સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.6

અથાતઃ સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્યન્દાસ્તુ ચત્વાર ઇહોપદિષ્ટાસ્તાવન્ત એવેહ તથાધિમન્થાઃ।
શોફાન્વિતોઽશોફયુતશ્ચ પાકાવિત્યેવમેતે દશ સંપ્રદિષ્ટાઃ॥

હતાધિમન્થોઽનિલપર્યયશ્ચ શુષ્કાક્ષિપાકોઽન્યત એવ વાતઃ।
દૃષ્ટિસ્તતથામ્લાધ્યુષિતા સિરાણામુત્પાતહર્ષાવપિ સર્વભાગાઃ॥

પ્રાયેણ સર્વે નયનામયાસ્તુ ભવન્ત્યભિષ્યન્દનિમિત્તમૂલાઃ।
તસ્માદભિષ્યન્દમુદીર્યમાણમુપાચરેદાશુ હિતાય ધીમાન્॥

નિસ્તોદનં સ્તમ્ભનરોમહર્ષસઙ્ઘર્ષપારુષ્યશિરોભિતાપાઃ।
વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ વાતાભિપન્ને નયને ભવન્તિ॥

દાહપ્રપાકૌ શિશિરાભિનન્દા ધૂમાયનં બાષ્પસમુચ્છ્રયશ્ચ।
ઉષ્ણાશ્રુતા પીતકનેત્રતા ચ પિત્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ॥

ઉષ્ણાભિનન્દા ગુરુતાક્ષિશોફઃ કણ્ડૂપદેહૌ સિતતાતિશૈત્યમ્।
સ્રાવો મુહુઃ પિચ્છિલ એવ ચાપિ કફાભિપન્ને નયને ભવન્તિ॥

તામ્રાશ્રુતા લોહિતનેત્રતા ચ રાજ્યઃ સમન્તાદતિલોહિતાશ્ચ।
પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ રક્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ॥

વૃદ્ધૈરેતૈરભિષ્યન્દૈર્નરાણામક્રિયાવતામ્।
તાવન્તસ્ત્વધિમન્થાઃ સ્યુર્નયને તીવ્રવેદનાઃ॥

ઉત્પાટ્યત ઇવાત્યર્થં નેત્રં નિર્મથ્યતે તથા।
શિરસોઽર્ધં ચ તં વિદ્યાદધિમન્થં સ્વલક્ષણૈઃ॥

નેત્રમુત્પાટ્યત ઇવ મથ્યતેઽરણિવચ્ચ યત્।
સઙ્ઘર્ષતોદનિર્ભેદમાંસસંરબ્ધમાવિલમ્॥

કુઞ્ચનાસ્ફોટનાધ્માનવેપથુવ્યથનૈર્યુતમ્।
શિરસોઽર્ધં ચ યેન સ્યાદધિમન્થઃ સ મારુતાત્॥

રક્તરાજિચિતં સ્રાવિ વહ્નિનેવાવદહ્યતે।
યકૃત્પિણ્ડોપમં દાહિ ક્ષારેણાક્તમિવ ક્ષતમ્॥

પ્રપક્વોચ્છૂનવર્ત્માન્તં સસ્વેદં પીતદર્શનમ્।
મૂર્ચ્છાશિરોદાહયુતં પિત્તેનાક્ષ્યધિમન્થિતમ્॥

શોફવન્નાતિસંરબ્ધં સ્રાવકણ્ડૂસમન્વિતમ્।
શૈત્યગૌરવપૈચ્છિલ્યદૂષિકાહર્ષણાન્વિતમ્॥

રૂપં પશ્યતિ દુઃખેન પાંશુપૂર્ણમિવાવિલમ્।
નાસાધ્માનશિરોદુઃખયુતં શ્લેષ્માધિમન્થિતમ્॥

બન્ધુજીવપ્રતીકાશં તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમમ્।
રક્તાસ્રાવં સનિસ્તોદં પશ્યત્યગ્નિનિભા દિશઃ॥

રક્તામગ્નારિષ્ટવચ્ચ કૃષ્ણભાગશ્ચ લક્ષ્યતે।
યદ્દીપ્તં રક્તપર્યન્તં તદ્રક્તેનાધિમન્થિતમ્॥

હન્યાદૃષ્ટિં સપ્તરાત્રાત્ કફોત્થોઽધીમન્થોઽસૃક્સંભવઃ પઞ્ચરાત્રાત્।
ષડ્રાત્રાદ્વૌ મારુતોત્થો નિહન્યાન્મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ॥

કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુતઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ।
દાહસંહર્ષતામ્રત્વશોફનિસ્તોદગૌરવૈઃ॥

જુષ્ટો મુહુઃ સ્રવેચ્ચાસ્રમુષ્ણશીતામ્બુ પિચ્છિલમ્।
સંરમ્ભી પચ્યતે યશ્ચ નેત્રપાકઃ સશોફજઃ॥

શોફહીનાનિ લિઙ્ગાનિ નેત્રપાકે ત્વશોફજે।
ઉપેક્ષણાદક્ષિ યદાધિમન્થો વાતાત્મકઃ સાદયતિ પ્રસહ્ય।
રુજાભિરુગ્રાભિરસાધ્ય એષ હતાધિમન્થઃ ખલુ નામ રોગઃ॥

અન્તઃસિરાણાં શ્વસનઃ સ્થિતો દૃષ્ટિં પ્રતિક્ષિપન્।
હતાધિમન્થં જનયેત્તમસાધ્યં વિદુર્બુધાઃ॥

પક્ષ્મદ્વયાક્ષિભ્રુવમાશ્રિતસ્તુ યન્નાનિલઃ સંચરતિ પ્રદુષ્ટઃ।
પર્યાયશશ્ચાપિ રુજઃ કરોતિ તં વાતપર્યાયમુદાહરન્તિ॥

યત્ કૂણિતં દારુણરૂક્ષવર્ત્મ વિલોકને ચાવિલદર્શનં યત્।
સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચ શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષિ॥

યસ્યાવટૂકર્ણશિરોહનુસ્થો મન્યાગતો વાપ્યનિલોઽન્યતો વા।
કુર્યાદ્રુજોઽતિ ભ્રુવિ લોચને વા તમન્યતોવાતમુદાહરન્તિ॥

અમ્લેન ભુક્તેન વિદાહિના ચ સંછાદ્યતે સર્વત એવ નેત્રમ્।
શોફાન્વિતં લોહિતકૈઃ સનીલૈરેતાદૃગમ્લાધ્યુષિતં વદન્તિ॥

અવેદના વાપિ સવેદના વા યસ્યાક્ષિરાજ્યો હિ ભવન્તિ તામ્રાઃ।
મુહુર્વિરજ્યન્તિ ચ તાઃ સમન્તાદ્ વ્યાધિઃ સિરોત્પાત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ॥

મોહાત્ સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતસ્તુ જાયેત રોગસ્તુ સિરાપ્રહર્ષઃ।
તામ્રાચ્છમસ્રં સ્રવતિ પ્રગાઢં તથા ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતું ચ॥