Sushruta Samhita · Chapter 6.26
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge'nilātmake/
payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā//
mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān/
kaṭūṣṇāṃśca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet//
pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vāpi mānavaḥ/
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret//
tatsiddhaiḥ pāyasairvāpi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ/
svinnairvā matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ//
candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ/
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam//
varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet/
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet//
tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ/
tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram//
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak/
pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane//
vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā/
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ//
pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet/
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ//
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ/
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ//
vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ/
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ//
madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca/
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ//
kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā/
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam//
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam/
madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram//
pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam/
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ//
śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/
acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ//
śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet/
iṅgudasya tvacā vāpi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak//
ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet/
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ//
saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ/
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ//
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam/
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ//
śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ/
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi//
kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ/
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam//
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ/
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā//
nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ/
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ//
teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ/
hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ//
kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret/
pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet//
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca/
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam//
bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam/
tathārdhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet//
śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ/
vaṃśamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ//
avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ/
madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ//
manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā/
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam//
sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam/
sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ//
eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake/
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo vidhiḥ//
sirāvyadhaśca kartavyo'nantavātapraśāntaye/
āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ//
madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam/
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake//
jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate/
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam//
dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet/
mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām//
śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet/
avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ//
kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān/
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet//
paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet/
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak//
paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ/
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ//
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu/
iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ//
etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ/
asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0