સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.18

અથાતઃ ક્રિયાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્તપોદૃષ્ટિરુદારધીઃ।
વૈશ્વામિત્રં શશાસાથ શિષ્યં કાશિપતિર્મુનિઃ॥

તર્પણં પુટપાકશ્ચ સેક આશ્ચ્યોતનાઞ્જને।
તત્ર તત્રોપદિષ્ટાનિ તેષાં વ્યાસં નિબોધ મે॥

સંશુદ્ધદેહશિરસો જીર્ણાન્નસ્ય શુભે દિને।
પૂર્વાહ્ણે વાપરાહ્ણે વા કાર્યમક્ષ્ણોસ્તુ તર્પણમ્॥

વાતાતપરજોહીને વેશ્મન્યુત્તાનશાયિનઃ।
આધારૌ માષચૂર્ણેન ક્લિન્નેન પરિમણ્ડલૌ॥

સમૌ દૃઢાવસંબાધૌ કર્તવ્યૌ નેત્રકોશયોઃ।
પૂરયેદ્ઘૃતમણ્ડસ્ય વિલીનસ્ય સુખોદકે॥

આપક્ષ્માગ્રાત્તતઃ સ્થાપ્યં પઞ્ચ તદ્વાક્શતાનિ તુ।
સ્વસ્થે કફે ષટ્ પિત્તેઽષ્ટૌ દશ વાતે તદુત્તમમ્॥

રોગસ્થાનવિશેષેણ કેચિત્ કાલં પ્રચક્ષતે।
યથાક્રમોપદિષ્ટેષુ ત્રીણ્યેકં પઞ્ચ સપ્ત ચ॥

દશ દૃષ્ટ્યામથાષ્ટૌ ચ વાક્શતાનિ વિભાવયેત્।
તતશ્ચાપાઙ્ગતઃ સ્નેહં સ્રાવયિત્વાક્ષિ શોધયેત્॥

સ્વિન્નેન યવપિષ્ટેન સ્નેહવીર્યેરિતં તતઃ।
યથાસ્વં ધૂમપાનેન કફમસ્ય વિશોધયેત્॥

એકાહં વા ત્ર્યહં વાપિ પઞ્ચાહં ચેષ્યતે પરમ્।
તર્પણે તૃપ્તિલિઙ્ગાનિ નેત્રસ્યેમાનિ લક્ષયેત્॥

સુખસ્વપ્નાવબોધત્વં વૈશદ્યં વર્ણપાટવમ્।
નિર્વૃતિર્વ્યાધિવિધ્વંસઃ ક્રિયાલાઘવમેવ ચ॥

ગુર્વાવિલમતિસ્નિગ્ધમશ્રુકણ્ડૂપદેહવત્।
જ્ઞેયં દોષસમુત્ક્લિષ્ટં નેત્રમત્યર્થતર્પિતમ્॥

રૂક્ષમાવિલમસ્રાઢ્યમસહં રૂપદર્શને।
વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ તજ્જ્ઞેયં હીનતર્પિતમક્ષિ ચ॥

અજયોર્દોષબાહુલ્યાત્ પ્રયતેત ચિકિત્સિતે।
ધૂમનસ્યાઞ્જનૈઃ સેકૈ રૂક્ષૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ યોગવિત્॥

તામ્યત્યતિવિશુષ્કં યદ્રૂક્ષં યચ્ચાતિદારુણમ્।
શીર્ણપક્ષ્માવિલં જિહ્મં રોગક્લિષ્ટં ચ યદ્ભૃશમ્॥

તદક્ષિ તર્પણાદેવ લભેતોર્જામસંશયમ્।
દુર્દિનાત્યુષ્ણશીતેષુ ચિન્તાયાસભ્રમેષુ ચ॥

અશાન્તોપદ્રવે ચાક્ષિણ તર્પણં ન પ્રશસ્યતે।
પુટપાકસ્તથૈતેષુ નસ્યં યેષુ ચ ગર્હિતમ્॥

તર્પણાર્હા ન યે પ્રોક્તાઃ સ્નેહપાનાક્ષમાશ્ચ યે।
તતઃ પ્રશાન્તદોષેષુ પુટપાકક્ષમેષુ ચ॥

પુટપાકઃ પ્રયોક્તવ્યો નેત્રેષુ ભિષજા ભવેત્।
સ્નેહનો લેખનીયશ્ચ રોપણીયશ્ચ સ ત્રિધા॥

હિતઃ સ્નિગ્ધોઽતિરૂક્ષસ્ય સ્નિગ્ધસ્યાપિ ચ લેખનઃ।
દૃષ્ટેર્બલાર્થમપરઃ પિત્તાસૃગ્વ્રણવાતનુત્॥

સ્નેહમાંસવસામજ્જમેદઃસ્વાદ્વૌષધૈઃ કૃતઃ।
સ્નેહતઃ પુટપાકસ્તુ ધાર્યો દ્વે વાક્શતે તુ સઃ॥

જાઙ્ગલાનાં યકૃન્માંસૈર્લેખનદ્રવ્યસંભૃતૈઃ।
કૃષ્ણલોહરજસ્તામ્રશઙ્ખવિદ્રુમસિન્ધુજૈઃ॥

સમુદ્રફેનકાસીસસ્રોતોજદધિમસ્તુભિઃ।
લેહનો વાક્શતં તસ્ય પરં ધારણમુચ્યતે॥

સ્તન્યજાઙ્ગલમધ્વાજ્યતિક્તદ્રવ્યવિપાચિતઃ।
લેખનાત્ત્રિગુણં ધાર્યઃ પુટપાકસ્તુ રોપણઃ॥

વિતરેત્તર્પણોક્તં તુ ધૂમં હિત્વા તુ રોપણમ્।
સ્નેહસ્વેદૌ દ્વયોઃ કાર્યૌ કાર્યો નૈવ ચ રોપણે॥

એકાહં વા દ્વ્યહં વાપિ ત્ર્યહં વાપ્યવચારણમ્।
યન્ત્રણા તુ ક્રિયાકાલાદ્દ્વિગુણં કાલમિષ્યતે॥

તેજાંસ્યનિલમાકાશમાદર્શં ભાસ્વરાણિ ચ।
નેક્ષેત તર્પિતે નેત્રે પુટપાકકૃતે તથા॥

મિથ્યોપચારાદનયોર્યો વ્યાધિરુપજાયતે।
અઞ્જનાશ્ચ્યોતનસ્વેદૈર્યથાસ્વં તમુપાચરેત્॥

પ્રસન્નવર્ણં વિશદં વાતાતપસહં લઘુ।
સુખસ્વપ્નાવબોધ્યક્ષિ પુટપાકગુણાન્વિતમ્॥

અતિયોગાદ્રુજઃ શોફઃ પિડકાસ્તિમિરોદ્ગમઃ।
પાકોઽશ્રુ હર્ષણં ચાપિ હીને દોષોદ્ગમસ્તથા॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પુટપાકપ્રસાધનમ્।
દ્વૌ બિલ્વમાત્રૌ શ્લક્ષ્ણસ્ય પિણ્ડૌ માંસસ્ય પેષિતૌ॥

દ્રવ્યાણાં બિલ્વમાત્રં તુ દ્રવાણાં કુડવો મતઃ।
તદૈકધ્યં સમાલોડ્ય પત્રૈઃ સુપરિવેષ્ટિતમ્॥

(કાશ્મરીકુમુદૈરણ્ડપદ્મિનીકદલીભવૈઃ।
) મૃદાવલિપ્તમઙ્ગારૈઃ ખાદિરૈરવકૂલયેત્॥

કતકાશ્મન્તકૈરણ્ડપાટલાવૃષબાદરૈઃ।
સક્ષીરદ્રુમકાષ્ઠૈર્વા ગોમયૈર્વાપિ યુક્તિતઃ॥

સ્વિન્નમુદ્ધૃત્ય નિષ્પીડ્ય રસમાદાય તં નૃણામ્।
તર્પણોક્તેન વિધિના યથાવદવચારયેત્॥

કનીનકે નિષેચ્યઃ સ્યાન્નિત્યમુત્તાનશાયિનઃ।
રક્તે પિત્તે ચ તૌ શીતૌ કોષ્ણૌ વાતકફાપહૌ॥

અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણૌ સતતં દાહપાકકરૌ સ્મૃતૌ।
અપ્લુતૌ શીતલૌ ચાશ્રુસ્તમ્ભરુગ્ઘર્ષકારકૌ॥

અતિમાત્રૌ કષાયત્વસઙ્કોચસ્ફુરણાવહૌ।
હીનપ્રમાણૌ દોષાણામુત્ક્લેશજનનૌ ભૃશમ્॥

યુક્તૌ કૃતૌ દાહશોફરુગ્ઘર્ષસ્રાવનાશનૌ।
કણ્ડૂપદેહદૂષીકારક્તરાજિવિનાશનૌ॥

તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાન્ વિદધ્યાત્તૌ સુખાવહૌ।
વ્યાપદશ્ચ યથાદોષં નસ્યધૂમાઞ્જનૈર્જયેત્॥

આદ્યન્તયોશ્ચાપ્યનયોઃ સ્વેદ ઉષ્ણામ્બુચૈલિકઃ।
તથા હિતોઽવસાને ચ ધૂમઃ શ્લેષ્મસમુચ્છ્રિતૌ॥

યથાદોષોપયુક્તં તુ નાતિપ્રબલમોજસા।
રોગમાશ્ચ્યોતનં હન્તિ સેકસ્તુ બલવત્તરમ્॥

તૌ ત્રિધૈવોપયુજ્યેતે રોગેષુ પુટપાકવત્।
લેખને સપ્ત ચાષ્ટૌ વા બિન્દવઃ સ્નૈહિકે દશ॥

આશ્ચ્યોતને પ્રયોક્તવ્યા દ્વાદશૈવ તુ રોપણે।
સેકસ્ય દ્વિગુણઃ કાલઃ પુટપાકાત્ પરો મતઃ॥

અથવા કાર્યનિર્વૃત્તેરુપયોગો યથાક્રમમ્।
પૂર્વાપરાહ્ણે મધ્યાહ્ને રુજાકાલેષુ ચોભયોઃ॥

યોગાયોગાત્ સ્નેહસેકે તર્પણોક્તાન્ પ્રચક્ષતે।
રોગાઞ્છિરસિ સંભૂતાન્ હત્વાતિપ્રબલાન્ ગુણાન્॥

કરોતિ શિરસો બસ્તિરુક્તા યે મૂર્ધતૈલિકાઃ।
શુદ્ધદેહસ્ય સાયાહ્ને યથાવ્યાધ્યશિતસ્ય તુ॥

ઋજ્વાસીનસ્ય બધ્નીયાદ્બસ્તિકોશં તતો દૃઢમ્।
યથાવ્યાધિશૃતસ્નેહપૂર્ણં સંયમ્ય ધારયેત્॥

તર્પણોક્તં દશગુણં યથાદોષં વિધાનવિત્॥ વ્યક્તરૂપેષુ દોષેષુ શુદ્ધકાયસ્ય કેવલે॥

નેત્ર એવ સ્થિતે દોષે પ્રાપ્તમઞ્જનમાચરેત્।
લેખનં રોપણં ચાપિ પ્રસાદનમથાપિ વા॥

તત્ર પઞ્ચ રસાન્ વ્યસ્તાનાદ્યૈકરસવર્જિતાન્।
પઞ્ચધા લેખનં યુઞ્જ્યાદ્યથાદોષમતન્દ્રિતઃ॥

નેત્રવર્ત્મસિરાકોશસ્રોતઃશૃઙ્ગાટકાશ્રિતમ્।
મુખનાસાક્ષિભિર્દોષમોજસા સ્રાવયેત્તુ તત્॥

કષાયં તિક્તકં વાપિ સસ્નેહં રોપણં મતમ્।
તત્સ્નેહશૈત્યાદ્વર્ણ્યં સ્યાદ્દૃષ્ટેશ્ચ બલવર્ધનમ્॥

મધુરં સ્નેહસંપન્નમઞ્જનં તુ પ્રસાદનમ્।
દૃષ્ટિદોષપ્રસાદાર્થં સ્નેહનાર્થં ચ તદ્ધિતમ્॥

યથાદોષં પ્રયોજ્યાનિ તાનિ રોગવિશારદૈઃ।
અઞ્જનાનિ યથોક્તાનિ પ્રાહ્ણસાયાહ્નરાત્રિષુ॥

ગુટિકારસચૂર્ણાનિ ત્રિવિધાન્યઞ્જનાનિ તુ।
યથાપૂર્વં બલં તેષાં શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ॥

હરેણુમાત્રા વર્તિઃ સ્યાલ્લેખનસ્ય પ્રમાણતઃ।
પ્રસાદનસ્ય ચાધ્યર્ધા દ્વિગુણા રોપણસ્ય ચ॥

રસાઞ્જનસ્ય માત્રા તુ યથાવર્તિમિતા મતા।
દ્વિત્રિચતુઃશલાકાશ્ચ ચૂર્ણસ્યાપ્યનુપૂર્વશઃ॥

તેષાં તુલ્યગુણાન્યેવ વિદધ્યાદ્ભાજનાન્યપિ।
સૌવર્ણં રાજતં શાર્ઙ્ગં તામ્રં વૈદૂર્યકાંસ્યજમ્॥

આયસાનિ ચ યોજ્યાનિ શલાકાશ્ચ યથાક્રમમ્।
વક્ત્રયોર્મુકુલાકારા કલાયપરિમણ્ડલા॥

અષ્ટાઙ્ગુલા તનુર્મધ્યે સુકૃતા સાધુનિગ્રહા।
ઔદુમ્બર્યશ્મજા વાપિ શારીરી વા હિતા ભવેત્॥

વામેનાક્ષિ વિનિર્ભુજ્ય હસ્તેન સુસમાહિતઃ।
શલાકયા દક્ષિણેન ક્ષિપેત્ કાનીનમઞ્જનમ્॥

આપાઙ્ગ્યં વા યથાયોગં કુર્યાચ્ચાપિ ગતાગતમ્।
વર્ત્મોપલેપિ વા યત્તદઙ્ગુલ્યૈવ પ્રયોજયેત્॥

અક્ષિ નાસ્યન્તયોરઞ્જ્યાદ્બાધમાનોઽપિ વા ભિષક્।
ન ચાનિર્વાન્તદોષેઽક્ષ્ણિ ધાવનં સંપ્રયોજયેત્॥

દોષઃ પ્રતિનિવૃત્તઃ સન્ હન્યાદ્ દૃષ્ટેર્બલં તથા।
ગતદોષમપેતાશ્રુ પશ્યેદ્યત્ સમ્યગમ્ભસા॥

પ્રક્ષાલ્યાક્ષિ યથાદોષં કાર્યં પ્રત્યઞ્જનં તતઃ।
શ્રમોદાવર્તરુદિતમદ્યક્રોધભયજ્વરૈઃ॥

વેગાઘાતશિરોદોષૈશ્ચાર્તાનાં નેષ્યતેઽઞ્જનમ્।
રાગરુક્તિમિરાસ્રાવશૂલસંરમ્ભસંભવાત્॥

નિદ્રાક્ષયે ક્રિયાશક્તિં પ્રવાતે દૃગ્બલક્ષયમ્।
રજોધૂમહતે રાગસ્રાવાધીમન્થસંભવમ્॥

સંરમ્ભશૂલૌ નસ્યાન્તે શિરોરુજિ શિરોરુજમ્।
શિરઃસ્નાતેઽતિશીતે ચ રવાવનુદિતેઽપિ ચ॥

દોષસ્થૈર્યાદપાર્થં સ્યાદ્દોષોત્ક્લેશં કરોતિ ચ।
અજીર્ણેઽપ્યેવમેવ સ્યાત્ સ્રોતોમાર્ગાવરોધનાત્॥

દોષવેગોદયે દત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્।
તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાનઞ્જનં સાધુ યોજયેત્॥

લેખનસ્ય વિશેષેણ કાલ એષ પ્રકીર્તિતઃ।
વ્યાપદશ્ચ જયેદેતાઃ સેકાશ્ચ્યોતનલેપનૈઃ॥

યથાસ્વં ધૂમકવલૈર્નસ્યૈશ્ચાપિ સમુત્થિતાઃ।
વિશદં લઘ્વનાસ્રાવિ ક્રિયાપટુ સુનિર્મલમ્॥

સંશાન્તોપદ્રવં નેત્રં વિરિક્તં સમ્યગાદિશેત્।
જિહ્મં દારુણદુર્વર્ણં સ્રસ્તં રૂક્ષમતીવ ચ॥

નેત્રં વિરેકાતિયોગે સ્યન્દતે ચાતિમાત્રશઃ।
તત્ર સંતર્પણં કાર્યં વિધાનં ચાનિલાપહમ્॥

અક્ષિ મન્દવિરિક્તં સ્યાદુદગ્રતરદોષવત્।
ધૂમનસ્યાઞ્જનૈસ્તત્ર હિતં દોષાવસેચનમ્॥

સ્નેહવર્ણબલોપેતં પ્રસન્નં દોષવર્જિતમ્।
જ્ઞેયં પ્રસાદને સમ્યગુપયુક્તેઽક્ષિ નિર્વૃતમ્॥

કિઞ્ચિદ્ધીનવિકારં સ્યાત્તર્પણાદ્ધિ કૃતાદતિ।
તત્ર દોષહરં રૂક્ષં ભેષજં શસ્યતે મૃદુ॥

સાધારણમપિ જ્ઞેયમેવં રોપણલક્ષણમ્।
પ્રસાદનવદાચષ્ટે તસ્મિન્ યુક્તેઽતિભેષજમ્॥

સ્નેહનં રોપણં વાપિ હીનયુક્તમપાર્થકમ્।
કર્તવ્યં માત્રયા તસ્માદઞ્જનં સિદ્ધિમિચ્છતા॥

પુટપાકક્રિયાદ્યાસુ ક્રિયાસ્વેષૈવ(ક્રિયાસ્વેકૈવ) કલ્પના।
સહસ્રશશ્ચાઞ્જનેષુ બીજેનોક્તેન પૂજિતાઃ॥

દૃષ્ટેર્બલવિવૃદ્ધ્યર્થં યાપ્યરોગક્ષયાય ચ।
રાજાર્હાન્યઞ્જનાગ્ર્યાણિ નિબોધેમાન્યતઃ પરમ્॥

અષ્ટૌ ભાગાનઞ્જનસ્ય નીલોત્પલસમત્વિષઃ।
ઔડુમ્બરં શાતકુમ્ભં રાજતં ચ સમાસતઃ॥

એકાદશૈતાન્ ભાગાંસ્તુ યોજયેત્ કુશલો ભિષક્।
મૂષાક્ષિપ્તં તદાધ્માતમાવૃતં જાતવેદસિ॥

ખદિરાશ્મન્તકાઙ્ગરૈર્ગોશકૃદ્ભિરથાપિ વા।
ગવાં શકૃદ્રસે મૂત્રે દધ્નિ સર્પિષિ માક્ષિકે॥

તૈલમદ્યવસામજ્જસર્વગન્ધોદકેષુ ચ।
દ્રાક્ષારસેક્ષુત્રિફલારસેષુ સુહિમેષુ ચ॥

સારિવાદિકષાયે ચ કષાયે ચોત્પલાદિકે।
નિષેચયેત્ પૃથક્ ચૈનં ધ્માતં ધ્માતં પુનઃ પુનઃ॥

તતોઽન્તરીક્ષે સપ્તાહં પ્લોતબદ્ધં સ્થિતં જલે।
વિશોષ્ય ચૂર્ણયેન્મુક્તાં સ્ફટિકં વિદ્રુમં તથા॥

કાલાનુસારિવાં ચાપિ શુચિરાવાપ્ય યોગતઃ।
એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં શ્રેષ્ઠં નિહિતં ભાજને શુભે॥

દન્તસ્ફટિકવૈદૂર્યશઙ્ખશૈલાસનોદ્ભવે।
શાતકુમ્ભેઽથ શાર્ઙ્ગે વા રાજતે વા સુસંસ્કૃતે।
સહસ્રપાકવત્ પૂજાં કૃત્વા રાજ્ઞઃ પ્રયોજયેત્॥

તેનાઞ્જિતાક્ષો નૃપતિર્ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ।
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં દૃષ્ટિરોગવિવર્જિતઃ॥

કુષ્ઠં ચન્દનમેલાશ્ચ પત્રં મધુકમઞ્જનમ્।
મેષશૃઙ્ગસ્ય પુષ્પાણિ વક્રં રત્નાપિ સપ્ત ચ॥

ઉત્પલસ્ય બૃહત્યોશ્ચ પદ્મસ્યાપિ ચ કેશરમ્।
નાગપુષ્પમુશીરાણિ પિપ્પલી તુત્થમુત્તમમ્॥

કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ દાર્વીં પથ્યાં સરોચનામ્।
મરિચાન્યક્ષમજ્જાનં તુલ્યાં ચ ગૃહગોપિકામ્॥

કૃત્વા સૂક્ષ્મં તતશ્ચૂર્ણં ન્યસેદભ્યર્ચ્ય પૂર્વવત્।
એતદ્ભદ્રોદયં નામ સદૈવાર્હતિ ભૂમિપઃ॥

વક્રં સમરિચં ચૈવ માંસીં શૈલેયમેવ ચ।
તુલ્યાંશાનિ સમાનૈસ્તૈઃ સમગ્રૈશ્ચ મનઃશિલા॥

પત્રસ્ય ભાગાશ્ચત્વારો દ્વિગુણં સર્વતોઽઞ્જનમ્।
તાવચ્ચ યષ્ટીમધુકં પૂર્વવચ્ચૈતદઞ્જનમ્॥

મનઃશિલાં દેવકાષ્ઠં રજન્યૌ ત્રિફલોષણમ્।
લાક્ષાલશુનમઞ્જિષ્ઠાસૈન્ધવૈલાઃ સમાક્ષિકાઃ॥

રોધ્રં સાવરકં ચૂર્ણમાયસં તામ્રમેવ ચ।
કાલાનુસારિવાં ચૈવ કુક્કુટાણ્ડદલાનિ ચ॥

તુલ્યાનિ પયસા પિષ્ટ્વા ગુટિકાં કારયેદ્બુધઃ।
કણ્ડૂતિમિરશુક્લાર્મરક્તરાજ્યુપશાન્તયે॥

કાંસ્યાપમાર્જનમસી મધુકં સૈન્ધવં તથા।
એરણ્ડમૂલં ચ સમં બૃહત્યંશદ્વયાન્વિતમ્॥

આજેન પયસા પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્।
સપ્તકૃત્વસ્તુ તા વર્ત્યશ્છાયાશુષ્કા રુજાપહાઃ॥

પથ્યાતુત્થકયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તુલ્યૈર્મરિચષોડશા।
પથ્યા સર્વવિકારેષુ વર્તિઃ શીતામ્બુપેષિતા॥

રસક્રિયાવિધાનેન યથોક્તવિધિકોવિદઃ।
પિણ્ડાઞ્જનાનિ કુર્વીત યથાયોગમતન્દ્રિતઃ॥