સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.40

અથાતોઽતીસારપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ।
વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈરસાત્મ્યૈશ્ચાપિ ભોજનૈઃ॥

સ્નેહાદ્યૈરતિયુક્તૈશ્ચ મિથ્યાયુક્તૈર્વિષાદ્ભયાત્।
શોકાદ્દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનાત્ સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્॥

જલાતિરમણૈર્વેગવિઘાતૈઃ કૃમિદોષતઃ।
નૃણાં ભવત્યતીસારો લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યતે॥

સંશમ્યાપાંધાતુરન્તઃ કૃશાનું વર્ચોમિશ્રો મારુતેન પ્રણુન્નઃ।
વૃદ્ધોઽતીવાધઃ સરત્યેષ યસ્માદ્વ્યાધિં ઘોરં તં ત્વતીસારમાહુઃ॥

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચાપિ દોષૈઃ શોકેનાન્યઃ ષષ્ઠ આમેન ચોક્તઃ।
કેચિત્ પ્રાહુર્નૈકરૂપપ્રકારં નૈવેત્યેવં કાશિરાજસ્ત્વવોચત્॥

દોષાવસ્થાસ્તસ્ય નૈકપ્રકારાઃ કાલે કાલે વ્યાધિતસ્યોદ્ભવન્તિ।
હૃન્નાભિપાયૂદરકુક્ષિતોદગાત્રાવસાદાનિલસન્નિરોધાઃ॥

વિટ્સઙ્ગ આધ્માનમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ।
શૂલાવિષ્ટઃ સક્તમૂત્રોઽન્ત્રકૂજી સ્રસ્તાપાનઃ સન્નકટ્યૂરુગઙ્ઘઃ॥

વર્ચો મુઞ્ચત્યલ્પમલ્પં સફેનં રૂક્ષં શ્યાવં સાનિલં મારુતેન।
દુર્ગન્ધ્યુષ્ણં વેગવન્માંસતોયપ્રખ્યં ભિન્નં સ્વિન્નદેહોઽતિતીક્ષ્ણમ્॥

પિત્તાત્ પીતં નીલમાલોહિતં વા તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપાકજ્વરાર્તઃ।
તન્દ્રાનિદ્રાગૌરવોત્ક્લેશસદીવેગાશઙ્કી સૃષ્ટવિટ્કોઽપિ ભૂયઃ॥

શુક્લં સાન્દ્રં શ્લેષ્મણા શ્લેષ્મયુક્તં ભક્તદ્વેષી નિઃસ્વનં હૃષ્ટરોમા।
તન્દ્રાયુક્તો મોહસાદાસ્યશોષી વર્ચઃ કુર્યાન્નૈકવર્ણં તૃષાર્તઃ॥

સર્વોદ્ભૂતે સર્વલિઙ્ગોપપત્તિઃ કૃચ્છ્રશ્ચાયં બાલવૃદ્ધેષ્વસાધ્યઃ।
તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ પક્તિમાવિધ્ય(આવિશ્ય)જન્તોઃ॥

કોષ્ઠં ગત્વા ક્ષોભયત્યસ્ય રક્તં તચ્ચાધસ્તાત્ કાકણન્તીપ્રકાશમ્।
વર્ચોમિશ્રં નિઃપુરીષં સગન્ધં નિર્ગન્ધં વા સાર્યતે તેન કૃચ્છ્રાત્॥

શોકોત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રં રોગો વૈદ્યૈઃ કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટઃ।
આમાજીર્ણોપદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ કોષ્ઠં દોષાઃ સંપ્રદુષ્ટાઃ સભક્તમ્॥

નાનાવર્ણં નૈકશઃ સારયન્તિ કૃચ્છ્રાજ્જન્તોઃ ષષ્ઠમેનં વદન્તિ।

સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈસ્તુ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતિ।
પુરીષં ભૃશદુર્ગન્ધિ વિચ્છિન્નં ચામસંજ્ઞકમ્॥

એતાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ વિપરીતાનિ યસ્ય તુ।
લાઘવં ચ મનુષ્યસ્ય તસ્ય પક્વં વિનિર્દિશેત્॥

સર્પિર્ભેદોવેસવારામ્બુતૈલમજ્જાક્ષીરક્ષૌદ્રરૂપં સ્રવેદ્યત્।
મઞ્જિષ્ઠાભં મસ્તુલુઙ્ગોપમં વા વિસ્રં શીતં પ્રેતગન્ધ્યઞ્જનાભમ્॥

રાજીમદ્વા ચન્દ્રકૈઃ સન્તતં વા પૂયપ્રખ્યં કર્દમાભં તથોષ્ણમ્।
હન્યાદેતદ્યત્ પ્રતીપં ભવેચ્ચ ક્ષીણં હન્યુશ્ચોપસર્ગાઃ પ્રભૂતાઃ॥

અસંવૃતગુદં ક્ષીણં દુરાધ્માતમુપદ્રુતમ્।
ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમતીસારકિણં ત્યજેત્॥

શરીરિણામતીસારઃ સંભૂતો યેન કેનચિત્।
દોષાણામેવ લિઙ્ગાનિ કદાચિન્નાતિવર્તતે॥

સ્નેહાજીર્ણનિમિત્તસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ।
વિસૂચિકાનિમિત્તસ્તુ ચાન્યોઽજીર્ણનિમિત્તજઃ।
વિષાર્શઃકૃમિસંમૂતો યથાસ્વં દોષલક્ષણઃ॥

આમપક્વક્રમં હિત્વા નાતિસારે ક્રિયા યતઃ।
અતઃ સર્વેઽતિસારાસ્તુ જ્ઞેયાઃ પક્વામલક્ષણૈઃ॥

તત્રાદૌ લઙ્ઘનં કાર્યમતિસારેષુ દેહિનામ્।
તતઃ પાચનસંયુક્તો યવાગ્વાદિક્રમો હિતઃ॥

અથવા વામયિત્વાઆમે શૂલાધ્માનનિપીડિતમ્।
પિપ્પલીસૈન્ધવામ્ભોભિર્લઙ્ઘનાદ્યૈરુપાચરેત્॥

કાર્યં ચ વમનસ્યાન્તે પ્રદ્રવં લઘુભોજનમ્।
ખડયૂષયવાગૂષુ પિપ્પલ્યાદ્યં ચ યોજયેત્॥

અનેન વિધિના ચામં યસ્ય વૈ નોપશામ્યતિ।
હરિદ્રાદિં વચાદિં વા પિબેત્ પ્રાતઃ સ માનવઃ॥

આમાતીસારિણાં કાર્યં નાદૌ સંગ્રહણં નૃણામ્।
તેષાં દોષા વિબદ્ધાઃ પ્રાગ્જનયન્ત્યામયાનિમાન્॥

પ્લીહપાણ્ડ્વામયાનાહમેહકુષ્ઠોદરજ્વરાન્।
શોફગુલ્મગ્રહણ્યર્શઃશૂલાલસકહૃદ્ગ્રહાન્॥

સશૂલં બહુશઃ કૃચ્છ્રાદ્વિબદ્ધં યોઽતિસાર્યતે।
દોષાન્ સન્નિચિતાન્ તસ્ય પથ્યાભિઃ સંપ્રવર્તયેત્॥

યોઽતિદ્રવં પ્રભૂતં ચ પુરીષમતિસાર્યતે।
તસ્યાદૌ વમનં કુર્યાત્ પશ્ચાલ્લઙ્ઘનપાચનમ્॥

સ્તોકં સ્તોકં વિબદ્ધં વા સશૂલં યોઽતિસાર્યતે।
અભયાપિપ્પલીકલ્કૈઃ સુખોષ્ણૈસ્તં વિરેચયેત્॥

આમે ચ લઙ્ઘનં શસ્તમાદૌ પાચનમેવ વા।
યોગાશ્ચાત્ર પ્રવક્ષ્યન્તે ત્વામાતીસારનાશનાઃ॥

કલિઙ્ગાતિવિષાહિઙ્ગુસૌવર્ચલવચાભયાઃ।
દેવદારુવચામુસ્તાનાગરાતિવિષાભયાઃ॥

અભયા ધાન્યકં મુસ્તં પિપ્પલી નાગરં વચા।
નાગરં ધાન્યકં મુસ્તં વાલકં બિલ્વમેવ ચ॥

મુસ્તં પર્પટકં શુણ્ઠી વચા પ્રતિવિષાભયા।
અભયાતિવિષા હિઙ્ગુ વચા સૌવર્ચલં તથા॥

ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલં વચા કટુકરોહિણી।
પાઠા વત્સકબીજાનિ હરીતક્યો મહૌષધમ્॥

મૂર્વા નિર્દહની પાઠા ત્ર્યૂષણં ગજપિપ્પલી।
સિદ્ધાર્થકા ભદ્રદારુ શતાહ્વા કટુરોહિણી॥

એલા સાવરકં કુષ્ઠં હરિદ્રે કૌટજા યવાઃ।
મેષશૃઙ્ગી ત્વગેલે ચ કૃમિઘ્નં વૃક્ષકાણિ ચ॥

વૃક્ષાદની વીરતરુર્બૃહત્યૌ દ્વે સહે તથા।
અરલુત્વક્ તૈન્દુકી ચ દાડિમી કૌટજી શમી॥

પાઠા તેજોવતી મુસ્તં પિપ્પલી કૌટજં ફલમ્।
પટોલં(પટોલી) દીપ્યકો બિલ્વં હરિદ્રે દેવદારુ ચ॥

વિડઙ્ગમભયા પાઠા શૃઙ્ગવેરં ઘનં વચા।
વચા વત્સકબીજાનિ સૈન્ધવં કટુરોહિણી॥

હિઙ્ગુર્વત્સકબીજાનિ વચા બિલ્વશલાટુ ચ।
નાગરાતિવિષે મુસ્તં પિપ્પલ્યો વાત્સકં ફલમ્॥

મહૌષધં પ્રતિવિષા મુસ્તં ચેત્યામપાચનાઃ।
પ્રયોજ્યા વિંશતિર્યોગાઃ શ્લોકાર્ધવિહિતાસ્ત્વિમે॥

ધાન્યામ્લોષ્ણામ્બુમદ્યાનાં પિબેદન્યતમેન વા।
નિષ્ક્વાથાન્ વા પિબેદેષાં સુખોષ્ણાન્ સાધુ સાધિતાન્॥

પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં ત્રિગુણામ્ભસિ।
ક્ષીરાવશિષ્ટં તત્પીતં હન્ત્યામં શૂલમેવ ચ॥

નિખિલેનોપદિષ્ટોઽયં વિધિરામોપશાન્તયે।
હરીતકીમતિવિષાં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વચામ્॥

પિબેત્ સુખામ્બુના જન્તુરામાતિસારપીડિતઃ।
પટોલં દીપ્યકં બિલ્વં વચાપિપ્પલિનાગરમ્॥

મુસ્તં કુષ્ઠં વિડઙ્ગં ચ પિબેદ્વાપિ સુખામ્બુના।
શૃઙ્ગવેરં ગુડૂચીં ચ પિબેદુષ્ણેન વારિણા॥

લવણાન્યથ પિપ્પલ્યો વિડઙ્ગાનિ હરીતકી।
ચિત્રકં શિંશપા પાઠા શાર્ઙ્ગેષ્ટા લવણાનિ ચ॥

હિઙ્ગુર્વૃક્ષકબીજાનિ લવણાનિ ચ ભાગશઃ।
હસ્તિદન્ત્યથ પિપ્પલ્યઃ કલ્કાવક્ષસમૌ સ્મૃતૌ॥

વચા ગુડૂચીકાણ્ડાનિ યોગોઽયં પરમો મતઃ।
એતે સુખામ્બુના યોગા દેયાઃ પશ્ચ સતાં મતાઃ॥

નિવૃત્તેષ્વામશૂલેષુ યસ્ય ન પ્રગુણોઽનિલઃ।
સ્તોકં સ્તોકં રુજામચ્ચ સશૂલં યોઽતિસાર્યતે॥

સક્ષારલવણૈર્યુક્તં મન્દાગ્નિઃ સ પિબેદ્ઘૃતમ્।
ક્ષીરનાગરચાઙ્ગરીકોલદધ્યમ્લસાધિતમ્॥

સર્પિરચ્છં પિબેદ્વાપિ શૂલાતીસારશાન્તયે।
દધ્ના તૈલઘૃતં પક્વં સવ્યોષાજાતિચિત્રકૈઃ॥

સબિલ્વપિપ્પલીમૂલદાડિમૈર્વા રુગન્વિતૈઃ।
નિખિલો વિધિરુક્તોઽયં વાતશ્લેષ્મોપશાન્તયે॥

તીક્ષ્ણોષ્ણવર્જ્યમેનં તુ વિદધ્યાત્પિત્તજે ભિષક્।
યથોક્તમુપવાસાન્તે યવાગૂશ્ચ પ્રશસ્યતે॥

બલયોરંશુમત્યાં ચ શ્વદંષ્ટ્રબૃહતીષુ ચ।
શતાવર્યાં ચ સંસિદ્ધાઃ સુશીતા મધુસંયુતાઃ॥

મુદ્ગાદિષુ ચ યૂષાઃ સ્યુર્દ્રવ્યૈરેતૈઃ સુસંસ્કૃતાઃ।
મૃદુભિર્દીપનૈસ્તિક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્યાદામપાચનમ્॥

હરિદ્રાતિવિષાપાઠાવત્સબીજરસાઞ્જનમ્।
રસાઞ્જનં હરિદ્રે દ્વે બીજાનિ કુટજસ્ય ચ॥

પાઠા ગુડૂચી ભૂનિમ્બસ્તથૈવ કટુરોહિણી।
એતૈઃ શ્લોકાર્ધનિર્દિષ્ટૈઃ ક્વાથાઃ સ્યુઃ પિત્તપાચનાઃ॥

મુસ્તં કુટજબીજાનિ ભૂનિમ્બં સરસાઞ્જનમ્।
દાર્વી દુરાલભા બિલ્વં વાલકં રક્તચન્દનમ્॥

ચન્દનં વાલકં મુસ્તં ભૂનિમ્બં સદુરાલભમ્।
મૃણાલં ચન્દનં રોધ્રં નાગરં નીલમુત્પલમ્॥

પાઠા મુસ્તં હરિદ્રે દ્વે પિપ્પલી કૌટજં ફલમ્।
ફલત્વચં વત્સકસ્ય શૃઙ્ગવેરં ઘનં વચા॥

ષડેતેઽભિહિતા યોગાઃ પિત્તાતીસારનાશનાઃ।
બિલ્વશક્રયવામ્ભોદબાલકાતિવિષાકૃતઃ।
કષાયો હન્ત્યતીસારં સામં પિત્તસમુદ્ભવમ્॥

મધુકોત્પલબિલ્વાબ્દહ્રીબેરોશીરનાગરૈઃ।
કૃતઃ ક્વાથો મધુયુતઃ પિત્તાતીસારનાશનઃ॥

યદા પક્વોઽપ્યતીસારઃ સરસ્યેવ મુહુર્મુહુઃ।
ગ્રહણ્યા માર્દવાજ્જન્તોસ્તત્ર સંસ્તમ્ભનં હિતમ્॥

સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં મઞ્જિષ્ઠા લોધ્રમુસ્તકમ્।
શાલ્મલીવેષ્ટકો રોધ્રં વૃક્ષદાડિમયોસ્ત્વચૌ॥

આમ્રાસ્થિમધ્યં લોધ્રં ચ બિલ્વમધ્યં પ્રિયઙ્ગવઃ।
મધુકં શૃઙ્ગવેરં ચ દીર્ઘવૃન્તત્વગેવ ચ॥

ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુઃ પક્વાતીસારનાશનાઃ।
ઉક્તા ય ઉપયોજ્યાસ્તે સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુના॥

મૌસ્તં કષાયમેકં વા પેયં મધુસમાયુતમ્।
લોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદીન્ ગણાનેવં પ્રયોજયેત્॥

પદ્માં સમઙ્ગાં મધુકં બિલ્વજમ્બૂશલાટુ ચ।
પિબેત્તણ્ડુલતોયેન સક્ષૌદ્રમગદઙ્કરમ્॥

કચ્છુરામૂલકલ્કં વાપ્યુદુમ્બરફલોપમમ્।
પયસ્યા ચન્દનં પદ્મા સિતામુસ્તાબ્જકેશરમ્॥

પક્વાતિસારં યોગોઽયં જયેત્પીતઃ સશોણિતમ્।
નિરામરૂપં શૂલાર્તં લઙ્ઘનાદ્યૈશ્ચ કર્ષિતમ્॥

નરં રૂક્ષમવેક્ષ્યાગ્નિં સક્ષારં પાયયેદ્ઘૃતમ્।
બલાબૃહત્યંશુમતીકચ્છુરામૂલસાધિતમ્॥

મધૂક્ષિતં સમધુકં પિબેચ્છૂલૈરભિદ્રુતઃ।
દાર્વીબિલ્વકણાદ્રાક્ષાકટુકેન્દ્રયવૈર્ઘૃતમ્॥

સાધિતં હન્ત્યતીસારં વાતપિત્તકફાત્મકમ્।
દધ્ના ચામ્લેન સંપક્વં સવ્યોષાજાજિચિત્રકમ્॥

સચવ્યપિપ્પલીમૂલં દાડિમૈર્વા રુગર્દિતઃ।
પયો ઘૃતં ચ મધુ ચ પિબેચ્છૂલૈરભિદ્રુતઃ॥

સિતાજમોદકટ્વઙ્ગમધુકૈરવચૂર્ણિતમ્।
અવેદનં સુસંપક્વં દીપ્તાગ્નેઃ સુચિરોત્થિતમ્॥

નાનાવર્ણમતીસારં પુટપાકૈરુપાચરેત્।
ત્વક્પિણ્ડં દીર્ઘવૃન્તસ્ય પદ્મકેસરસંયુતમ્॥

કાશ્મરીપદ્મપત્રૈશ્ચાવેષ્ટ્ય સૂત્રેણ સંદૃઢમ્।
મૃદાવલિપ્તં સુકૃતમઙ્ગારેષ્વવકૂલયેત્॥

સ્વિન્નમુદ્ધૃત્ય નિષ્પીડ્ય રસમાદાય તં તતઃ।
શીતં મધુયુતં કૃત્વા પાયયેતોદરામયે॥

જીવન્તીમેષશૃઙ્ગ્યાદિષ્વેવં દ્રવ્યેષુ સાધયેત્।
તિત્તિરિં લુઞ્ચિતં સમ્યક્ નિષ્કૃષ્ટાન્ત્રં તુ પૂરયેત્॥

ન્યગ્રોધાદિત્વચાં કલ્કૈઃ પૂર્વવચ્ચાવકૂલયેત્।
રસમાદાય તસ્યાથ સુસ્વિન્નસ્ય સમાક્ષિકમ્॥

શર્કરોપહિતં શીતં પાયયેતોદરામયે।
લોધ્રચન્દનયષ્ટ્યાહ્વદાર્વીપાઠાસિતોત્પલાન્॥

તણ્ડુલોદકસ્ંપિષ્ટાન્ દીર્ઘવૃન્તત્વગન્વિતાન્।
પૂર્વવત્ કૂલિતાત્તસ્માદ્રસમાદાય શીતલમ્॥

મધ્વાક્તં પાયયેચ્ચૈતત્ કફપિત્તોદરામયે।
એવં પ્રરોહૈઃ કુર્વીત વટાદીનં વિધાનવત્॥

પુટપાકાન્ યથાયોગં જાઙ્ગલોપહિતાન્ શુભાન્।
બહુશ્લેષ્મ સરક્તં ચ મન્દવાતં ચિરોત્થિતમ્॥

કૌટજં ફાણિતં વાપિ હન્ત્યતીસારમોજસા।
અમ્બષ્ઠાદિમધુયુતં પિપ્પલ્યાદિસમન્વિતમ્॥

પૃશ્નિપર્ણીબલાબિલ્વવાલકોત્પલધાન્યકૈઃ।
સનાગરૈઃ પિબેત્ પેયાં સાધિતામુદરામયી॥

અરલુત્વક્ પ્રિયઙ્ગું ચ મધુકં દાડિમાઙ્કુરાન્।
આવાપ્ય પિષ્ટ્વા દધનિ યવાગૂં સાધયેદ્દ્રવામ્॥

એષા સર્વાનતીસારાન્ હન્તિ પક્વાનસંશયમ્।
રસાઞ્જનં સાતિવિષં ત્વગ્બીજં કૌટજં તથા॥

ધાતકી નાગરં ચૈવ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના।
સશૂલં રક્તજં ઘ્નન્તિ એતે મધુસમાયુતાઃ॥

મધુકં બિલ્વપેશી ચ શર્કરામધુસંયુતા।
અતીસારં નિહન્યુશ્ચ શાલિષષ્ટિકયોઃ કણાઃ॥

તદ્વલ્લીઢં મધુયુતં બદરીમૂલમેવ તુ।
બદર્યર્જુનજમ્બ્વામ્રશલ્લકીવેતસત્વચઃ॥

શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તાઃ પીતા ઘ્નન્ત્યુદરામયમ્।
એતૈરેવ યવાગૂંશ્ચ ષડાન્ યૂષાંશ્ચ કારયેત્॥

પાનીયાનિ ચ તૃષ્ણાસુ દ્રવ્યેષ્વેતેષુ બુદ્ધિમાન્।
કૃતં શાલ્મલિવૃન્તેષુ કષાયં હિમસંજ્ઞિતમ્॥

નિશાપર્યુષિતં પેયં સક્ષૌદ્રં મધુકાન્વિતમ્।
વિબદ્ધવાતવિટ્ શૂલપરીતઃ સપ્રવાહિકઃ॥

સરક્તપિત્તશ્ચ પયઃ પિબેત્તૃષ્ણાસમન્વિતઃ।
યથામૃતં યથા ક્ષીરમતીસારેષુ પૂજિતમ્॥

ચિરોત્થિતેષુ તત્ પેયમપાં ભાગૈસ્ત્રિભિઃ શૃતમ્।
દોષશેષં હરેત્તદ્ધિ તસ્માત્પથ્યતમં સ્મૃતમ્॥

હિતઃ સ્નેહવિરેકો વા બસ્તયઃ પિચ્છિલાશ્ચ યે।
પિચ્છિલસ્વરસે સિદ્ધં હિતં ચ ઘૃતમુચ્યતે॥

શકૃતા યસ્તુ સંસૃષ્ટમતિસાર્યેત શોણિતમ્।
પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પુરીષસ્ય સરુક્ સપરિકર્તિકઃ॥

ક્ષીરિશુઙ્ગાશૃતં સર્પિઃ પિબેત્ સક્ષૌદ્રશર્કરમ્।
દાર્વીત્વક્પિપ્પલીશુણ્ઠીલાક્ષાશક્રયવૈર્ઘૃતમ્॥

સંયુક્તં ભદ્રરોહિણ્યા પક્વં પેયાદિમિશ્રિતમ્।
ત્રિદોષમપ્યતીસારં પીતં હન્તિ સુદારુણમ્॥

ગૌરવે વમનં પથ્યં યસ્ય સ્યાત્ પ્રબલઃ કફઃ।
જ્વરે દાહે સવિઙ્બન્ધે મારુતાદ્રક્તપિત્તવત્॥

સંપક્વે બહુદોષે ચ વિબન્ધે મૂત્રશોધનૈઃ।
કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથા ચૈવાનુવાસનમ્॥

પ્રવાહણે ગુદભ્રંશે મૂત્રાઘાતે કટિગ્રહે।
મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં સર્પિર્વાપ્યનુવાસનમ્॥

ગુદપાકસ્તુ પિત્તેન યસ્ય સ્યાદહિતાશિનઃ।
તસ્ય પિત્તહરાઃ સેકાસ્તત્સિદ્ધાશ્ચાનુવાસનાઃ॥

દધિમણ્ડસુરાબિલ્વસિદ્ધં તૈલં સમારુતે।
ભોજને ચ હિતં ક્ષીરં કચ્છુરામૂલસાધિતમ્॥

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સરુગ્ય ઉપવેશ્યતે।
યદા વાયુર્વિબદ્ધશ્ચ પિચ્છાબસ્તિસ્તદા હિતઃ॥

પ્રાયેણ ગુદદૌર્બલ્યં દીર્ઘકાલાતિસારિણામ્।
ભવેત્તસ્માદ્ધિતં તેષાં ગુદે તૈલાવચારણમ્॥

કપિત્થશાલ્મલીફઞ્જીવટકાર્પાસદાડિમાઃ।
યૂથિકા કચ્છુરા શેલુઃ શણશ્ચુચ્ચૂશ્ચ દાધિકાઃ॥

શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહતી કણ્ટકારિકા।
બલાશ્વદંષ્ટ્રાબિલ્વાનિ પાઠાનાગરધાન્યકમ્॥

એષ આહારસંયોગે હિતઃ સર્વાતિસારિણામ્।
તિલકલ્કો હિતશ્ચાત્ર મૌદ્ગો મુદ્ગરસસ્તથા॥

પિત્તાતિસારી યો મર્ત્યઃ પિત્તલાન્યતિષેવતે।
પિત્તં પ્રદુષ્ટં તસ્યાશુ રક્તાતીસારભાવહેત્॥

જ્વરં શૂલં તૃષાં દાહં ગુદપાકં ચ દારુણમ્।
યો રક્તં શકૃતઃ પૂર્વં પશ્ચાદ્વા પ્રતિસાર્યતે॥

સ પલ્લવૈર્વટાદીનં સસર્પિઃ સાધિતં પયઃ।
પિબેત્ સશર્કરાક્ષૌદ્રમથવાપ્યભિમથ્ય તત્॥

નવનીતમથો લિહ્યાત્તક્રં ચાનુપિબેત્તતઃ।
પ્રિયાલશાલ્મલીપ્લક્ષશલ્લકીતિનિશત્વચઃ॥

ક્ષીરે વિમૃદિતાઃ પીતાઃ સક્ષૌદ્રા રક્તનાશનાઃ।
મધુકં શર્કરાં લોધ્રં પયસ્યામથ સારિવામ્॥

પિબેચ્છાગેન પયસા સક્ષૌદ્રં રક્તનાશનમ્।
મઞ્જિષ્ઠાં સારિવાં લોધ્રં પદ્મકં કુમુદોત્પલમ્॥

પિબેત્ પદ્માં ચ દુગ્ધેન છાગેનાસૃક્પ્રશાન્તયે।
શર્કરોત્પલલોધ્રાણિ સમઙ્ગા મધુકં તિલાઃ॥

તિલાઃ કૃષ્ણાઃ સયષ્ટ્યાહ્વાઃ સમઙ્ગા ચોત્પલાનિ ચ।
તિલા મોચરસો લોધ્રં તથૈવ મધુકોત્પલમ્॥

કચ્છુરા તિલકલ્કશ્ચ યોગાશ્ચત્વાર એવ ચ।
આજેન પયસા પેયાઃ સરક્તે મધુસંયુતાઃ॥

દ્રવે સરક્તે સ્રવતિ બાલબિલ્વં સફાણિતમ્।
સક્ષૌદ્રતૈલં પ્રાગેવ લિહ્યાદાશુ હિતં હિ તત્॥

કોશકારં ઘૃતે ભૃષ્ટં લાજચૂર્ણં સિતા મધુ।
સશૂલં રક્તપિત્તોત્થં લીઢં હન્ત્યુદરામયમ્॥

બિલ્વમધ્યં સમધુકં શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્।
તણ્ડુલામ્બુયુતો યોગઃ પિત્તરક્તોત્થિતં જયેત્॥

યોગાન્ સાંગ્રાહિકાંશ્ચાન્યાન્ પિબેત્સક્ષૌદ્રશર્કરાન્।
ન્યગ્રોધાદિષુ કુર્યાચ્ચ પુટપાકાન્ યથેરિતાન્॥

ગુદાપાકે ચ યે ઉક્તાસ્તેઽત્રાપિ વિધયઃ સ્મૃતાઃ।
રુજાયાં ચાપ્રશામ્યન્ત્યાં પિચ્છાવસ્તિર્હિતો ભવેત્॥

સક્તવિડ્ દોષબહુલં દીપ્તાગ્નિર્યોઽતિસાર્યતે।
વિડઙ્ગત્રિફલાકૃષ્ણાકષાયૈસ્તં વિરેચયેત્॥

અથવૈરણ્ડસિદ્ધેન પયસા કેવલેન વા।
યવાગૂર્વિતરેચ્ચાસ્ય વાતઘ્નૈર્દીપનૈઃ કૃતાઃ॥

દીપ્તાગ્નિર્નિષ્પુરીષો યઃ સાર્યતે ફેનિલં શકૃત્।
સ પિબેત્ ફાણિતં શુણ્ઠીદધિતૈલપયોઘૃતમ્॥

સ્વિન્નાનિ ગુડતૈલાભ્યાં ભક્ષયેદ્બદરાણિ ચ।
સ્વિન્નાનિ પિષ્ટવદ્વાપિ સમં બિલ્વશલાટુભિઃ॥

દધ્નોપયુજ્ય કુલ્માષાન્ શ્વેતામનુપિબેત્ સુરામ્।
શશમાંસં સરુધિરં સમઙ્ગાં સઘૃતં દધિ॥

ખાદેદ્વિપાચ્ય સેવેત મૃદ્વન્નં શકૃતઃ ક્ષયે।
સંસ્કૃતો યમકે માષયવકોલરસઃ શુભઃ॥

ભોજનાર્થં પ્રદાતવ્યો દધિદાડિમસાધિતઃ।
વિડં બિલ્વશલાટૂનિ નાગરં ચામ્લપેષિતમ્॥

દધ્નઃ સરશ્ચ યમકે ભૃષ્ટો વર્ચઃક્ષયે હિતઃ।
સશૂલં ક્ષીણવર્ચા યો દીપ્તાગ્નિરતિસાર્યતે।
સ પિબેદ્દીપનૈર્યુક્તં સર્પિઃ સંગ્રાહકૈઃ સહ॥

વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય।
પ્રવાહમાણસ્ય મુહુર્મલાક્તં પ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ॥

પ્રવાહિકા વાતકૃતા સશૂલા પિત્તાત્ સદાહા સકફા કફાચ્ચ।
સશોણિતા શોણિતસંભવા તુ તાઃ સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા મતાસ્તુ॥

તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગં ક્રમં ચામવિપક્વતાં ચ।
ન શાન્તિમાયાતિ વિલઙ્ઘનૈર્યા યોગૈરુદીર્ણા યદિ પાચનૈર્વા॥

તાં ક્ષીરમેવાશુ શૃતં નિહન્તિ તૈલં તિલાઃ પિચ્છિલબસ્તયશ્ચ।
આર્દ્રૈઃ કુશૈઃ સંપરિવેષ્ટિતાનિ વૃન્તાન્યથાર્દ્રાણિ હિ શાલ્મલીનામ્॥

પ્ક્વાનિ સમ્યક્ પુટપાકયોગેનાપોથ્ય તેભ્યો રસમાદદીત।
ક્ષીરં શૃતં તૈલહવિર્વિમિશ્રં કલ્કેન યષ્ટીમધુકસ્ય વાપિ॥

બસ્તિં વિદધ્યાદ્ભિષગપ્રમત્તઃ પ્રવાહિકામૂત્રપુરીષસઙ્ગે।
દ્વિપઞ્જ્ચમૂલીક્વથિતેન શૂલે પ્રવાહમાણસ્ય સમાક્ષિકેણ॥

ક્ષીરેણ ચાસ્થાપનમગ્ર્યમુક્તં તૈલેન યુઞ્જ્યાદનુવાસનં ચ।
વાતઘ્નવર્ગે લવણેષુ ચૈવ તૈલં ચ સિદ્ધં હિતમન્નપાને॥

લોધ્રં વિડં બિલ્વશલાટુ ચૈવ લિહ્યાચ્ચ તૈલેન કટુત્રિકાઢ્યમ્।
દધ્ના સસારેણ સમાક્ષિકેણ ભુઞ્જીત નિશ્ચારક(નિઃસારક))પીડિતસ્તુ॥

સુતપ્તકુપ્યક્વથિતેન વાપિ ક્ષીરેણ શીતેન મધુપ્લુતેન।
શૂલાર્દિતો વ્યોષવિદારિગન્ધાસિદ્ધેન દુગ્ધેન હિતાય ભોજ્યઃ॥

વાતઘ્નસંગ્રાહિકદીપનીયૈઃ કૃતાન્ ષડાંશ્ચાપ્યુપભોજયેચ્ચ।
ખાદેચ્ચ મત્સ્યાન્ રસમાપ્નુયાચ્ચ વાતઘ્નસિદ્ધં સઘૃતં સતૈલમ્॥

એણાવ્યજાનાં તુ વટપ્રવાલૈઃ સિદ્ધાનિ સાર્ધં પિશિતાનિ ખાદેત્।
મેધ્યસ્ય(મેદ્યસ્ય) સિદ્ધં ત્વથ વાપિ રક્તં બસ્તસ્ય દધ્ના ઘૃતતૈલયુક્તમ્॥

ખાદેત્ પ્રદેહૈઃ શિખિલાવજૈર્વા ભુઞ્જીત યૂષૈર્દધિભિશ્ચ મુખ્યૈઃ।
માષાન્ સુસિદ્ધાન્ ઘૃતમણ્ડયુક્તાન્ ખાદેચ્ચ દધ્ના મરિચોપદંશાન્॥

મહારુજે મૂત્રકૃચ્છ્રે ભિષગ્ બસ્તિં પ્રદાપયેત્।
પયોમધુઘૃતોન્મિશ્રં મધુકોત્પલસાધિતમ્॥

સ બસ્તિઃ શમયેત્તસ્ય રક્તં દાહમથો જ્વરમ્।
મધુરૌષધસિદ્ધં ચ હિતં તસ્યાનુવાસનમ્॥

રાત્રાવહનિ વા નિત્યં રુજાર્તો યો ભવેન્નરઃ।
યથા યથા સતૈલઃ સ્યાદ્વાતશાન્તિસ્તથા તથા॥

પ્રશાન્તે મારુતે ચાપિ શાન્તિં યાતિ પ્રવાહિકા।
તસ્માત્ પ્રવાહિકારોગે મારુતં શમયેદ્ભિષક્॥

પાઠાજમોદાકુટજોત્પલં ચ શુણ્ઠી સમા માગધિકાશ્ચ પિષ્ટાઃ।
સુખામ્બુપીતાઃ શમયન્તિ રોગં મેધ્યાણ્ડસિદ્ધં સઘૃતં પયો વા॥

શુણ્ઠીં ઘૃતં સક્ષવકં સતૈલં વિપાચ્ય લીઢ્વાઆમયમાશુ હન્યાત્।
ગજાશનાકુમ્ભિકદાડિમાનાં રસૈઃ કૃતા તૈલઘૃતે સદધ્નિ॥

બિલ્વાન્વિતા પથ્યતમા યવાગૂર્ધારોષ્ણદુગ્ધસ્ય તથા ચ પાનમ્।
લઘૂનિ પથ્યાન્યથ દીપનાનિ સ્નિગ્ધાનિ ભોજ્યાન્યુદરામયેષુ॥

હિતાય નિત્યં વિતરેદ્વિભજ્ય યોગાંશ્ચ તાંસ્તાન્ ભિષગપ્રમત્તઃ॥

તૃષ્ણાપનયની લઘ્વી દીપની બસ્તિશોધની।
જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ યવાગૂઃ સર્વદા હિતા॥

રૂક્ષાજ્જાતે ક્રિયા સ્નિગ્ધા રૂક્ષા સ્નેહનિમિત્તજે।
ભયજે સાન્ત્વનાપૂર્વા શોકજે શોકનાશિની॥

વિષાર્શઃકૃમિસંભૂતે હિતા ચોભયશર્મદા।
છર્દિમૂર્ચ્છાતૃડાદ્યાંશ્ચ સાધયેદવિરોધતઃ॥

સમવાયે તુ દોષાણાં પૂર્વં પિત્તમુપાચરેત્।
જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ સર્વત્રાન્યત્ર મારુતમ્॥

યસ્યોચ્ચારં વિના મૂત્રં સમ્યગ્વાયુશ્ચ ગચ્છતિ।
દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય સ્થિતસ્તસ્યોદરામયઃ॥

કર્મજા વ્યાધયઃ કેચિદ્દોષજાઃ સન્તિ ચાપરે।
કર્મદોષોદ્ભવાશ્ચાન્યે કર્મજાસ્તેષ્વહેતુકાઃ॥

નશ્યન્તિ ત્વક્રિયાભિસ્તે ક્રિયાભિઃ કર્મસંક્ષયે।
શામ્યન્તિ દોષસંભૂતા દોષસંક્ષયહેતુભિઃ॥

તેષામલ્પનિદાના યે પ્રતિકષ્ટા ભવન્તિ ચ।
મૃદવો બહુદોષા વા કર્મદોષોદ્ભવાસ્તુ તે॥

કર્મદોષક્ષયકૃતા તેષાં સિદ્ધિર્વિધીયતે।
દુષ્યતિ ગ્રહણી જન્તોરગ્નિસાદનહેતુભિઃ॥

અતિસારે નિવૃત્તેઽપિ મન્દાગ્નેરહિતાશિનઃ।
ભૂયઃ સંદૂષિતો વહ્નિર્ગ્રહણીમભિદૂષયેત્॥

તસ્માત્કાર્યઃ પરીહારસ્ત્વતીસારે વિરિક્તવત્।
યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા॥

ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા પરિકીર્તિતા।
પક્વામાશયમધ્યસ્થા ગ્રહણી સા પ્રકીર્તિતા॥

ગ્રહણ્યા બલમગ્નિર્હિ સ ચાપિ ગ્રહણીં શ્રિતઃ।
તસ્માત્ સંદૂષિતે વહ્નૌ ગ્રહણી સંપ્રદુષ્યતિ॥

એકશઃ સર્વશશ્ચૈવ દોષૈરત્યર્થમુચ્છ્રિતૈઃ।
સા દુષ્ટા બહુશો ભુક્તમામમેવ વિમુઞ્ચતિ॥

પક્વં વા સરુજં પૂતિ મુહુર્બદ્ધં મુહુર્દ્રવમ્।
ગ્રહણીરોગમાહુસ્તમાયુર્વેદવિદો જનાઃ॥

તસ્યોત્પત્તૌ વિદાહોને સદનાલસ્યતૃટ્ક્લમાઃ।
બલક્ષયોઽરુચિઃ કાસઃ કર્ણક્ષ્વેડોઽન્ત્રકૂજનમ્॥

અથ જાતે ભવેજ્જન્તુઃ શૂનપાદકરઃ કૃશઃ।
પર્વરુગ્લૌલ્યતૃટ્છર્દિજ્વરારોચકદાહવામ્॥

ઉદ્ગિરેચ્છુક્તતિક્તામ્લલોહધૂમામગન્ધિકમ્।
પ્રસેકમુખવૈરસ્યતમકારુચિપીડિતઃ॥

વાતાચ્છૂલાધિકૈઃ પાયુહૃત્પાર્શ્વોદરમસ્તકૈઃ।
પિત્તાત્ સદાહૈર્ગુરુભિઃ કફાત્ત્રિભ્યસ્ત્રિલક્ષણૈઃ॥

દોષવર્ણૈર્નખૈસ્તદ્વદ્વિણ્મૂત્રનયનાનનૈઃ।
હૃત્પાણ્ડૂદરગુલ્માર્શઃપ્લીહાશઙ્ખી ચ માનવઃ॥

યથાદોષોચ્છ્રયં તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય યથાક્રમમ્।
પેયાદિં વિતરેત્ સમ્યગ્દીપનીયોપસંભૃતમ્॥

તતઃ પાચનસંગ્રાહિદીપનીયગણત્રયમ્।
પિબેત્ પ્રાતઃ સુરારિષ્ટસ્નેહમૂત્રસુખામ્બુભિઃ॥

તક્રેણ વાથ તક્રં વા કેવલં હિતમુચ્યતે।
કૃમિગુલ્મોદરાર્શોઘ્નીઃ ક્રિયાશ્ચાત્રાવચારયેત્॥

ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકં ચાત્ર ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમ્।
કલ્કેન મગધાદેશ્ચ ચાઙ્ગેરીસ્વરસેન ચ॥

ચતુર્ગુણેન દધ્ના ચ ઘૃતં સિદ્ધં હિતં ભવેત્।
જ્વરાદીનવિરોધાચ્ચ સાધયેત્ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતૈઃ॥