સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.2

અથાતઃ સ્થાવરવિષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્થાબરં જઙ્ગમં ચૈવ દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે।
દશાધિષ્ઠાનમાદ્યં તુ દ્વિતીયં ષોડશાશ્રયમ્॥

મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ।
નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ॥

તત્ર ક્લીતકાશ્વમારગુઞ્જાસુગન્ધગર્ગરકકરઘાટવિદ્યુચ્છિખાવિજયાનીત્યષ્ટૌ મૂલવિષાણિ; વિષપત્રિકાલમ્બાવરદારુકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પત્રવિષાણિ; કુમુદ્વતીવેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભકર્કોટકરેણુકખદ્યોતકચર્મરીભગન્ધાસર્પઘાતિનન્દનસારપાકાનીતિ દ્વાદશ ફલવિષાણિ; વેત્રકાદમ્બવલ્લીજકરસ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પુષ્પવિષાણિ; અન્ત્રપાચકકર્તરીયસૌરીયકકરઘાટકરમ્ભનન્દનનારાચકાનિ સપ્ત ત્વક્સારનિર્યાસવિષાણિ; કુમુદઘ્નીસ્નુહીજાલક્ષીરીણિ ત્રીણિ ક્ષીરવિષાણિ; ફેનાશ્મ(ભસ્મ)હરિતાલં ચ દ્વે ધાતુવિષે; કાલકૂટવત્સનાભસર્ષપપાલકકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકશૃઙ્ગીવિષપ્રપુણ્ડરીકમૂલકહાલાહલમહાવિષકર્કટકાનીતિ ત્રયોદશ કન્દવિષાણિ; ઇત્યેવં પઞ્ચપઞ્ચાશત્ સ્થાવરવિષાણિ ભવન્તિ॥

ચત્વારિ વત્સનાભાનિ મુસ્તકે દ્વે પ્રકીર્તિતે
ષટ્ ચૈવ સર્ષપાણ્યાહુઃ શેષાણ્યેકૈકમેવ તુ॥

ઉદ્વેષ્ટનં મૂલવિષૈઃ પ્રલાપો મોહ એવ ચ।
જૃમ્ભાઙ્ગોદ્વેષ્ટનશ્વાસા જ્ઞેયાઃ પત્રવિષેણ તુ॥

મુષ્કશોફઃ ફલવિષૈર્દાહોઽન્નદ્વેષ એવ ચ।
ભવેત્ પુષ્પવિષૈશ્છર્દિરાધ્માનં મોહ એવ ચ॥

ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈરુપયુક્તૈર્ભવન્તિ હિ।
આસ્યદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોરુક્કફસંસ્રવાઃ॥

ફેનાગમઃ ક્ષીરવિષૈર્વિડ્ભેદો ગુરુજિહ્વતા।
હૃત્પીડનં ધાતુવિષૈર્મૂર્ચ્છા દાહશ્ચ તાલુનિ॥

પ્રાયેણ કાલઘાતીનિ વિષાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્।
કન્દજાનિ તુ તીક્ષ્ણાનિ તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્॥

સ્પર્શાજ્ઞાનં કાલકૂટે વેપથુઃ સ્તમ્ભ એવ ચ।
ગ્રીવાસ્તમ્ભો વત્સનાભે પીતવિણ્મૂત્રનેત્રતા॥

સર્ષપે વાતવૈગુણ્યમાનાહો ગ્રન્થિજન્મ ચ।
ગ્રીવાદૌર્બલ્યવાક્સઙ્ગૌ પાલકેઽનુમતાવિહ॥

પ્રસેકઃ કર્દમાખ્યેન વિઙ્ભેદો નેત્રપીતતા।
વૈરાટકેનાઙ્ગદુઃખં શિરોરોગશ્ચ જાયતે॥

ગાત્રસ્તમ્ભો વેપથુશ્ચ જાયતે મુસ્તકેન તુ।
શૃઙ્ગીવિષેણાઙ્ગસાદદાહોદરવિવૃદ્ધયઃ॥

પુણ્ડરીકેણ રક્તત્વમક્ષ્ણોર્વૃદ્ધિસ્તથોદરે।
વૈવર્ણ્યં મૂલકૈશ્છર્દિર્હિક્કાશોફપ્રમૂઢતાઃ॥

ચિરેણોચ્છ્વસિતિ શ્યાવો નરો હાલાહલેન વૈ।
મહાવિષેણ હૃદયે ગ્રન્થિશૂલોદ્ગમૌ ભૃશમ્॥

કર્કટેનોત્પતત્યૂર્ધ્વં હસન્ દન્તાન્ દશત્યપિ।
કન્દજાન્યુગ્રવીર્યાણિ પ્રત્યુક્તાનિ ત્રયોદશ॥

સર્વાણિ કુશલૈર્જ્ઞેયાન્યેતાનિ દશભિર્ગુણૈઃ।
રૂક્ષમુષ્ણં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મમાશુવ્યવાયિ ચ॥

વિકાશિ વિશદં ચૈવ લઘ્વપાકિ ચ તત્ સ્મૃતમ્।
તદ્રૌક્ષ્યાત્ કોપયેદ્વાયુમૌષ્ણ્યાત્ પિત્તં સશોણિતમ્॥

મતિં ચ મોહયેત્તૈક્ષ્ણ્યાન્મર્મબન્ધાન્ છિનત્તિ ચ।
શરીરાવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રવિશેદ્વિકરોતિ ચ॥

આશુત્વાદાશુ તદ્ધન્તિ વ્યવાયાત્ પ્રકૃતિં ભજેત્।
ક્ષપયેચ્ચ વિકાશિત્વાદ્દોષાન્ધાતૂન્મલાનપિ॥

વૈશદ્યાદતિરિચ્યેત દુશ્ચિકિત્સ્યં ચ લાઘવાત્।
દુર્હરં ચાવિપાકિત્વાત્તસ્માત્ ક્લેશયતે ચિરમ્॥

સ્થાવરં જઙ્ગમં યચ્ચ કૃત્રિમં ચાપિ યદ્વિષમ્।
સદ્યો વ્યાપાદયેત્તત્તુ જ્ઞેયં દશગુણાન્વિતમ્॥

યત્ સ્થાવરં જઙ્ગમકૃત્રિમં વા દેહાદશેષં યદનિર્ગતં તત્।
જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા॥

સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ।
વીર્યાલ્પમાવાન્ન નિપાતયેત્તત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ॥

તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો વિગન્ધવૈરસ્યમુખઃ પિપાસી।
મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાગ્વિષણ્ણો ભવેચ્ચ દુષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ॥

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી।
ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગઃ॥

સ્થિતં રસાદિષ્વથવા યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્।
કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાત્યાશુ પૂર્વં શૃણુ તત્ર રૂપમ્॥

નિદ્રા ગુરુત્વં ચ વિજૃમ્ભણં ચ વિશ્લેષહર્ષાવથવાઙ્ગમર્દઃ।
તતઃ કરોત્યન્નમદાવિપાકાવરોચકં મણ્ડલકોઠમોહાન્॥

ધાતુક્ષયં પાદકરાસ્યશોફં દકોદરં છર્દિમથાતિસારમ્।
વૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાવિષમજ્વરાન્ વા કુર્યાત્ પ્રવૃદ્ધાં પ્રબલાં તૃષાં વા॥

ઉન્માદમન્યજ્જનયેત્તથાન્યદાનાહમન્યત્ ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમ્।
ગાદ્ગદ્યમન્યજ્જનયેચ્ચ કુષ્ઠં તાંસ્તાન્ વિકારાંશ્ચ બહુપ્રકારાન્॥

દૂષિતં દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરભીક્ષ્ણશઃ।
યસ્માદ્દૂષયતે ધાતૂન્ તસ્માદ્દૂષીવિષં સ્મૃતમ્॥

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય વેગે તુ પ્રથમે નૃણામ્।
શ્યાવા જિહ્વા ભવેત્સ્તબ્ધા મૂર્ચ્છા શ્વાસશ્ચ જાયતે॥

દ્વિતીયે વેપથુઃ સાદો દાહઃ કણ્ઠરુજસ્તથા।
વિષમામાશયપ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્॥

તાલુશોષં તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્।
દુર્વર્ણે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને॥

પક્વામાશયયોસ્તોદો હિક્કા કાસોઽન્ત્રકૂજનમ્।
ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્॥

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે।
સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના॥

ષષ્ઠે પ્રજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ ભૃશં ચાપ્યતિસાર્યતે।
સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગઃ સન્નિરોધશ્ચ સપ્તમે॥

પ્રથમે વિષવેગે તુ વાન્તે શીતામ્બુસેચિતમ્।
અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં પાયયેત સમાયુતમ્॥

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં પાયયેત્તુ વિરેચનમ્।
તૃતીયેઽગદપાનં તુ હિતં નસ્યં તથાઞ્જનમ્॥

ચતુર્થે સ્નેહસંમિશ્રં પાયયેતાગદં ભિષક્।
પઞ્ચમે ક્ષૌદ્રમધુકક્વાથયુક્તં પ્રદાપયેત્॥

ષષ્ઠેઽતીસારવત્ સિદ્ધિરવપીડશ્ચ સપ્તમે।
મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્॥

વેગાન્તરે ત્વન્યતમે કૃતે કર્મણિ શીતલામ્।
યવાગૂં સઘૃતક્ષૌદ્રામિમાં દદ્યાદ્વિષાપહામ્॥

કોષાતક્યોઽગ્નિકઃ પાઠાસૂર્યવલ્લ્યમૃતાભયાઃ।
શિરીષઃ કિણિહી શેલુર્ગિર્યાહ્વા રજનીદ્વયમ્॥

પુનર્નવે હરેણુશ્ચ ત્રિકટુઃ સારિવે બલા।
એષાં યવાગૂર્નિષ્ક્વાથે કૃતા હન્તિ વિષદ્વયમ્॥

મધુકં તગરં કુષ્ઠં ભદ્રદારુ હરેણવઃ।
પુન્નાગૈલૈલવાલૂનિ નાગપુષ્પોત્પલં સિતા॥

વિડઙ્ગં ચન્દનં પત્રં પ્રિયઙ્ગુર્ધ્યામકં તથા।
હરિદ્રે દ્વે બૃહત્યૌ ચ સારિવે ચ સ્થિરા સહા॥

કલ્કૈરેષાં ઘૃતં સિદ્ધમજેયમિતિ વિશ્રુતમ્।
વિષાણિ હન્તિ સર્વાણિ શીઘ્રમેવાજિતં ક્વચિત્॥

દૂષીવિષાર્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્।
પાયયેતાગદં નિત્યમિમં દૂષિવિષાપહમ્॥

પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી શાવરઃ પરિપેલવમ્।
સુવર્ચિકા સસૂક્ષ્મૈલા તોયં કનકગૈરિકમ્॥

ક્ષૌદ્રયુક્તોઽગદો હ્યેષ દૂષીવિષમપોહતિ।
નામ્ના દૂષીવિષારિસ્તુ ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે॥

જ્વરે દાહે ચ હિક્કાયામાનાહે શુક્રસંક્ષય।
શોફેઽતિસારે મૂર્ચ્છાયાં હૃદ્રોગે જઠરેઽપિ ચ॥

ઉન્માદે વેપથૌ ચૈવ યે ચાન્યે સ્યુરુપદ્રવાઃ।
યથાસ્વં તેષુ કુર્વીત વિષઘ્નૈરૌષધૈઃ ક્રિયામ્॥

સાધ્યમાત્મવતઃ સદ્યો યાપ્યં સવત્સરોત્થિતમ્।
દૂષીવિષમસાધ્યં તુ ક્ષીણસ્યાહિતસેવિનઃ॥