સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.3

અથાતો વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પૃથગ્દોષાઃ સમસ્તા વા યદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાઃ।
સિરા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠન્તે વર્ત્મસ્વધિકમૂર્ચ્છિતાઃ॥

વિવર્ધ્ય માંસં રક્તં ચ તદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાન્।
વિકારાઞ્જનયન્ત્યાશુ નામતસ્તાન્નિબોધત॥

ઉત્સઙ્ગિન્યથ કુમ્ભીકા પોથક્યો વર્ત્મશર્કરા।
તથાર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શસ્તથૈવાઞ્જનનામિકા॥

બહલં વર્ત્મ યચ્ચાપિ વ્યાધિર્વર્ત્માવબન્ધકઃ।
ક્લિષ્ટકર્દમવર્ત્માખ્યૌ શ્યાવવર્ત્મ તથૈવ ચ॥

પ્રક્લિન્નમપરિક્લિન્નં વર્ત્મ વાતહતં તુ યત્।
અર્બુદં નિમિષશ્ચાપિ શોણિતાર્શશ્ચ યત્ સ્મૃતમ્॥

લગણો બિશનામા ચ પક્ષ્મકોપસ્તથૈવ ચ।
એકવિંશતિરિત્યેતે વિકારા વર્ત્મસંશ્રયાઃ॥

નામભિસ્તે સમુદ્દિષ્ટા લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે।
અભ્યન્તરમુખી બાહ્યોત્સઙ્ગેઽધો વર્ત્મનશ્ચ યા॥

વિજ્ઞેયોત્સઙ્ગિની નામ તદ્રૂપપિડકાચિતા।
કુમ્ભીકબીજપ્રતિમાઃ પિડકા યાસ્તુ વર્ત્મજાઃ॥

આધ્માપયન્તિ ભિન્ના યાઃ કુમ્ભીકપિડકાસ્તુ તાઃ।
સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસન્નિભાઃ।
પિડકાશ્ચ રુજાવત્યઃ પોથક્ય ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ॥

પિડકાભિઃ સુસૂક્ષ્માભિર્ઘનાભિરભિસંવૃતા।
પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સા જ્ઞેયા વર્ત્મશર્કરા॥

એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ।
સૂક્ષ્માઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે॥

દીર્ઘોઽઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણો વર્ત્મસંભવઃ।
વ્યાધિરેષ સમાખ્યાતઃ શુષ્કાર્શ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ॥

દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસંભવા।
મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઞ્જનનામિકા॥

વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ।
સવર્ણાભિઃ સમાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહલવર્ત્મ તત્॥

કણ્ડૂમતાલ્પતોદેન વર્ત્મશોફેન યો નરઃ।
ન સમં છાદયેદક્ષિ ભવેદ્બન્ધઃ સ વર્ત્મનઃ॥

મૃદ્વલ્પવેદનં તામ્રં યદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ।
અકસ્માચ્ચ ભવેદ્રક્તં ક્લિષ્ટવર્ત્મ તદાદિશેત્॥

ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં વિદહેચ્છોણિતં યદા।
તદા ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ॥

યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્યશ્ચ શ્યાવં શૂનં સવેદનમ્।
દાહકણ્ડૂપરિક્લેદિ શ્યાવવર્ત્મેતિ તન્મતમ્॥

અરુજં બાહ્યતઃ શૂનમન્તઃ ક્લિન્નં સ્રવત્યપિ।
કણ્ડૂનિસ્તોદભૂયિષ્ઠં ક્લિન્નવર્ત્મ તદુચ્યતે॥

યસ્ય ધૌતાનિ ધૌતાનિ સંબધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ।
વર્ત્માન્યપરિપક્વાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્॥

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે।
એતદ્વાતહતં વિદ્યાત્ સરુજં યદિ વારુજમ્॥

વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્।
વિજ્ઞેયમર્બુદં પુંસાં સરક્તમવલમ્બિતમ્॥

નિમેષણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટો વર્ત્મસંશ્રયાઃ।
ચાલયત્યતિ વર્ત્માનિ નિમેષઃ સ ગદો મતઃ॥

છિન્નાશ્છિના વિવર્ધન્તે વર્ત્મસ્થા મૃદવોઽઙ્કુરાઃ।
દાહકણ્ડૂરુજોપેતાસ્તેઽર્શઃ શોણિતસંભવાઃ॥

અપાકઃ કઠિનઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ।
સકણ્ડૂઃ પિચ્છિલઃ કોલપ્રમાણો લગણસ્તુ સઃ॥

શૂનં યદ્વર્ત્મ બહુભિઃ સૂક્ષ્મૈશ્છિદ્રૈઃ સમન્વિતમ્।
બિસમન્તર્જલ ઇવ બિસવર્ત્મેતિ તન્મતમ્॥

દોષાઃ પક્ષ્માશયગતાસ્તીક્ષ્ણાગ્રાણિ ખરાણિ ચ।
નિર્વર્તયન્તિ પક્ષ્માણિ તૈર્ઘુષ્ટં ચાક્ષિ દૂયતે॥

ઉદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈઃ શાન્તિઃ પક્ષ્મભિશ્ચોપજાયતે।
વાતાતપાનલદ્વેષી પક્ષ્મકોપઃ સ ઉચ્યતે॥