pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ//

pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ/
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca//

(rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet)/
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu//

triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya/
divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt//

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ/
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam//

sa hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet/
vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat//

citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ/
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate'bhyantarataśca yāti//

rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ/
bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca//

nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca/
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām//

hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ/
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ//

vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ//

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca/
eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye'haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat//