Sushruta Samhita · Chapter 6.6

athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathādhimanthāḥ/
śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa saṃpradiṣṭāḥ//

hatādhimantho'nilaparyayaśca śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ/
dṛṣṭistatathāmlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ//

prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ/
tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān//

nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ/
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti//

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca/
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti//

uṣṇābhinandā gurutākṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatātiśaityam/
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti//

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca/
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti//

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām/
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ//

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā/
śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ//

netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat/
saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam//

kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam/
śiraso'rdhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt//

raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate/
yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam//

prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam/
mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam//

śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam/
śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam//

rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam/
nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam//

bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam/
raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ//

raktāmagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate/
yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam//

hanyādṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt/
ṣaḍrātrādvau mārutottho nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva//

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ/
dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ//

juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam/
saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ//

śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje/
upekṣaṇādakṣi yadādhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya/
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ//

antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan/
hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ//

pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yannānilaḥ saṃcarati praduṣṭaḥ/
paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti//

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat/
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi//

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vāpyanilo'nyato vā/
kuryādrujo'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti//

amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata eva netram/
śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti//

avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ/
muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ//

mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ/
tāmrācchamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca//