Sushruta Samhita · Chapter 5.1
athāto'nnapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ/
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ//
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ/
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam//
viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ/
striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā//
viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ/
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ//
yasmācca ceto'nityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām/
na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit//
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam/
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam//
krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam/
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam//
medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ hitaiṣiṇam/
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam//
pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam/
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam//
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci/
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam//
vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam/
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam//
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam/
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ//
saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ/
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ//
tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ/
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ//
tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet/
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ//
bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye'tra kecana/
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ//
vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān/
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca//
apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat/
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset//
vepathurjāyate tasya trastaścānyo'nyamīkṣate/
kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi//
ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān/
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ//
vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ/
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā//
asatāmapi santo'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ/
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ//
anne pāne dantakāṣṭhe tathābhyaṅge'valekhane/
utsādane kaṣāye ca pariṣeke'nulepane//
srukṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca/
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām//
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu/
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram//
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye/
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ//
hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate/
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ//
bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati/
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu//
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ/
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati//
hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike/
haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati//
pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ/
sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ//
veśmano'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā/
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā//
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate/
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu//
kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam/
hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt//
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca/
atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca//
sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate/
aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī//
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate/
tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam//
mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū/
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam//
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ/
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā//
dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam/
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam//
virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam/
dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ//
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu/
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca//
chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ/
bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā//
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca/
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca//
gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca/
pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca//
viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe/
jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate//
athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ/
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam//
athāvāṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā/
śirīṣamāṣakā vāpi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam//
jihvānirlekhavalau dantakāṣṭhavadādiśet/
picchilo bahulo'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ//
sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ/
daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute//
tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam/
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā//
somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam/
kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate//
utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane/
śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ//
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ/
granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe'valekhane//
pralepo bahuśastatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ/
ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ//
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ/
raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vāgārasaṃbhavaḥ//
śiro'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca/
srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt//
mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ/
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate//
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam/
payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā//
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo'kṣiraktatā/
sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ//
tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā/
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasṃsravaḥ//
nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam/
tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam//
pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam/
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet//
jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane/
tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam//
karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane/
karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam//
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ/
somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate//
aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ/
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca//
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham/
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca//
muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ/
kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā//
ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi/
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca//
bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam/
upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet//
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā/
svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ//
pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret/
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ//
samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam/
mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak//
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca/
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca//
sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi/
mūsikājaruhā vāpi haste baddhā tu bhūpateḥ//
karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam/
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ//
pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān/
sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam//
mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi/
satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi//
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān/
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā//
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe/
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ//
sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā/
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān//
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ/
chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0