સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.5

અથાતઃ સર્પદષ્ટવિષચિકિત્સિતં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સર્વૈરેવાદિતઃ સર્પૈઃ શાખાદષ્ટસ્ય દેહિનઃ।
દંશસ્યોપતિ બધ્નીયાદરિષ્ટાશ્ચતુરઙ્ગુલે॥

પ્લોતચર્માન્તવલ્કાનાં મૃદુનાન્યતમેન વૈ।
ન ગચ્છતિ વિષં દેહમરિષ્ટાભિર્નિવારિતમ્॥

દહેદ્દંશમથોત્કૃત્ય યત્ર બન્ધો ન જાયતે।
આચૂષણચ્છેદદાહાઃ સર્વત્રૈવ તુ પૂજિતાઃ॥

પ્રતિપૂર્ય મુખં વસ્ત્રૈર્હિતમાચૂષણં ભવેત્।
સ દષ્ટવ્યોઽથવા સર્પો લોષ્ટો વાપિ હિ તત્ક્ષણમ્॥

અથ મણ્ડલિના દષ્ટં ન કથંચન દાહયેત્।
સ પિત્તબાહુલ્યવિષાદ્દંશો દાહાદ્વિસર્પતે॥

અરિષ્ટામપિ મન્ત્રૈશ્ચ બધ્નીયાન્મન્ત્રકોવિદઃ।
સા તુ રજ્જ્વાદિભિર્બદ્ધા વિષપ્રતિકરી મતા॥

દેવબ્રહ્મર્ષિભિઃ પ્રોક્તા મન્ત્રાઃ સત્યતપોમયાઃ।
ભવન્તિ નાન્યથા ક્ષિપ્રં વિષં હન્યુઃ સુદુસ્તરમ્॥

વિષં તેજોમયૈર્મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ।
યથા નિવાર્યતે ક્ષિપ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ॥

મન્ત્રાણાં ગ્રહણં કાર્યં સ્ત્રીમાંસમધુવર્જિના।
મિતાહારેણ શુચિના કુશાસ્તરણશાયિના॥

ગન્ધમાલ્યોપહારૈશ્ચ બલિભિશ્ચાપિ દેવતાઃ।
પૂજયેન્મન્ત્રસિદ્ધ્યર્થં જપહોમૈશ્ચ યત્નતઃ॥

મન્ત્રાસ્ત્વવિધિના પ્રોક્તા હીના વા સ્વરવર્ણતઃ।
યસ્માન્ન સિદ્ધિમાયાન્તિ તસ્માદ્યોજ્યોઽગદક્રમઃ॥

સમન્તતઃ સિરા દંશાદ્વિધ્યેત્તુ કુશલો ભિષક્।
શાખાગ્રે વા લલાટે વા વ્યધ્યાસ્તા વિઋતે વિષે॥

રક્તે નિર્હ્રિયમાણે તુ કૃત્સ્નં નિર્હ્રિયતે વિષમ્।
તસ્માદ્વિસ્રાવયેદ્રક્તં સા હ્યસ્ય પરમા ક્રિયા॥

સમન્તાદગદૈર્દંશં પ્રચ્છયિત્વા પ્રલેપયેત્।
ચન્દનોશીરયુક્તેન વારિણા પરિષેચયેત્॥

પાયયેતાગદાંસ્તાંસ્તાન્ ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતાદિભિઃ।
તદલાભે હિતા વા સ્યાત્ કૃષ્ણા વલ્મીકમૃત્તિકા॥

કોવિદારશિરીષાર્કકટભીર્વાપિ ભક્ષયેત્।
ન પિબેત્તૈલકૌલત્થમદ્યસૌવીરકાણિ ચ॥

દ્રવમન્યત્તુ યત્કિઞ્ચિત્ પીત્વા પીત્વા તદુદ્વમેત્।
પ્રાયો હિ વમનેનૈવ મુખં નિર્હ્રિયતે વિષમ્॥

ફણિનાં વિષવેગે તુ પ્રથમે શોણિતં હરેત્।
દ્વિતીયે મધુસર્પિર્ભ્યાં પાયયેતાગદં ભિસક્॥

નસ્યકર્માઞ્જને યુઞ્જ્યાત્તૃતીયે વિષનાશને।
વાન્તં ચતુર્થે પૂર્વોક્તાં યવાગૂમથ દાપયેત્॥

શીતોપચારં કૃત્વાઆદૌ ભિષક્ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ।
પાયયેચ્છોધનં તીક્ષ્ણં યવાગૂં ચાપિ કીર્તિતામ્॥

સપ્તમે ત્વવપીડેન શિરસ્તીક્ષ્ણેન શોધયેત્।
તીક્ષ્ણમેવાઞ્જનં દદ્યાત્ તીક્ષ્ણશસ્ત્રેણ મૂર્ધ્નિ ચ॥

કૃત્વા કાકપદં ચર્મ સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્।
પૂર્વે મણ્ડલિનાં વેગે દર્વીકરવદાચરેત્॥

અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં દ્વિતીયે પાયયેત ચ।
વામયિત્વા યવાગૂં ચ પૂર્વોક્તામથ દાપયેત્॥

તૃતીયે શોધિતં તીક્ષ્ણૈર્વાગૂં પાયયેદ્ધિતામ્।
ચતુર્થે પઞ્ચમે ચાપિ દર્વીકરવદાચરેત્॥

કાકોલ્યાદિર્હિતઃ ષષ્ઠે પેયશ્ચ મધુરોઽગદઃ।
હિતોઽવપીડે ત્વગદઃ સપ્તમે વિષનાશનઃ॥

પૂર્વે રાજિમતાં વેગેઽલાબુધિઃ શોણિતં હરેત્।
અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં પાયયેત ચ॥

વાન્તં દ્વિતીયે ત્વગદં પાયયેદ્વિષનાશનમ્।
તૃતીયાદિષુ ત્રિષ્વેવં વિધિર્દાર્વીકરો હિતઃ॥

ષષ્ઠેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણતમમવપીડશ્ચ સપ્તમે।
ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધાનાં સિરાવ્યધનવર્જિતમ્॥

વિષાર્તાનાં યથોદ્દિષ્ટં વિધાનં શસ્યતે મૃદુ।
રક્તાવસેકાઞ્જનાનિ નરતુલ્યાન્યજાવિકે॥

ત્રિગુણં મહિષે સોષ્ટ્રે ગવાશ્વે દ્વિગુણં તુ તત્।
ચતુર્ગુણં તુ નાગાનાં કેવલં સર્વપક્ષિણામ્॥

પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ સુશીતાનવચારયેત્।
માષકં ત્વઞ્જનસ્યેષ્ટં દ્વિગુણં નસ્યતો હિતમ્।
પાને ચતુર્ગુણં પથ્યં વમનેઽષ્ટગુણં પુનઃ॥

દેશપ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુવિષવેગબલાબલમ્।
પ્રધાર્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા તતઃ કર્મ સમાચરેત્॥

વેગાનુપૂર્વ્યા કર્મોક્તમિદં વિષવિનાશનમ્।
કર્માવસ્થાવિશેષેણ વિષયોરુભયોઃ શૃણુ॥

વિવર્ણે કઠિને શૂને સરુજેઽઙ્ગે વિષાન્વિતે।
તૂર્ણં વિસ્રવણં કાર્યમુક્તેન વિધિના તતઃ॥

ક્ષુધાર્તમનિલપ્રાયં તદ્વિષાર્તં સમાહિતઃ।
પાયયેત રસં સર્પિઃ શુક્તં ક્ષૌદ્રં તથા દધિ॥

તૃડ્દાહધર્મસંમોહે પૈત્તં પૈત્તવિષાતુરમ્।
શીતૈઃ સંવાહનસ્નાનપ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્॥

શીતે શીતપ્રસેકાર્તં શ્લૈષ્મિકં કફકૃદ્વિષમ્।
વામયેદ્વમનૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તથા મૂર્ચ્છામદાન્વિતમ્॥

કોષ્ઠદાહરુજાધ્માનમૂત્રસઙ્ગરુગન્વિતમ્।
વિરેચયેચ્છકૃદ્વાયુસઙ્ગપિત્તાતુરં નરમ્॥

શૂનાક્ષિકૂટં નિદ્રાર્તં વિવર્ણાવિલલોચનમ્।
વિવર્ણં ચાપિ પશ્યન્તમઞ્જનૈઃ સમુપાચરેત્॥

શિરોરુગ્ગૌરવાલસ્યહનુસ્તમ્ભગલગ્રહે।
શિરો વિરેચયેત્ ક્ષિપ્રં મન્યાસ્તમ્ભે ચ દારુણે॥

નષ્ટસંજ્ઞં વિવૃત્તાક્ષં ભગ્નગ્રીવં વિરેચનૈઃ।
ચૂર્ણૈઃ પ્રધમનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિષાર્તં સમુપાચરેત્॥

તાડયેચ્ચ સિરાઃ ક્ષિપ્રં તસ્ય શાખાલલાટજાઃ।
તાસ્વપ્રસિચ્યમાનાસુ મૂર્ધ્નિ શસ્ત્રેણ શસ્ત્રવિત્॥

કુર્યાત્ કાકપદાકારં વ્રણમેવં સ્રવન્તિ તાઃ।
સરક્તં ચર્મ માંસં વા નિક્ષિપેચ્ચાસ્ય મૂર્ધનિ॥

ચર્મવૃક્ષકષાયં વા કલ્કં વા કુશલો ભિષક્।
વાદયેચ્ચાગદૈર્લિપ્ત્વા દુન્દુભીંસ્તસ્ય પાર્શ્વયોઃ॥

લબ્ધસંજ્ઞં પુનશ્ચૈનમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધયેત્।
નિઃશેષં નિર્હરેચ્ચૈવં વિષં પરમદુર્જયમ્॥

અલ્પમપ્યવશિષ્ટં હિ ભૂયો વેગાય કલ્પતે।
કુર્યાદ્વા સાદવૈવર્ણ્યજ્વરકાસશિરોરુજઃ॥

શોફશોષપ્રતિશ્યાયતિમિરારુચિપીનસાન્।
તેષુ ચાપિ યથાદોષં પ્રતિકર્મ પ્રયોજયેત્॥

વિષાર્તોપદ્રવાંશ્ચાપિ યથાસ્વં સમુપાચરેત્।
અથારિષ્ટાં વિમુચ્યાશુ પ્રચ્છયિત્વાઙ્કિતં તયા॥

દહ્યાત્તત્ર વિષં સ્કન્નં ભૂયો વેગાય કલ્પતે।
એવમૌષધિભિર્મન્ત્રૈઃ ક્રિયાયોગૈશ્ચ યત્નતઃ॥

વિષે હૃતગુણે દેહાદ્યદા દોષઃ પ્રકુપ્યતિ।
તદા પવનમુદ્વૃત્તં સ્નેહાદ્યૈઃ સમુપાચરેત્॥

તૈલમત્સ્યકુલત્થામ્લવર્જ્યૈર્વિષહરાયુતૈઃ।
પિત્તજ્વ્રહરૈઃ પિત્તં કષાયસ્નેહબસ્તિભિઃ॥

કફમારગ્વધાદ્યેન સક્ષૌદ્રેણ ગણેન તુ।
શ્લેષ્મઘ્નૈરગદૈશ્ચૈવ તિક્તૈ રૂક્ષૈશ્ચ ભોજનૈઃ॥

વૃક્ષપ્રપાતવિષમપતિતં મૃતમમ્ભસિ।
ઉદ્બદ્ધં ચ મૃતં સદ્યશ્ચિકિત્સેન્નષ્ટસંજ્ઞવત્॥

ગાઢં બદ્ધેઽરિષ્ટયા પ્રચ્છિતે વા તીક્ષ્ણૈર્લેપૈસ્તદ્વિધૈર્વાવશિષ્ટૈઃ।
શૂને ગાત્રે ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ જ્ઞેયં માંસં તદ્વિષાત્ પૂતિ કષ્ટમ્॥

સદ્યો વિદ્ધં નિસ્રવેત્ કૃષ્ણરક્તં પાકં યાયાદ્દહ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમ્।
કૃષ્ણીભૂતં ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ શીર્ણં માંસં યાત્યજસ્રં ક્ષતાચ્ચ॥

તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રાન્તિદાહૌ જ્વરશ્ચ યસ્ય સ્યુસ્તં દિગ્ધવિદ્ધં વ્યવસ્યેત્।
પૂર્વોદ્દિષ્ટં લક્ષણં સર્વમેતજ્જુષ્ટં યસ્યાલં વિષેણ વ્રણાઃ સ્યુઃ॥

લૂતાદષ્ટા દિગ્ધવિદ્ધા વિષૈર્વા જુષ્ટા પ્રાયસ્તે વ્રણાઃ પૂતિમાંસાઃ।
તેષાં યુક્ત્યા પૂતિમાંસાન્યપોહ્ય વાર્યોકોભિઃ શોણિતં ચાપહૃત્ય॥

હૃત્વા દોષાન્ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં ત્વધશ્ચ સમ્યક્ સિઞ્ચેત્ ક્ષીરિણાં ત્વક્કષાયૈઃ।
અન્તર્વસ્ત્રં દાપયેચ્ચ પ્રદેહાન્ શીતૈર્દ્રવ્યૈરાજ્યયુક્તૈર્વિષઘ્નૈઃ॥

ભિન્ને ત્વસ્થ્ના દુષ્ટજાતેન કાર્યઃ પૂર્વો માર્ગઃ પૈત્તિકે યો વિષે ચ।
ત્રિવૃદ્વિશલ્યે મધુકં હરિદ્રે રક્તા નરેન્દ્રો લવણશ્ચ વર્ગઃ॥

કટુત્રિકં ચૈવ સુચૂર્ણિતાનિ શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્મધુસંયુતાનિ।
એષોઽગદો હન્તિ વિષં પ્રયુક્તઃ પાનાઞ્જનાભ્યઞ્જનનસ્યયોગૈઃ॥

અવાર્યવીર્યો વિષવેગહન્તા મહાગદો નામ મહાપ્રભાવઃ।
વિડઙ્ગપાઠાત્રિફલાજમોદાહિઙ્ગૂનિ વક્રં ત્રિકટૂનિ ચૈવ॥

સર્વશ્ચ વર્ગો લવણઃ સુસૂક્ષ્મઃ સચિત્રકઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિધેયઃ।
શૃઙ્ગે ગવાં શૃઙ્ગમયેન ચૈવ પ્રચ્છાદિતઃ પક્ષમુપેક્ષિતશ્ચ॥

એષોઽગદઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જેતા વિષાણામજિતો હિ નામ્ના।
પ્રપૌણ્ડરીકં સુરદારુ મુસ્તા કાલાનુસાર્યા કટુરોહિણી ચ॥

સ્થૌણેયકધ્યામકગુગ્ગુલૂનિ પુન્નાગતાલીશસુવર્ચિકાશ્ચ।
કુટન્નટૈલાસિતસિન્ધુવારાઃ શૈલેયકુષ્ઠે તગરં પ્રિયઙ્ગુઃ॥

રોધ્રં જલં કાઞ્ચનગૈરિકં ચ સમાગધં ચન્દનસૈન્ધવં ચ।
સૂક્ષ્માણિ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કૃત્વા શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્મધુસંયુતાનિ॥

એષોઽગદસ્તાર્ક્ષ્ય ઇતિ પ્રદિષ્ટો વિષં નિહન્યાદપિ તક્ષકસ્ય।
માંસીહરેણુત્રિફલામુરઙ્ગીરક્તાલતાયષ્ટિકપદ્મકાનિ॥

વિડઙ્ગતાલીશસુગન્ધિકૈલાત્વક્કુષ્ઠપત્રાણિ સચન્દનાનિ।
ભાર્ગી પટોલં કિણિહી સપાઠા મૃગાદની કર્કટિકા પુરશ્ચ॥

પાલિન્દ્યશોકૌ ક્રમુકં સુરસ્યાઃ પ્રસૂનમારુષ્કરજં ચ પુષ્પમ્।
સૂક્ષ્માનિ ચૂર્ણાનિ સમાનિ શૃઙ્ગે ન્યસેત્ સપિત્તાનિ સમાક્ષિકાણિ॥

વરાહગોધાશિખિશલ્લકીનાં માર્જારજં પાર્ષતનાકુલે ચ।
યસ્યાગદોઽયં સુકૃતો ગૃહે સ્યાન્નમ્નર્ષભો નામ નરર્ષભસ્ય॥

ન તત્ર સર્પાઃ કુત એવ કીટાસ્ત્યજન્તિ વીર્યાણિ વિષાણિ ચૈવ।
એતેન ભેર્યઃ પટહાશ્ચ દિગ્ધા નાનદ્યમાના વિષમાશુ હન્યુઃ॥

દિગ્ધાઃ પતાકાશ્ચ નિરીક્ષ્ય સદ્યો વિષાભિભૂતા હ્યવિષા ભવન્તિ।
લાક્ષા હરેણુર્નલદં પ્રિયઙ્ગુઃ શિગ્રુદ્વયં યષ્ટિકપૃથ્વિકાશ્ચ॥

ચૂર્ણીકૃતોઽયં રજનીવિમિશ્રો સર્પિર્મધુભ્યાં સહિતો નિધેયઃ।
શૃઙ્ગે ગવાં પૂર્વવદાપિધાનસ્તતઃ પ્રયોજ્યોઽઞ્જનનસ્યપાનૈઃ॥

સંજીવનો નામ ગતાસુકલ્પાનેષોઽગદો જીવયતીહ મર્ત્યાન્।
શ્લેષ્માતકીકટ્ફલમાતુલુઙ્ગ્યઃ શ્વેતા ગિરિહ્વા કિણિહી સિતા ચ॥

સતણ્ડુલીયોઽગદ એષ મુખ્યો વિષેષુ દર્વીકરરાજિલાનામ્।
દ્રાક્ષા સુગન્ધા નગવૃત્તિકા ચ શ્વેતા સમઙ્ગા સમભાગયુક્તા॥

દેયો દ્વિભાગઃ સુરસાચ્છદસ્ય કપિત્થબિલ્વાદપિ દાડિમાચ્ચ।
તથાર્ધભાગઃ સિતસિન્ધુવારાદઙ્કોઠમૂલાદપિ ગૈરિકાચ્ચ॥

એષોઽગદઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિહન્તિ વિશેષતો મણ્ડલિનાં વિષાણિ।
વંશત્વગાર્દ્રાઆમલકં કપિત્થં કટુત્રિકં હૈમવતી સકુષ્ઠા॥

કરઞ્જબીજં તગરં શિરીષપુષ્પં ચ ગોપિત્તયુતં નિહન્તિ।
વિષાણિ લૂતોન્દુરપન્નગાનાં કૈટં ચ લેપાઞ્જનનસ્યપાનૈઃ॥

પૂરીષમૂત્રાનિલગર્ભસઙ્ગાન્નિહન્તિ વર્ત્યઞ્જનનાભિલેપૈઃ।
કાચાર્મકોથાન્ પટલાંશ્ચ ઘોરાન્ પુષ્પં ચ હન્ત્યઞ્જનનસ્યયોગૈઃ॥

સમૂલપુષ્પાઙ્કુરવલ્કબીજાત્ ક્વાથઃ શિરીષાત્ ત્રિકટુપ્રગાઢઃ।
સલાવણઃ ક્ષૌદ્રયુતોઽથ પીતો વિશેષતઃ કીટવિષં નિહન્તિ॥

કુષ્ઠં ત્રિકટુકં દાર્વી મધુકં લવણદ્વયમ્।
માલતી નાગપુષ્પં ચ સર્વાણિ મધુરાણિ ચ॥

કપિત્થરસપિષ્ટોઽયં શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતઃ।
વિષં હન્ત્યગદઃ સર્વં મૂષિકાણાં વિશેષતઃ॥

સોમરાજીફલં પુષ્પં કટભી સિન્ધુવારકઃ।
ચોરકો વરુણઃ કુષ્ઠં સર્પગન્ધા સસપ્તલા॥

પુનર્નવા શિરીષસ્ય પુષ્પમારગ્વધાર્કજમ્।
શ્યામામ્બષ્ઠા વિડઙ્ગાનિ તથામ્રાશ્મન્તકાનિ ચ॥

ભૂમી કુરબકશ્ચૈવ ગણ એકસરઃ સ્મૃતઃ।
એકશો દ્વિત્રિશો વાપિ પ્રયોક્તવ્યો વિષાપહઃ॥