Sushruta Samhita · Chapter 5.5

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ/
daṃśasyopati badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule//

plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vai/
na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam//

daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate/
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ//

pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet/
sa daṣṭavyo'thavā sarpo loṣṭo vāpi hi tatkṣaṇam//

atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathaṃcana dāhayet/
sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo dāhādvisarpate//

ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ/
sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā//

devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ/
bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram//

viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ/
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ//

mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā/
mitāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā//

gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi devatāḥ/
pūjayenmantrasiddhyarthaṃ japahomaiśca yatnataḥ//

mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ/
yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo'gadakramaḥ//

samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak/
śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyāstā viṛte viṣe//

rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam/
tasmādvisrāvayedraktaṃ sā hyasya paramā kriyā//

samantādagadairdaṃśaṃ pracchayitvā pralepayet/
candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet//

pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ/
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā//

kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvāpi bhakṣayet/
na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca//

dravamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā tadudvamet/
prāyo hi vamanenaiva mukhaṃ nirhriyate viṣam//

phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret/
dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhisak//

nasyakarmāñjane yuñjyāttṛtīye viṣanāśane/
vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet//

śītopacāraṃ kṛtvāādau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ/
pāyayecchodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām//

saptame tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet/
tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca//

kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet/
pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret//

agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca/
vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet//

tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairvāgūṃ pāyayeddhitām/
caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret//

kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca madhuro'gadaḥ/
hito'vapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ//

pūrve rājimatāṃ vege'lābudhiḥ śoṇitaṃ haret/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca//

vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ pāyayedviṣanāśanam/
tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ//

ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca saptame/
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam//

viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu/
raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike//

triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat/
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām//

pariṣekān pradehāṃśca suśītānavacārayet/
māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam/
pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane'ṣṭaguṇaṃ punaḥ//

deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam/
pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret//

vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam/
karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu//

vivarṇe kaṭhine śūne saruje'ṅge viṣānvite/
tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ//

kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ samāhitaḥ/
pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi//

tṛḍdāhadharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam/
śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret//

śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam/
vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā mūrcchāmadānvitam//

koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam/
virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram//

śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam/
vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ samupācaret//

śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe/
śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe//

naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ/
cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret//

tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ/
tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit//

kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ sravanti tāḥ/
saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani//

carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak/
vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ//

labdhasaṃjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ cādhaśca śodhayet/
niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam//

alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate/
kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ//

śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān/
teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet//

viṣārtopadravāṃścāpi yathāsvaṃ samupācaret/
athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā//

dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate/
evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ//

viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ prakupyati/
tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret//

tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ/
pittajvraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ//

kaphamāragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu/
śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ//

vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi/
udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaścikitsennaṣṭasaṃjñavat//

gāḍhaṃ baddhe'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvāvaśiṣṭaiḥ/
śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam//

sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam/
kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca//

tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet/
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ//

lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ/
teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya//

hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ/
antarvastraṃ dāpayecca pradehān śītairdravyairājyayuktairviṣaghnaiḥ//

bhinne tvasthnā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca/
trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ//

kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni/
eṣo'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ//

avāryavīryo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ/
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodāhiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva//

sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ/
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣamupekṣitaśca//

eṣo'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇāmajito hi nāmnā/
prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca//

sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni punnāgatālīśasuvarcikāśca/
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ//

rodhraṃ jalaṃ kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca/
sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni//

eṣo'gadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya/
māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni//

viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni/
bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca//

pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam/
sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi//

varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ mārjārajaṃ pārṣatanākule ca/
yasyāgado'yaṃ sukṛto gṛhe syānnamnarṣabho nāma nararṣabhasya//

na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva/
etena bheryaḥ paṭahāśca digdhā nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ//

digdhāḥ patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti/
lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca//

cūrṇīkṛto'yaṃ rajanīvimiśro sarpirmadhubhyāṃ sahito nidheyaḥ/
śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo'ñjananasyapānaiḥ//

saṃjīvano nāma gatāsukalpāneṣo'gado jīvayatīha martyān/
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca//

sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām/
drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā samabhāgayuktā//

deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca/
tathārdhabhāgaḥ sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca//

eṣo'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi/
vaṃśatvagārdrāāmalakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā//

karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti/
viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ//

pūrīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ/
kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ//

samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ/
salāvaṇaḥ kṣaudrayuto'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti//

kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam/
mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca//

kapittharasapiṣṭo'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ/
viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ//

somarājīphalaṃ puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ/
corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā//

punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam/
śyāmāmbaṣṭhā viḍaṅgāni tathāmrāśmantakāni ca//

bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ/
ekaśo dvitriśo vāpi prayoktavyo viṣāpahaḥ//