Sushruta Samhita · Chapter 5.2

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate/
daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam//

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca/
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ//

tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarasbhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti//

catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu//

udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca/
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu//

muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca/
bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca//

tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi/
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ//

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā/
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni//

prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet/
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram//

sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca/
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā//

sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca/
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha//

prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netrapītatā/
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate//

gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu/
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ//

puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare/
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ//

cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai/
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam//

karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi/
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa//

sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ/
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca//

vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam/
tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam//

matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca/
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca//

āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet/
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi//

vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt/
durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram//

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam/
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam//

yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat/
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā//

svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti/
vīryālpamāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi//

tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī/
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ//

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī/
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ//

sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān/
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam//

nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavāṅgamardaḥ/
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān//

dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram/
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā//

unmādamanyajjanayettathānyadānāhamanyat kṣapayecca śukram/
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān//

dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ/
yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam//

sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām/
śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate//

dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā/
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām//

tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam/
durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane//

pakvāmāśayayostodo hikkā kāso'ntrakūjanam/
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam//

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame/
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā//

ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate/
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame//

prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam//

dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam/
tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam//

caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak/
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet//

ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame/
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet//

vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām/
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām//

koṣātakyo'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ/
śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam//

punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā/
eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam//

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ/
punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā//

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā/
haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā//

kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam/
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit//

dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam/
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣiviṣāpaham//

pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam/
suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam//

kṣaudrayukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati/
nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate//

jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaya/
śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare'pi ca//

unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ/
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām//

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsarotthitam/
dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ//