સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.7

અથાતો દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મરૂરદલમાત્રાં તુ પઞ્ચભૂતપ્રસાદજામ્।
ખદ્યોતવિસ્ફુલિઙ્ગાભામિદ્ધાં તેજોભિરવ્યયૈઃ॥

આવૃતાં પટલેનાક્ષ્ણોર્બાહ્યેન વિવરાકૃતિમ્।
શીતસાત્મ્યાં નૃણાં દૃષ્ટિમાહુર્નયનચિન્તકાઃ॥

રોગાંસ્તદાશ્રયાન્ ઘોરાન્ ષટ્ ચ ષટ્ ચ પ્રચક્ષ્મહે।
પટલાનુપ્રવિષ્ટસ્ય તિમિરસ્ય ચ લક્ષણમ્॥

સિરાભિરભિસંપ્રાપ્ય વિગુણોઽભ્યન્તરે ભૃશમ્।
પ્રથમે પટલે દોષો યસ્ય દૃષ્ટૌ વ્યવથિતઃ॥

અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ સર્વાણ્યેવ પ્રપશ્યતિ।
દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે॥

મક્ષિકા મશકાન્ કેશાઞ્જાલકાનિ ચ પશ્યતિ।
મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચીઃ કુણ્ડલાનિ ચ॥

પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ।
દૂરસ્થાન્યપિ રૂપાણિ મન્યતે ચ સમીપતઃ॥

સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્।
યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ॥

ઊર્ધ્વં પશ્યતિ ગાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે।
મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ ચ્છાદિતાનીવ વાસસા॥

કર્ણનાસાક્ષિયુક્તાનિ વિપરીતાનિ વીક્ષતે।
યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ॥

અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે।
પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થાનિ ન પશ્યતિ॥

સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સઙ્કુલાનીવ પશ્યતિ।
દૃષ્ટિમધ્યગતે દોષે સ એકં મન્યતે દ્વિધા॥

દ્વિધાસ્થિતે ત્રિધા પશ્યેદ્બહુધા ચાનવસ્થિતે।
તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષઃ ચતુર્થં પટલં ગતઃ॥

રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશઃ સ ઉચ્યતે।
તસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે॥

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ।
નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂનિ ચ પશ્યતિ॥

સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકાકાચસંજ્ઞિતઃ।
તત્ર વાતેન રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ સ પશ્યતિ॥

આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનિ ચ માનવઃ।
પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્॥

શિખિબર્હવિચિત્રાણિ નીલકૃષ્ણાનિ પશ્યતિ।
કફેન પશ્યેદ્રૂપાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ॥

ગૌરચામરગૌરાણિ શ્વેતાભ્રપ્રતિમાનિ ચ।
પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રે ચૈવાભ્રસંપ્લવમ્॥

સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ॥ તથા રક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ॥

હરિતશ્યાવકૃષ્ણાનિ ધૂમધૂમ્રાણિ ચેક્ષતે।
સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનિ ચ પશ્યતિ॥

બહુધા વા દ્વિધા વાપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ।
હીનાધિકાઙ્ગાન્યથવા જ્યોતીંષ્યપિ ચ પશ્યતિ॥

પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્ચ્છિતં રક્તતેજસા।
પીતા દિશસ્તથોદ્યન્તમાદિત્યમિવ પશ્યતિ॥

વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ ચ।
વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્॥

રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિષ્ટઃ પિત્તાત્ પરિમ્લાય્યથવાપિ નીલઃ।
કફાત્ સિતઃ શોણિતજસ્તુ રક્તઃ સમસ્તદોષોઽથ વિચિત્રરૂપઃ॥

રક્તજં મણ્ડલં દૃષ્ટૌ સ્થૂલકાચાનલપ્રભમ્।
પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાય્યાનીલં ચ મણ્ડલમ્॥

દોષક્ષયાત્ કદાચિત્ સ્યાત્સ્વયં તત્ર ચ દર્શનમ્।
અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા॥

પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ વા।
શ્લેષ્મણા બહલં સ્નિગ્ધં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્॥

ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ।
સંકુચત્યાતપેઽત્યર્થં છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્॥

મૃદ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ।
પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્॥

દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે।
યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ॥

ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ ચ સ્યુઃ।
તથા નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ કફેન ચાન્યસ્ત્વથ ધૂમદર્શી॥

યો હ્રસ્વજાડ્યો(હ્રસ્વજાત્યો) નકુલાન્ધતા ચ ગમ્ભીરસંજ્ઞા ચ તથૈવ દૃષ્ટિઃ।
પિત્તેન દુષ્ટેન ગતેન દૃષ્ટિં પીતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ॥

પીતાનિ રૂપાણિ ચ મન્યતે યઃ સ માનવઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ।
પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ વીક્ષતે ચ॥

(રાત્રૌ સ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્)।
તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ હિ મન્યતે તુ॥

ત્રિષુ સ્થિતોલ્પઃ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય।
દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતચક્ષુરીક્ષેત રૂપાણિ કફાલ્પભાવાત્॥

શોકજ્વરાયાસશિરોભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ।
સધૂમકાન્ પશ્યતિ સર્વભાવાંસ્તં ધૂમદર્શીતિ વદન્તિ રોગમ્॥

સ હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ યેન પશ્યેત્।
વિદ્યોતતે યેન નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્॥

ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસંજ્ઞઃ।
દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સઙ્કુચ્યતેઽભ્યન્તરતશ્ચ યાતિ॥

રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ।
બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સંપ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ॥

નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનૈશ્ચ।
સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સન્દર્શનેનાપિ ચ ભાસ્વરાણામ્॥

હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસંજ્ઞઃ।
તત્રાક્ષિ વિસ્પષ્ટમિવાવભાતિ વૈદૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ॥

વિદીર્યતે સીદતિ હીયતે વા નૃણામભીઘાતહતા તુ દૃષ્ટિઃ॥

ઇત્યેતે નયનગતા મયા વિકારાઃ સંખ્યાતાઃ પૃથગિહ ષટ્ ચ સપ્તતિશ્ચ।
એતેષાં પૃથગિહ વિસ્તરેણ સર્વં વક્ષ્યેઽહં તદનુ ચિકિત્સિતં યથાવત્॥