Sushruta Samhita · Chapter 6.3

athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ/
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ//

vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān/
vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata//

utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā/
tathārśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā//

bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ/
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca//

praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat/
arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam//

lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca/
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ//

nāmabhiste samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe/
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā//

vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā/
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu vartmajāḥ//

ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ/
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ/
piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ//

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā/
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā//

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ/
sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate//

dīrgho'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasaṃbhavaḥ/
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ//

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā/
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāñjananāmikā//

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ/
savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat//

kaṇḍūmatālpatodena vartmaśophena yo naraḥ/
na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ//

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca/
akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet//

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā/
tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ//

yadvartma bāhyato'nyaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam/
dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tanmatam//

arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi/
kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate//

yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ/
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat//

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate/
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vārujam//

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam/
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam//

nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ/
cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ//

chinnāśchinā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅkurāḥ/
dāhakaṇḍūrujopetāste'rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ//

apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ/
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ//

śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam/
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam//

doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca/
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate//

uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate/
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate//