સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.26

અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતવ્યાધિવિધિઃ કાર્યઃ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે।
પયોનુપાનં સેવેત ઘૃતં તૈલમથાપિ વા॥

મુદ્ગાન્ કુલત્થાન્માષાંશ્ચ ખાદેચ્ચ નિશિ કેવલાન્।
કટૂષ્ણાંશ્ચ સસર્પિષ્કાનુષ્ણં ચાનુ પયઃ પિબેત્॥

પિબેદ્વા પયસા તૈલં તત્કલ્કં વાપિ માનવઃ।
વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ સુખોષ્ણૈઃ સેકમાચરેત્॥

તત્સિદ્ધૈઃ પાયસૈર્વાપિ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ।
સ્વિન્નૈર્વા મત્સ્યપિશિતૈઃ કૃશરૈર્વા સસૈન્ધવૈઃ॥

ચન્દનોત્પલકુષ્ઠૈર્વા સુશ્લક્ષ્ણૈર્મગધાયુતૈઃ।
સ્નિગ્ધસ્ય તૈલં નસ્યં સ્યાત્ કુલીરરસસાધિતમ્॥

વરુણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે ક્ષીરમર્ધોદકં પચેત્।
ક્ષીરશેષં ચ તન્મથ્યં શીતં સારમુપાહરેત્॥

તતો મધુરકૈઃ સિદ્ધં નસ્યે તત્ પૂજિતં હવિઃ।
તસ્મિન્ વિપક્વે ક્ષીરે તુ પેયં સર્પિઃ સશર્કરમ્॥

ધૂમં ચાસ્ય યથાકાલં સ્નૈહિકં યોજયેદ્ભિષક્।
પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસિકર્મણિ સેચને॥

વિદધ્યાત્ત્રૈવૃતં ધીમાન્ બલાતૈલમથાપિ વા।
ભોજયેચ્ચ રસૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પયોભિર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ॥

પિત્તરક્તસમુત્થાનૌ શિરોરોગૌ નિવારયેત્।
શિરોલેપૈઃ સસર્પિષ્કૈઃ પરિષેકૈશ્ચ શીતલૈઃ॥

ક્ષીરેક્ષુરસધાન્યામ્લમસ્તુક્ષૌદ્રસિતાજલૈઃ।
નલવઞ્જુલકહ્લારચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ॥

વંશશૈવલયષ્ટ્યાહ્વમુસ્તામ્ભોરુહસંયુતૈઃ।
શિરઃપ્રલેપૈઃ સઘૃતૈર્વૈસર્પૈશ્ચ તથાવિધૈઃ॥

મધુરૈશ્ચ મુખાલૈપૈર્નસ્યકર્મભિરેવ ચ।
આસ્થાપનૈર્વિરેકૈશ્ચ પથ્યૈશ્ચ સ્નેહબસ્તિભિઃ॥

ક્ષીરસર્પિર્હિતં નસ્યં વસા વા જાઙ્ગલા શુભા।
ઉત્પલાદિવિપક્વેન ક્ષીરેણાસ્થાપનં હિતમ્॥

ભોજનં જાઙ્ગલરસૈઃ સર્પિષા ચાનુવાસનમ્।
મધુરૈઃ ક્ષીરસર્પિસ્તુ સ્નેહને ચ સશર્કરમ્॥

પિત્તરક્તઘ્નમુદ્દિષ્ટં યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્।
કફોત્થિતં શિરોરોગં જયેત્ કફનિવારણૈઃ॥

શિરોવિરેકૈર્વમનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગણ્ડૂષધારણૈઃ।
અચ્છં ચ પાયયેત્સર્પિઃ સ્વેદયેચ્ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ॥

શિરો મધૂકસારેણ સ્નિગ્ધં ચાપિ વિરેચયેત્।
ઇઙ્ગુદસ્ય ત્વચા વાપિ મેષશૃઙ્ગસ્ય વા ભિષક્॥

આભ્યામેવ કૃતાં વર્તિં ધૂમપાને પ્રયોજયેત્।
ઘ્રેયં કટ્ફલચૂર્ણં ચ કવલાશ્ચ કફાપહાઃ॥

સરલાકુષ્ઠશાર્ઙ્ગેષ્ટાદેવકાષ્ઠૈઃ સરોહિષૈઃ।
ક્ષારપિષ્ટૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ॥

યવષષ્ટિકયોશ્ચાન્નં વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્।
પટોલમુદ્ગકૌલત્થૈર્માત્રાવદ્ભોજયેદ્રસૈઃ॥

શિરોરોગે ત્રિદોષોત્થે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ।
સર્પિઃપાનં વિશેષેણ પુરાણં વા દિશન્તિ હિ॥

ક્ષયજે ક્ષયમાસાદ્ય કર્તવ્યો બૃંહણો વિધિઃ।
પાને નસ્યે ચ સર્પિઃ સ્યાદ્વાતઘ્નમધુરૈઃ શૃતમ્॥

ક્ષયકાસાપહં ચાત્ર સર્પિઃ પથ્યતમં વિદુઃ।
કૃમિભિર્ભક્ષ્યમાણસ્ય વક્ષ્યતે શિરસઃ ક્રિયા॥

નસ્યે હિ શોણિતં દદ્યાત્તેન મૂર્ચ્છન્તિ જન્તવઃ।
મત્તાઃ શોણિતગન્ધેન સમાયાન્તિ યતસ્તતઃ॥

તેષાં નિર્હરણં કાર્યં તતો મૂર્ધવિરેચનૈઃ।
હ્રસ્વશિગ્રુકબીજૈર્વા કાંસ્યનીલીસમાયુતૈઃ॥

કૃમિઘ્નૈરવપીડૈશ્ચ મૂત્રપિષ્ટૈરુપાચરેત્।
પૂતિમત્સ્યયુતાન્ ધૂમાન્ કૃમિઘ્નાંશ્ચ પ્રયોજયેત્॥

ભોજનાનિ કૃમિઘ્નાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ।
સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્॥

ભોજનં જાઙ્ગલપ્રાયં ક્ષીરાન્નવિકૃતિર્ઘૃતમ્।
તથાર્ધભેદકે વ્યાધૌ પ્રાપ્તમન્યચ્ચ યદ્ભવેત્॥

શિરીષમૂલકફલૈરવપીડોઽનયોર્હિતઃ।
વંશમૂલકફલૈરવપીડોઽનયોર્હિતઃ॥

અવપીડો હિતશ્ચાત્ર વચામાગધિકાયુતઃ।
મધુકેનાવ્પીડો વા મધુના સહ સંયુતઃ॥

મનઃશિલાવપીડો વા મધુના ચન્દનેન વા।
તેષામન્તે હિતં નસ્યં સર્પિર્મધુરસાન્વિતમ્॥

સારિવોત્પલકુષ્ઠાનિ મધુકં ચામ્લપેષિતમ્।
સર્પિસ્તૈલયુતો લેપો દ્વયોરપિ સુખાવહઃ॥

એષ એવ પ્રયોક્તવ્યઃ શિરોરોગે કફાત્મકે।
અનન્તવાતે કર્તવ્યઃ સૂર્યાવર્તહરો વિધિઃ॥

સિરાવ્યધશ્ચ કર્તવ્યોઽનન્તવાતપ્રશાન્તયે।
આહારશ્ચ વિધાતવ્યો વાતપિત્તવિનાશનઃ॥

મધુમસ્તકસંયાવઘૃતપૂરૈશ્ચ ભોજનમ્।
ક્ષીરસર્પિઃ પ્રશંસન્તિ નસ્યે પાને ચ શઙ્ખકે॥

જાઙ્ગલાનાં રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરાહારશ્ચાત્ર શસ્યતે।
શતાવરીં તિલાન્ કૃષ્ણાન્ મધુકં નીલમુત્પલમ્॥

દૂર્વાં પુનર્નવાં ચૈવ લેપે સાધ્વવચારયેત્।
મહાસુગન્ધામથવા પાલિન્દીં ચામ્લપેષિતામ્॥

શીતાંશ્ચાત્ર પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ પ્રયોજયેત્।
અવપીડશ્ચ દેયોઽત્ર સૂર્યાવર્તનિવારણઃ॥

કૃમિક્ષયકૃતૌ હિત્વા શિરોરોગેષુ બુદ્ધિમાન્।
મધુતૈલસમાયુક્તૈઃ શિરાંસ્યતિવિરેચયેત્॥

પશ્ચાત્સર્ષપતૈલેન તતો નસ્યં પ્રયોજયેત્।
ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજન્ત્યેવં સ્નિગ્ધસ્વિન્નાંસ્તતો ભિષક્॥

પશ્ચાદુપાચરેત્સમ્યક્ સિરાણામથ મોક્ષણૈઃ।
ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગા દશાષ્ટાદશ કર્ણજાઃ॥

એકત્રિંશદ્ ઘ્રાણગતાઃ શિરસ્યેકાદશૈવ તુ।
ઇતિ વિસ્તરતો દૃષ્ટાઃ(દિષ્ટાઃ) સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ॥

એતાવન્તો યથાસ્થૂલમુત્તમાઙ્ગગતા ગદાઃ।
અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે નિગદિતાઃ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ॥